Μάθημα : Νεοελληνική Λογοτεχνία και Κοινωνία

Στόχοι του μαθήματος είναι: (α) να μελετηθούν, μέσα από συγκεκριμένα παραδείγματα, οι πολλαπλές σχέσεις που αναπτύσσονται μεταξύ της νεοελληνικής λογοτεχνίας και της κοινωνίας: η επίδραση που ασκούν κοινωνικές καταστάσεις και φαινόμενα στη διαμόρφωση ρευμάτων, στη θεματική, στην τεχνοτροπία· η λογοτεχνία ως ένας τρόπος ανάγνωσης της κοινωνίας· η λογοτεχνία ως στάση ζωής· (β) να αποκτήσετε γνώσεις αναφορικά με συγκεκριμένες περιόδους ή συγκεκριμένα έργα της νεοελληνικής λογοτεχνίας· (γ) να εφοδιαστείτε με κλειδιά που θα σας επιτρέπουν να προσεγγίζετε τα λογοτεχνικά κείμενα και να τα ερμηνεύετε. Στο μάθημα επιλέγονται κάθε φορά κείμενα σημαντικών εκπροσώπων της νεοελληνικής λογοτεχνίας και μελετώνται εκ του σύνεγγυς. Κατά τη συζήτηση, αναδεικνύονται οι σχέσεις των κειμένων με το κοινωνικοϊστορικό γίγνεσθαι: σχέσεις οι οποίες μπορεί να ανιχνεύονται άμεσα ή έμμεσα. Παράλληλα, η μελέτη των κειμένων εστιάζεται σε ζητήματα θεματικής, ύφους και αφηγηματικής δομής.

Στο φετινό μάθημα θα ασχοληθούμε με το έργο δύο πολύ σημαντικών εκπροσώπων της νεοελληνικής λογοτεχνίας: (α) με το ποιητικό έργο του Γιάννη Ρίτσου, (β) με το μυθιστόρημα του Δημήτρη Χατζή, Το διπλό βιβλίο, καθώς και με ένα διήγημα του ίδιου συγγραφέα: "Η διαθήκη του καθηγητή".

Η ποιητική δημιουργία του Ρίτσου εκτείνεται σε περισσότερο από μία πεντηκονταετία (από τη δεκαετία του 1930 ώς το τέλος της δεκαετίας του 1980)· δεκαετίες κατά τις οποίες ο Ρίτσος ήταν πάντα παρών σε αυτό που ο ίδιος αντιλαμβανόταν ως κάλεσμα της εποχής του. Η πολιτική ποίηση του Ρίτσου είναι ευρέως γνωστή, χάρη και στη μελοποίηση έργων όπως ο Επιτάφιος, η Ρωμιοσύνη, Οι γειτονιές του κόσμου από τον Μίκη Θεοδωράκη. Ο Ρίτσος είναι όμως και ένας βαθύτατα υπαρξιακός ποιητής – πρόκειται για τη λιγότερο γνωστή, αλλά εξαιρετικά ενδιαφέρουσα όψη του. Στο μάθημα, θα μελετήσουμε την υπαρξιακή του ποίηση σε συνδυασμό με την πολιτική, ώστε να δούμε τη συνολική του αντίληψη για τον ρόλο του στην κοινωνία, για τις σχέσεις του με τους συνανθρώπους του· να δούμε τις αμφιταλαντεύσεις και τις αμφιβολίες του, τη σχέση του με την τέχνη του, την έλξη του από το παράλογο.

Ο Δημήτρης Χατζής συγκαταλέγεται στους καλύτερους πεζογράφους μας. Στο Διπλό βιβλίο, εκδομένο το 1977, θεματοποιείται η μετανάστευση (ο ίδιος ο Χατζής έζησε για χρόνια ως πολιτικός πρόσφυγας, ωστόσο στο μυθιστόρημά του επέλεξε να μιλήσει για έναν οικονομικό μετανάστη στη Γερμανία), ο εμφύλιος και τα μετεμφυλιακά χρόνια, καθώς και η ίδια η περιπέτεια της συγγραφής. Νωρίτερα, ο Χατζής είχε ήδη γίνει πολύ γνωστός με τα διηγήματά του. Από τη συλλογή Το τέλος της μικρής μας πόλης (1963) θα μελετήσουμε το διήγημα "Η διαθήκη του καθηγητή" εστιάζοντας στον τρόπο με τον οποίο ο συγγραφέας αποτυπώνει την κοινωνία της εποχής του, στη σχέση του ατόμου με την κοινωνία και με τον εαυτό, στα αδιέξοδα και στις ελπίδες. 

Στα Έγγραφα θα αναρτηθεί πριν από την έναρξη των μαθημάτων ένα Ανθολόγιο ποιημάτων του Ρίτσου. Θα πρέπει να το έχετε μαζί σας, σε έντυπη ή ηλεκτρονική μορφή, γιατί θα δουλεύουμε συζητώντας συγκεκριμένα ποιήματα, ώστε να κατασκευάσουμε τη γενική εικόνα μέσα από την ειδική παρατήρηση. Το μυθιστόρημα του Δημήτρη Χατζή κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ροδακιό. Κατά την έναρξη των μαθημάτων θα συνεννοηθούμε για τρόπους απόκτησής του.  

Η αξιολόγηση του μαθήματος θα γίνει με δύο εναλλακτικούς τρόπους:

(α) Όσοι και όσες, για οποιονδήποτε λόγο, δεν παρακολουθήσετε συστηματικά το μάθημα (βλ. παρακάτω) θα αξιολογηθείτε με ένα γραπτό στην περίοδο της εξεταστικής. Θα κληθείτε να απαντήσετε σε ερωτήσεις που αφορούν την ερμηνεία των έργων, καθώς και σε ερωτήσεις κατανόησης του "συγγράμματος" το οποίο θα έχετε μελετήσει (δηλαδή κεφαλαίων του βιβλίου μου Μέσα στις πέτρες κοιμούνται τα πουλιά. Το ποιητικό τοπίο του Γιάννη Ρίτσου, εκδόσεις Νεφέλη).

(β) Όσες και όσοι (ελπίζω οι περισσότερες/οι) παρακολουθήσετε συστηματικά το μάθημα, θα αξιολογηθείτε ως εξής: θα κληθείτε να γράψετε 3 μικρά κείμενα ("ασκήσεις") στις ημερομηνίες που σημειώνονται παρακάτω, συν 1 εκτενέστερο ("πρόοδος") στο τελευταίο μάθημα. Από τις 3 ασκήσεις, θα πρέπει να συμμετάσχετε τουλάχιστον στις 2. Η συμμετοχή στην τελική "πρόοδο" θα είναι υποχρεωτική. Για τη συμμετοχή στην τελική "πρόοδο" θα πρέπει να έχετε μελετήσει κεφάλαια του "συγγράμματος", ώστε να τα αξιοποιήσετε με δημιουργικό τρόπο, γράφοντας με ανοιχτά βιβλία. 

Προαιρετικά, όσες και όσοι παρακολουθήσετε συστηματικά το μάθημα μπορείτε να λάβετε μέρος σε σύντομες ομαδικές εργασίες οπτικής ποίησης οι οποίες θα παρουσιαστούν στα τελευταία μαθήματα. Θα κληθείτε να σχηματίσετε ομάδες των 5 ατόμων, να επιλέξετε από ένα ποίημα του Ρίτσου από όσα θα σας σημειώσω στην πορεία των μαθημάτων και να το παρουσιάσετε μέσα σε ένα πεντάλεπτο μετατρέποντάς το σε εικόνες. Περισσότερες διευκρινίσεις για τις εργασίες αυτές θα δοθούν προφορικά, στις συναντήσεις μας. Κρατάμε πάντως σαν πυξίδα του μαθήματος ότι, πάνω απ' όλα, η λογοτεχνία αποτελεί πράξη ουσιαστικής επικοινωνίας. Προκειμένου να ολοκληρωθεί, απαιτεί τη δική μας εγρήγορση και τη δική μας ενεργοποίηση. 

Αξιολόγηση:

Η προαιρετική συμμετοχή στις ομάδες οπτικής ποίησης βαθμολογείται με άριστα το 1.

Η τελική "πρόοδος" βαθμολογείται με άριστα το 4 (ή με άριστα το 3 για όσες και όσους έχετε λάβει μέρος στις ομάδες οπτικής ποίησης).

Αν λάβετε μέρος στις 3 ασκήσεις, κάθε άσκηση βαθμολογείται με άριστα το 2.

Αν τύχει να απουσιάζετε σε μία από τις 3 ασκήσεις και λάβετε μέρος σε 2, κάθε άσκηση βαθμολογείται με άριστα το 3.

Συνεπώς:

3 ασκήσεις Χ 2 = 6 / εναλλακτικά: 2 ασκήσεις Χ 3 = 6

Πρόοδος = 4 / εναλλακτικά: Πρόοδος + Οπτική Ποίηση = 3+1 = 4

Διάρθρωση μαθήματος (σημειώνεται ότι προφανώς οι ημερομηνίες πιθανόν να αλλάξουν αν χαθούν κάποια μαθήματα και χρειαστούν αναπληρώσεις):

18, 25 Φεβρουαρίου και 4 Μαρτίου: Ποίηση Γιάννη Ρίτσου

11 Μαρτίου: πρώτη γραπτή άσκηση πάνω στα ποιήματα που θα έχουμε συζητήσει. Στο δεύτερο μέρος του μαθήματος: συζήτηση του διηγήματος του Δημήτρη Χατζή

18 και 25 (με αναπλήρωση) Μαρτίου: συζήτηση του Διπλού βιβλίου του Δημήτρη Χατζή. 

1 Απριλίου: δεύτερη γραπτή άσκηση πάνω στο έργο του Δημήτρη Χατζή. Στο δεύτερο μέρος του μαθήματος: ποίηση Γιάννη Ρίτσου

22 και 29 Απριλίου: Ποίηση Γιάννη Ρίτσου

6 Μαΐου: τρίτη γραπτή άσκηση πάνω στα ποιήματα του Ρίτσου. Στο δεύτερο μέρος του μαθήματος, συνεχίζουμε με την ποίηση του Ρίτσου

13 και 20 Μαΐου: παρουσίαση εργασιών Οπτικής Ποίησης και ολοκλήρωση της μελέτης της ποίησης του Ρίτσου

27 Μαΐου: γραπτή "πρόοδος" πάνω στο έργο τόσο του Χατζή όσο και του Ρίτσου