I. ΜΕΡΟΣ: ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΙ

1.	Οι έννοιες  ‘πολιτισμός’, ‘Kultur’ και ‘Landeskunde’. Μια προσπάθεια μεθοδολογικής πρότασης

Όπως θα δείξουμε παρακάτω, για τη διερεύνηση της έννοιας του Διαπολιτισμού είναι πρώτα αναγκαία η διευκρίνιση του όρου του ‘πολιτισμού’. Επειδή όμως ο πολιτισμός είναι μια έννοια αρκετά συγκεχυμένη, θα πρέπει πρώτα να διευκρινιστεί σε ένα εννοιολογικά ιστορικό-εξελικτικό πλαίσιο και να διαχωριστεί από τη σχεδόν συνώνυμή της έννοια ‘Kultur’. Επιπλέον στην εργασία μας που αναφέρεται στη γερμανική πραγματικότητα και σε επιστημονικούς λόγους που κατεξοχήν αναπτύχθηκαν στη χώρα αυτή θα πρέπει ο ‘πολιτισμός’ να ειδωθεί σε συνδυασμό με τον ιδιαίτερο ‘γερμανικό’ επιστημολογικό όρο που αναφέρεται σε θέματα πολιτισμού. Αφού διευκρινίσουμε παρακάτω τους όρους ‘πολιτισμός-Kultur’, θα σκιαγραφήσουμε την έννοια της ‚Landeskunde’ που σε συνδυασμό με  θεωρήσεις της σύγχρονης κοινωνιολογικής έρευνας αποτελεί για την παρούσα μελέτη μεθοδολογική πρόταση.
Σε πολλοί αδρές γραμμές μπορούμε να χαρακτηρίσουμε τον πολιτισμό ως ένα συνολικό βίωμα με πολλές συνιστώσες που περιλαμβάνει συμβολικά και ψυχοκοινωνικά, οικονομικά και χρηστικά-υλικά στοιχεία. Ως προς το διαχωρισμό πολιτισμός/κουλτούρα θα πρέπει να επισημάνουμε ότι το νέο ελληνικό λεξιλόγιο δεν μπόρεσε να χωρέσει τη διάκριση των λατινικών λέξεων civitas που παραπέμπει στις ιδιότητες του ‘πολίτη’ και cultura που σημαίνει τόσο τη φροντίδα για τις γεωργικές καλλιέργειες όσο και την ανάπτυξη του πνεύματος και της αισθητικής ευαισθησίας. Έτσι, μετά την εποχή της καθαρεύουσας, ο όρος “καλλιέργεια“ κατέληξε να περιγράφει μόνο κάτι ελιτίστικο.
Η λέξη «Zivilisation» που αναπτύχθηκε την εποχή του Διαφωτισμού σε αντιπαράθεση της έννοιας της κουλτούρας εκφράζει, πέρα από το εννοιολογικό της περιεχόμενο, την εθνική αντίθεση μεταξύ Γαλλίας και Γερμανίας. Το ζευγάρι «Kultur versus Zivilisation» σηματοδοτεί επομένως δύο διαφορετικές εθνικές οντότητες που αντιπαρατίθενται. Ένας πρώτος διαχωρισμός μεταξύ Γαλλίας και Γερμανίας σε επίπεδο πολιτισμού έγινε από τη Madame de Staël στο δημοφιλές έργο της De l’ Allemagne. Σύμφωνα με αυτό οι Γερμανοί είναι αντιπρόσωποι του Ρομαντισμού και συνεπώς εκφράζουν το συναίσθημα και την κουλτούρα, ενώ οι Γάλλοι εκφράζουν τον κλασικισμό, τον ρασιοναλισμό και άρα την «Zivilisation». Η κουλτούρα (‘Kultur’) ως έκφραση συναισθήματος μετατράπηκε από το Herder και έκτοτε σε ιδιαίτερο συναίσθημα που εξέφραζε ένα συγκεκριμένο λαό, του οποίου αποτελούσε συνάμα διακριτό χαρακτηριστικό. Για τους Γερμανούς αστούς του 19ου αιώνα οι έννοιες έθνος και κουλτούρα συνταυτίζονται ως κοινωνικοιστορική οντότητα και αποτελούν την κινητήρια δύναμη για την απόκτηση της εθνικής ταυτότητας και συνείδησης μέσα από τις πολιτικές αντιξοότητες και τη διοικητική πολυδιάσπαση του γερμανικού χώρου σε πριγκιπάτα. Τελικά κατά το 19ο αιώνα γίνεται στη Γαλλία «σημασιολογική διεύρυνση του όρου, που αποκτά και εκεί τη συλλογική διάσταση ταυτοποίησης ενός έθνους: ελληνική κουλτούρα, αγγλική κουλτούρα ή ακόμα και κουλτούρα των λαών.»
Στον εννοιολογικό διαχωρισμό που επιχειρούμε θα πρέπει ακόμη να διαχωρίσουμε τους όρους «πολυτισμικός και πολιτιστικός». Σύμφωνα με τους Βερνίκος/Δασκαλοπούλου ο νεολογισμός «πολιτισμικός» αποτελεί την προσπάθεια των επιστημόνων να εισάγουν τις εννοιολογικές αποχρώσεις των ξένων ορολογιών civitas/cultura και να διακρίνουν τις συμπεριφορές που είναι βγαλμένες από τη λαϊκή παράδοση από εκείνες που μας επιβάλλει η καθημερινότητα. 
Επειδή είμαι της άποψης ότι ο πολιτισμός είναι ένα συνεχώς μεταβαλλόμενο συνολικό, επικοινωνιακό πλέγμα μεταξύ των μελών μιας κοινότητας, δε χρησιμοποιώ στην παρούσα εργασία το διαχωρισμό ανάμεσα στις έννοιες πολιτισμός και κουλτούρα, αφού δε δέχομαι ότι η κουλτούρα εκφράζει ανώτερες πνευματικές και αισθητικές ευαισθησίες. Κατά συνέπεια χρησιμοποιώ τους δύο όρους συνώνυμα με την ευρύτερη έννοια του «πολιτισμού». Η λέξη «πολιτιστικός» έχει ως θέμα την πνευματική και καλλιτεχνική δημιουργία και με αυτήν την έννοια χρησιμοποιείται στο τέταρτο κεφάλαιο του δεύτερου μέρους αυτής της μελέτης που αναφέρεται στο θέατρο, τη σάτιρα, τον κινηματογράφο, τις εικαστικές τέχνες κλπ.
Σε μια μελέτη, όπως η παρούσα, που έχει ως αντικείμενο τον πολιτισμό και τη Γερμανία θα πρέπει να γίνει λόγος και για την παράμετρο ‚Landeskunde’ (‘διδασκαλία του πολιτισμού της χώρας’) του επιστημονικού κλάδου της ‘Διδακτικής της ξένης γλώσσας’. Κύριος σκοπός του επιστημονικού κλάδου της Διδακτικής της Γερμανικής Γλώσσας είναι η θεωρία και η πράξη της Διδακτικής της Γερμανικής ως ξένης γλώσσας, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει ότι περιορίζεται αποκλειστικά στη Διδακτική. Εκτός της Διδακτικής εξίσου σημαντικό ρόλο παίζουν η Λογοτεχνία και η ‘διδασκαλία του Πολιτισμού’. Πρόκειται επομένως για ένα διεπιστημονικό κλάδο.
Η δυσκολία απόδοσης του όρου δεν περιορίζεται μόνο στην ελληνική μετάφραση, αλλά έχει σχέση με το ακόμη σχετικά συγκεχυμένο περιεχόμενο της παραμέτρου ‚Landeskunde’ και τους ακαθόριστους ερευνητικούς και παιδαγωγικούς στόχους. Επίσης και στα Γερμανικά πέρα από τον πιο συχνό όρο ‚Landeskunde’ προτείνονται ενίοτε οι όροι: ‚Kulturkunde’, ‚Leutekunde’, german studies, ‚Deutschlandkunde’ κλπ., ενώ σε ακαδημαϊκό επίπεδο συχνά συζητιέται η βαρύτητα της παραμέτρου στο πλαίσιο της Διδακτικής της Γερμανικής Γλώσσας και αναζητείται ένας, όσο αυτό είναι εφικτό, ακριβής καθορισμός του περιεχομένου της.
Ένας σε γενικές γραμμές κοινά αποδεκτός ορισμός καθορίζει τον όρο ‚Landeskunde’ ως εκείνον τον επιστημονικό κλάδο που στο πλαίσιο της Διδακτικής της Γερμανικής Γλώσσας εξετάζει ένα ευρύ φάσμα εκδηλώσεων γερμανικού πολιτισμού, όπως ιστορικά,  γεωγραφικά, πολιτικά, δημογραφικά στοιχεία καθώς επίσης και εκφάνσεις της καθημερινότητας, όπως αξίες, πιστεύω, γενικότερες συλλογικές αντιλήψεις. Στις τελευταίες ανήκουν και επικοινωνιακές συνήθειες, όπως για παράδειγμα η συμπεριφορά σε ένα καφέ ή η συμπεριφορά μετά από μια πρόσκληση.
Πέρα όμως από τη διεπιστημονική υφή του κλάδου ‘Διδακτική της Γερμανικής Γλώσσας’, διεπιστημονικής σύνθεσης είναι και η παράμετρος της ‚Landeskunde’. Σύμφωνα με τον Bettermann η διεπιστημονική σύνθεση έγκειται στο γεγονός ότι από τις άλλες επιστήμες ενσωματώνει περιεχόμενο, μεθόδους και στρατηγικές που τελικά χρησιμοποιεί για τους δικούς της σκοπούς της διδακτικής της ξένης γλώσσας. Επιπρόσθετα ο Althaus αναφέρει ότι σε επίπεδο διδακτικής πολιτισμικών θεμάτων θα πρέπει να επιστρατεύονται επιστήμονες που δεν έχουν σπουδές με αποκλειστικά γλωσσική κατεύθυνση, αλλά πέρα από τις σπουδές τους στη ‘Διδακτική της Γερμανικής Γλώσσας’ έχουν καταρτιστεί σε κοινωνικοιστορικά θέματα και στις Επιστήμες του Πολιτισμού.
Η συζήτηση περί διεπιστημονικού πορεύτηκε με τις γενικότερες αλλαγές που σηματοδότησαν τη μετάβαση από την παραδοσιακή ‚Landeskunde’ στην πιο σύγχρονη αντίληψή του περιεχομένου της. Κατά τη δεκαετία του ’70 οι σχετικές έρευνες επικεντρώθηκαν γύρω από το ερώτημα πώς θα μπορούσε η ξένη χώρα να παρουσιαστεί όσο γίνεται πιο ρεαλιστικά και αντικειμενικά. Επιπλέον –και αυτό σηματοδοτεί την αλλαγή φιλοσοφίας– καθορίστηκε ως διδακτικός στόχος τόσο η μετάδοση μιας διαφοροποιημένης εικόνας για την ξένη χώρα που θα συνέβαλλε στην αποδόμηση των εθνοκεντρικών αντιλήψεων των μαθητευομένων όσο και η ανάπτυξη των επικοινωνιακών ικανοτήτων τους.
Στις μέρες μας παράλληλα με τις επικοινωνιακές ικανότητες γίνεται λόγος και για την καλλιέργεια ‘διαπολιτισμικών’ ικανοτήτων. Ως τέτοιες θεωρούνται οι ικανότητες μαθητών για αυτοκριτική του οικείου πολιτισμού και των αντιληπτικών τους σχημάτων, ο σεβασμός και η αποδοχή της διαφορετικότητας του ξένου πολιτισμού, η ικανότητα της αλλαγής της οπτικής γωνίας (‚Empathie’), ώστε να μπορούν να αντιμετωπίζουν την ξένη πραγματικότητα με τα μάτια των «πολιτισμικά Άλλων». O γερμανικός όρος ‚Empathie’αποτελεί μεταφορά του αγγλόφωνου όρου ‘role taking’ και έχει υιοθετηθεί από την κοινωνική ψυχολογία. «The term refers to that phase of the symbolic by with a person momentarily pretends to himself that he is another person, projects himself into the perceptual fields ot the other person, imaginatively ‚puts himself in the other’s place’, in order that he may get an insight into the other person’s probable behavior in a given situation». Τέλος ως ‘διαπολιτισμικές’ ικανότητες θεωρούνται εκείνες με τις οποίες το άτομο μαθαίνει να αντιμετωπίζει κάθε είδους προβλήματα που σχετίζονται με τον πολιτισμικά διαφορετικό επικοινωνιακό κώδικα των συνδιαλεγόμενων υποκειμένων στην ξένη χώρα· κατορθώνει, λοιπόν, να διαπραγματεύεται τα προβλήματα και να βρίσκει τρόπους επίλυσης των προβλημάτων. Τέτοιου είδους προβλήματα θεωρούνται οι διαφορετικές αντιλήψεις περί αξιών, η διαφορετική χρήση καθολικών εννοιών, όπως π.χ. δημοκρατία, παράδοση, φύση κ.ά., διαφορετικοί τρόποι συμπεριφοράς κλπ. Ως προς τις ‘διαπολιτισμικές’ ικανότητες θα πρέπει να τονιστεί ότι παρουσιάζονται ως οι πλέον βασικές ικανότητες που θα πρέπει να αναπτυχθούν και επιπλέον συνδέονται και με τις επικοινωνιακές ικανότητες. Τονίζεται με έμφαση ότι σκοπός της παραμέτρου ‚Landeskunde’ σε καμία περίπτωση δε θα πρέπει να είναι μόνο η μετάδοση δεδομένων και στοιχείων που αφορούν στην ξένη χώρα.
Η σύγχρονη ‚Landeskunde’ θα πρέπει να εμπεριέχει τρεις βασικούς διδακτικούς στόχους: α) όπως και η παλιότερη εκδοχή της θα πρέπει να εξακολουθήσει να μεταδίδει γεγονότα και στοιχεία από την Ιστορία, τη Γεωγραφία, την πολιτική οργάνωση, το εκπαιδευτικό σύστημα κλπ. Επιπλέον όμως θα πρέπει να εισάγει τους μαθητευόμενους και στις ιδιαίτερες αντιλήψεις της ξένης χώρας, π.χ. αναφορικά με τη Γερμανία θα πρέπει να δίνονται στοιχεία σχετικά με το μεταπολεμικό συλλογικό τραύμα ως ξεπέρασμα του ολοκαυτώματος, β) πέρα από τις γνώσεις θα πρέπει να καλλιεργούνται οι ‘διαπολιτισμικές’ ικανότητες που αναφέρθηκαν πιο πάνω, όπως π.χ. η ικανότητα αλλαγής οπτικής γωνίας (‚role taking’), η αυτοκριτική, η διαμεσολάβηση κλπ., και, τέλος, γ) θα πρέπει να καλλιεργηθεί η ανεκτικότητα απέναντι σε άλλες πολιτισμικές θεωρήσεις και η μη προκατειλημμένη αντιμετώπιση ανθρώπων από άλλους πολιτισμούς, με άλλες θρησκευτικές αντιλήψεις, άλλο χρώμα δέρματος και άλλη καταγωγή. 
Αρωγός στην επίτευξη αυτών των στόχων προβάλλεται πολύ συχνά η λογοτεχνία· όπως αναφέραμε και παραπάνω, η ‚Landeskunde’ είναι μια παράμετρος διεπιστημονική που συμπληρώνεται από τους άλλους επιστημονικούς λόγους σε πολλά επίπεδα. Η δύναμη της λογοτεχνίας έγκειται μεταξύ άλλων στην ανοικείωση παραδοχών που εδράζονται στο ‘δικό μας’ πολιτισμό και αναγκάζει τον αναγνώστη στη σύνθεση συνεκτικών νοηματικών σχέσεων. Επιπρόσθετα η κατανόηση ‘ξένων’ λογοτεχνικών έργων οδηγεί στη σταδιακή εξοικείωση με την ξένη οπτική θεώρησης των πραγμάτων και παράλληλα αποτελεί μια συνεχή σύγκριση ανάμεσα σε στοιχεία του οικείου και του ξένου πολιτισμού. Για αυτούς τους λόγους η ‘συνεργασία’ μεταξύ ‚Landeskunde’ και λογοτεχνίας θεωρείται ως η πλέον απαραίτητη.
Τέλος, δε θα πρέπει να ξεχνάμε ότι η ‚Landeskunde’ αποτελεί παράμετρο της Διδακτικής της Γερμανικής Γλώσσας και άρα υπηρετεί πρωταρχικά τη διδασκαλία και την εκμάθηση της ξένης γλώσσας. Η ανάπτυξη ικανοτήτων που μέσω της ‚Landeskunde’ θα οδηγούν στην ανεκτικότητα του Άλλου και την αλλαγή οπτικής γωνίας, κατά τη γνώμη μου, αποτελούν μάλλον κάπως ιδεαλιστικούς στόχους που τείνουν να λησμονήσουν τα πραγματικά προβλήματα χρόνου και κοινωνικού κατεστημένου, τα οποία αντιμετωπίζουν οι μαθητές. Τουλάχιστον στην ελληνική πραγματικότητα είναι ευρέως γνωστό ότι με την εκμάθηση μιας ξένης γλώσσας επιδιώκεται πρώτα η επαγγελματική αποκατάσταση και μετά η ανάπτυξη ικανοτήτων. Κατά συνέπεια μπορεί να δοθεί περισσότερο βάρος στην εκμάθηση της γλώσσας και περιφερειακά στις επιταγές της σύγχρονης ‚Landeskunde’.
Όπως αναφέραμε στην αρχή του κεφαλαίου, για την παρούσα εργασία η ‚Landeskunde’ αποτελεί εν μέρει μεθοδολογική πρόταση. Στην ουσία η μέθοδός μας αποτελεί σύντηξη της ‚Landeskunde’ και της κοινωνιολογίας. Για να γίνει όμως κατανοητή η παραπάνω πρόταση, θα πρέπει πρώτα να ρίξουμε μια σύντομη ματιά στις κοινωνιολογικές μεθόδους σχετικά με θέματα μετανάστευσης και συλλογικών ταυτοτήτων.
H ευρωπαϊκή κοινωνιολογία και ιστορία της μετανάστευσης άρχισαν να αναπτύσσονται συστηματικά μόλις το 1975, όπου και άρχισε να μελετάται το φαινόμενο της μετανάστευσης στην πολυπλοκότητά του και να συνεξετάζεται αφενός ως φαινόμενο από τις χώρες καταγωγής αφετέρου και προς τις χώρες υποδοχής. Τα θεωρητικά και μεθοδολογικά εργαλεία εκείνης της εποχής στράφηκαν γύρω από τις θετικές και αρνητικές συνέπειες της μετανάστευσης, γύρω από τη διατήρηση ή την απώλεια της ταυτότητας, γύρω από κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα καθώς και γύρω από το ζήτημα της επιστροφής στις χώρες καταγωγής.
Συγκεκριμένα στη Μεγάλη Βρετανία μετά τη δεκαετία του ’60 πρωτοεμφανίζεται η αντίδραση και κριτική απέναντι στις εθνοκεντρικές θεωρίες περί αφομοίωσης των μεταναστών. Αρχικά αναπτύχθηκε η κοινωνιολογία των φυλετικών σχέσεων που προσέγγιζε τους μετανάστες ως θύματα ρατσιστικών απόψεων, ενώ αργότερα εμφανίστηκε η κοινωνιολογία των εθνοτικών σχέσεων που μελέτησε το φαινόμενο της ταύτισης των μεταναστών με την εθνοτική ομάδα. Οι έρευνες αυτές διεξάγονταν αποκλειστικά με πολιτισμικούς όρους παραβλέποντας τον άνισο συσχετισμό μεταξύ των διαφόρων ομάδων και φαινόμενα εκμετάλλευσης. Τελικά η ερευνητική παράδοση που διαμορφώνεται στη Μεγάλη Βρετανία οδήγησε στη συστηματική μελέτη γύρω από το έθνος και τις σχέσεις του εθνικού πολιτισμού με τις μειονότητες. Από τις πιο γόνιμες σχολές που ασχολούνται με τη διαμόρφωση των εθνών και των εθνικών κρατών θεωρούνται οι μελέτες των νεωτεριστών B. Anderson, E. Gellner, A.D. Smith, Ε. Hobsbawn, M. Hroch, A. Giddens, M. Hechter κ.ά. Σύμφωνα με αυτήν τη σχολή το έθνος και ο εθνικισμός είναι προϊόντα των διαδικασιών της νεωτερικότητας. Οι ελίτ καταφέρνουν να ομοιογενοποιήσουν τους πληθυσμούς ενός κράτους σε ένα ενιαίο εθνικό σύνολο μέσω γραφειοκρατικών μηχανισμών. «Μέσα σ’ αυτά τα πλαίσια, τα έθνη, εν τέλει, είναι εφευρήματα που υπηρετούν κοινωνικά συμφέροντα και διευκολύνουν πολιτικές ελέγχου των μαζών από τις ελίτ.»
Την τελευταία δεκαπενταετία Γάλλοι κοινωνικοί επιστήμονες ανέπτυξαν νέους προβληματισμούς. Έτσι, οι αναλύσεις των P. Bourdieu και A. Touraine για τα αυτονομιστικά και κοινωνικά κινήματα συνέβαλαν στην προώθηση της μελέτης της διαμόρφωσης ομάδων που δεν ταυτίζονται με τις κοινωνικές τάξεις. Επίσης έρευνες στην ιστοριογραφία αμφισβήτησαν την εθνική ομοιογένεια και ενότητα της γαλλικής κοινωνίας. «Η διερεύνηση του σχηματισμού του γαλλικού έθνους και της λειτουργικότητας των συμβολισμών και των μύθων που το υποστηρίζουν κατέδειξε και σ’ αυτήν την περίπτωση την κατασκευή του ιδεολογήματος που βρίσκεται πίσω από την κενή αντίληψη του χρόνου που χαρακτηρίζει όλους ανεξαιρέτως τους εθνικισμούς: την ανάδειξη, δηλαδή, του έθνους ως φυσικής προαιώνιας οντότητας.»
Από τη δεκαετία του ’80 στις ευρωπαϊκές κοινωνικές επιστήμες παρατηρείται μια μετατόπιση της οπτικής γωνίας από τις δομές των κοινωνιών στις στρατηγικές των ομάδων και των ατόμων σε μια προσπάθεια κατανόησης της κοινωνικής αλλαγής. Όπως θα αναφέρουμε και στο αμέσως επόμενο υποκεφάλαιο, στις σημερινές κοινωνικές επιστήμες δε χρησιμοποιούνται πια έννοιες όπως του «πολιτισμικού συστήματος» ή της «δομής» που θεωρούνται αρκετά στατικές, αλλά επικεντρώνεται το ενδιαφέρον στη δυναμικότητα των ομάδων και στο φαινόμενο της συνεχούς αλλαγής και μετεξέλιξής τους. Έτσι και οι μετανάστες δεν αντιμετωπίζονται ως θύματα ή ως πρόβλημα της εκάστοτε κοινωνίας και η εμπειρία της μετανάστευσης, δεν επισημαίνεται ως αναγκαστικά αρνητική. Αντίθετα επανεξετάζεται το αξίωμα των κοινωνικών επιστημών ότι η μετανάστευση αποτελεί ένα κοινωνικό πρόβλημα.
Τέλος, θα πρέπει να επισημάνουμε ότι οι νέες αντιλήψεις των κοινωνικών επιστημών σχετικά με την υπέρβαση της νομιμοποίησης των εθνικών κρατών βρίσκονται μεν ακόμη υπό διαμόρφωση, αλλά συγκλίνουν στην ανάγκη της ιστορικής προσέγγισης της μετανάστευσης και της κοινωνικής συγκρότησης της εθνικής ή της εθνοτικής ταυτότητας.
Στην παρούσα μελέτη δεν ακολουθείται κάποια συγκεκριμένη κοινωνιολογική μέθοδος. Η βασική αντίληψη που διακατέχει ειδικά το δεύτερο μέρος της μελέτης είναι ένα είδος ‚Landeskunde’, αφού επιδιώκεται η μετάδοση στοιχείων πολιτισμού της Γερμανίας, όπως  αυτά διαμορφώθηκαν μεταπολεμικά από τους Γερμανούς, τους μετανάστες καθώς και την κοινή τους ‘σύμπραξη’. Εδώ, βέβαια, συνυπάρχουν παράλληλα και οι σύγχρονες κοινωνιολογικές απόψεις «ότι οι μετανάστες θα πρέπει να μελετηθούν ως οργανικό μέρος της κοινωνίας και όχι ως ξένα εξωτερικά σώματα».
«Ενδόμυχη» επιδίωξη της μελέτης είναι η υιοθέτηση του στόχου της ανάπτυξης ‘διαπολιτισμικών’ ικανοτήτων που πρεσβεύει η σύγχρονη ‚Landeskunde’. Συγκεκριμένα επιδιώκεται, όπως ανέφερα και στην εισαγωγή, η μετάδοση μιας διαφορετικής εικόνας γύρω από τη Γερμανία· μια Γερμανία που δεν εντάσσεται στο σχήμα της ‘άψογης κρατικής οργάνωσης’ και των τεχνοκρατών πολιτών της. Η παρουσίαση διαφορετικών εκφάνσεων του πολιτισμού που δημιουργείται στις μέρες μας στη Γερμανία επιδιώκει να σχετικοποιήσει την στατική εικόνα για τη χώρα και να δείξει άγνωστες πτυχές για το ελληνικό αναγνωστικό κοινό. Έτσι πέρα από την αντιμετώπιση του μεταπολεμικού γερμανικού τραύματος, τις άθλιες συνθήκες διαμονής των πρώτων μεταναστών στη Γερμανία της δεκαετίας του ’60 και τις εκδηλώσεις βίας και ρατσισμού από τους νεοναζί ειδικά μετά την ένωση των δύο Γερμανιών, θα γίνει μια προσπάθεια να δειχθούν και άγνωστες πτυχές της οικονομικής ανόδου των μεταναστών, της αυξημένης πολιτογράφησής τους στη χώρα, οι κοινές με Γερμανούς πολιτιστικές προσπάθειες κλπ. Είναι φανερό ότι πίσω από την σχετικοποίηση της εικόνας του ‘ξένου’ υπάρχει η επιρροή από τις σύγχρονες αντιλήψεις των κοινωνικών και ανθρωπιστικών επιστημών περί ‘πολιτισμού’, που, όπως αναφέραμε στην αρχή του κεφαλαίου, αντιμετωπίζεται ως ένα συνεχώς μεταβαλλόμενο συνολικό, επικοινωνιακό πλέγμα. Επομένως, και εδώ έχουμε την σύζευξη μεταξύ Κοινωνιολογίας και ‚Landeskunde’. Θα πρέπει όμως να τονίσουμε ότι και η ‚Landeskunde’ ως διεπιστημονική παράμετρος έχει υιοθετήσει τη δυναμική έννοια του πολιτισμού, έστω και αν δεν έχει καταλήξει σε κοινά αποδεχτό ορισμό· κάτι τέτοιο εξάλλου δεν είναι εφικτό στις ανθρωπιστικές επιστήμες, αφού βρίσκονται σε συνεχή συνάρτηση με τις εξελίξεις που προσπαθούν να περιγράψουν και να ερμηνεύσουν.
Ως προς τις έννοιες ‘μετανάστευση/μετανάστης’ χρησιμοποιούνται στην παρούσα μελέτη έννοιες που επίσης είναι πολύ κοντά στις επιταγές της σύγχρονης κοινωνιολογικής έρευνας. Όπως θα δείξουμε και στο κεφ. 2 του πρώτου μέρους, η έννοια χρησιμοποιείται διευρυμένα, δεν αναφέρεται μόνο στην οικονομική μετανάστευση και τα προβλήματα που δημιουργεί, αλλά  λαμβάνεται υπόψη η θετική συμβολή της στη δυναμική ενός κοινωνικού συνόλου.
Θα πρέπει σε αυτό το σημείο να ειπωθεί ότι συμμερίζομαι την άποψη πολλών ερευνητών της ‚Landeskunde’, οι οποίοι υποστηρίζουν την πολύτιμη αρωγή της λογοτεχνίας και είμαι της άποψης, ότι σε μια μελέτη που πραγματεύεται εκδηλώσεις γερμανικού πολιτισμού και μετανάστευσης στη Γερμανία δε θα πρέπει να λείπει και ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα ‘μεταναστευτικού πολιτισμού’, εφόσον επιδίωξη της μελέτης δεν είναι να «μιλήσει για τους μετανάστες χωρίς τους μετανάστες». Το έργο της Χέρτα Μύλλερ που έχει επιλεγεί προς ανάλυση στο τρίτο μέρος της μελέτης πραγματεύεται την παλιννόστηση μιας γυναίκας γερμανικής καταγωγής από τη Ρουμανία μετά το άνοιγμα των συνόρων. Κατά συνέπεια πρόκειται για μια λογοτεχνία που τροφοδοτήθηκε από συγκεκριμένα ιστορικά γεγονότα και αναπαριστά λογοτεχνικά εκφάνσεις γερμανικού πολιτισμού, όπως αυτές γίνονται αντιληπτές μέσα από το πρίσμα της πρωταγωνίστριας. Το ίδιο ακριβώς ισχύει και για το δεύτερο έργο την παρούσας μελέτης. Πρόκειται για το λογοτεχνικό έργο της Yoko Tawada που αναπαριστά τις εμπειρίες μιας μετανάστριας ιαπωνικής καταγωγής μέσα από το πρίσμα της μακροχρόνιας διαμονής της στη Γερμανία. Μια βασική διαφορά της παρούσας εργασίας από τη ‚Landeskunde’ είναι ότι δε χρησιμοποιεί τη λογοτεχνία για εκπαιδευτικούς λόγους, αλλά επιδιώκει να παρουσιάσει ένα δείγμα μεταναστευτικής λογοτεχνίας και με αυτόν τον τρόπο να αφήσει τους μετανάστες να μιλήσουν μέσα από το έργο τους –έστω και αν αυτό δύναται να επιτευχθεί μόνο δειγματοληπτικά και σε συνάρτηση με τις δικές μας ερμηνευτικές προτάσεις.
Τέλος, θα πρέπει να καταστεί σαφές ότι η παρούσα εργασία ευθυγραμμίζεται με τις απόψεις της σύγχρονης Κοινωνιολογίας που αντιμετωπίζει τον εθνικισμό ως ιδεολόγημα που εισέβαλλε ως «κοινή λογική» στη συγκρότηση της ιδέας του ‘έθνους-κράτους’. Σύμφωνα με το Λέκκα τόσο το έθνος όσο και το εθνικό κράτος ως ένα βαθμό παράγονται, ορίζονται και νομιμοποιούνται από την εθνικιστική ιδεολογία. Το πρόβλημα όμως είναι ότι «ο εθνικισμός κατόρθωσε να επιβάλει σε μεγάλο βαθμό τους δικούς του όρους και τις δικές του αξίες στον τρόπο με τον οποίο προσλαμβάνουμε την πραγματικότητα.» Γι’ αυτό και ανακύπτει το ερώτημα, ποια είναι η προσφορότερη μέθοδος με την οποία μπορούμε να άρουμε το φυσικό περίβλημα του εθνικισμού, ώστε να μπορεί πράγματι να καταστεί αντικείμενο κριτικής διερεύνησης. Ως απάντηση προτείνεται η ανακάλυψη του τρόπου με τον οποίο κατασκευάστηκαν και ανακατασκευάζονται οι όροι (οι έννοιες, οι τύποι, τα επιχειρήματα) της εθνικιστικής ιδεολογίας. Στην παρούσα μελέτη δε θα προβούμε στη διερεύνηση του τρόπου με τον οποίο κατασκευάστηκαν οι όροι, για παράδειγμα, στη Γερμανία, αλλά θα στηριχθούμε σε κάποιες βασικές προσεγγίσεις που καθιέρωσε η σχολή των νεωτεριστών. Υπό το πρίσμα αυτών των προσεγγίσεων θα παρουσιάσουμε όψεις της γερμανικής κοινωνίας και του πολιτισμού στο δεύτερο μέρος της μελέτης και στη συνέχεια θα αναλύσουμε τα λογοτεχνικά έργα στο τρίτο μέρος. 
Ως βασική παραδοχή της μελέτης είναι η αντίληψη ότι το έθνος αποτελεί ‘φαντασιακή κοινότητα’, πρόκειται για μια πρόσφατη έννοια που ανδρώθηκε μόλις το 19ο και τον 20ο αιώνα και γι’ αυτό δεν αποτελεί φυσική οντότητα ιστορικής συνέχειας. «Το έθνος [...] δεν είναι ένα δεδομένο, αιώνιο, αμετάβλητο και ομοιογενές σύνολο· συγκροτείται και ανασυγκροτείται διαρκώς μέσα από παράλληλες διαδικασίες ενσωμάτωσης που δεν ολοκληρώνονται ποτέ: από τη μια την αφομοίωση ανόμοιων πληθυσμών και, από την άλλη, την ένταξη των ατόμων σ’ ένα φαντασιακό συλλογικό σώμα.» Το έθνος συγκροτείται μέσω κοινωνικών θεσμών και μηχανισμών, όπως είναι η καθολική ψηφοφορία, το δίκαιο, η διοίκηση, ο στρατός, το σχολείο, την ιστοριογραφία κλπ. Έτσι, για παράδειγμα, η ενότητα του ελληνικού κράτους μέσω εθνικών αξιών σήμαινε αφενός την ενότητα στο χρόνο με την έννοια της ιστορικής συνέχειας του ελληνισμού, έργο που ανέλαβαν ιστορικοί όπως ο Παπαρρηγόπουλος, και αφετέρου την ενότητα στο χώρο με την έννοια της εξάλειψης της γλωσσικής και πολιτισμικής ετερογένειας και των τοπικιστικών ανταγωνισμών. Έτσι εξηγείται ακόμη, γιατί η Γερμανία αρνείται πεισματικά να προσδιοριστεί ως χώρα υποδοχής μεταναστών και να επιτρέψει την ευκολότερη πολιτογράφηση των ξένων πληθυσμών· αυτό θα σήμαινε τον αποχωρισμό από την αντίληψη της ομοιογένειας του γερμανικού έθνους. Επίσης βασική παραδοχή της μελέτης είναι η αντίληψη ότι ο θεμελιώδης μύθος κάθε εθνικής/εθνοτικής ομάδας είναι ο μύθος του κοινού προγόνου. Επιπλέον ότι η εθνοτική ομάδα στηρίζεται σε μια αυτοαναγνώριση, που συνεπάγεται την πίστη στην κοινή καταγωγή και την κοινή γλώσσα (κοινή γλώσσα, κοινή θρησκεία, κοινά ήθη). 
Όπως θα δειχθεί και παρακάτω, η θέση της παρούσας μελέτης είναι ότι τουλάχιστον στη Γερμανία αυτή η αντίληψη δεν ανταποκρίνεται στη πραγματική κοινωνική δομή, αφού έχουμε ήδη φτάσει στην τρίτη γενιά μεταναστών στο πλαίσιο μιας πολυπολιτισμικής κοινωνίας. Επιπλέον στην παρούσα εργασία υποστηρίζεται, όπως θα δείξουμε διεξοδικότερα στα αμέσως επόμενα κειφάλαια, η θετική συμβολή υβριδικών ταυτοτήτων και η ανάπτυξη μιας διαφορετικής υποκειμενικότητας που εδράζεται στην πλουραλιστική ιδέα της ισότιμης συνύπαρξης διαφόρων πολιτισμικών ομάδων σε ένα εθνικό κράτος. Τα παραπάνω αποτελούν και τα ‘ιδεολογικά συμφραζόμενα’ που διέπουν τόσο το δεύτερο όσο και το τρίτο μέρος της μελέτης. Τελικά, φαίνεται, ότι η αποδόμηση του ενός ιδεολογήματος (εθνικισμού) συνεπάγεται την κατασκευή του άλλου (διαπολιτισμού), τουλάχιστον υπό μορφή επιστημονικών λόγων (discours).
 Συγκεφαλαιώνοντας μπορούμε να πούμε ότι η παρούσα εργασία υιοθετεί από την ‚Landeskunde’ την αντίληψη της παρουσίασης εκδηλώσεων του ξένου πολιτισμού, ενώ παράλληλα επιδιώκει μια διαπολιτισμική παρουσίαση των πραγμάτων που στηρίζεται σε αντιλήψεις των σύγχρονων κοινωνιολογικών ερευνών σχετικά με μεταναστευτικά θέματα.
 Στα παρακάτω υποκεφάλαια θα ακολουθήσουν η οριοθέτηση της ‘δυναμικής’ έννοιας του πολιτισμού, θα επιχειρηθεί η επισήμανση των εννοιολογικών διαφορών ανάμεσα στην πολυπολιτισμικότητα και τη διαπολιτισμικότητα και τέλος θα διευκρινιστούν οι σχεδόν συνώνυμοι όροι ‘αλλοδαποί’, ‘μετανάστες’ και ‘μειονότητες’. Σκοπός όλων αυτών των ορολογικών διευκρινήσεων είναι να δοθούν στο πρώτο μέρος της μελέτης τα ακριβή ερευνητικά εργαλεία πάνω στα οποία θα οικοδομηθούν οι υπόλοιπες ερευνητικές προσεγγίσεις και να καταδειχθεί η αλληλοσυσχέτιση των εννοιών. Τέλος, θα πρέπει να υπογραμμιστεί ότι σε μια εργασία σχετικά με το Διαπολιτισμό δεν είναι δυνατόν να μη γίνει μνεία στην έννοια του ίδιου του πολιτισμού. Όταν επίσης αναφέρεται στην εξελικτική πορεία του μεταναστευτικού φαινομένου, δεν είναι δυνατόν να μη γίνει μνεία στις αλλαγές που επιφέρουν οι μετανάστες στην εθνική συνείδηση των κρατών υποδοχής και κατά συνέπεια στη συμβολή τους στη δημιουργία διαπολιτισμικής συνείδησης.

1.1	Προς μια δυναμική έννοια του πολιτισμού

Για τη διερεύνηση της έννοιας του ‘διαπολιτισμού’ απαιτείται αναπόφευκτα πρώτα η διερεύνηση της έννοιας του ίδιου του ‚πολιτισμού’, αφού ο διαπολιτισμός αποτελεί κατά κάποιον τρόπο μετεξέλιξη της έννοιας του πολιτισμού που οφείλεται, όπως θα δείξουμε και στο κεφ. 1.3 του πρώτου μέρους αυτής της εργασίας, στην πολυπολιτισμική σύνθεση των σύγχρονων ευρωπαϊκών κοινωνιών.
Παρακάτω θα επιχειρήσουμε μια σύντομη και όχι εξαντλητική ιστορική αναφορά στις έννοιες του πολιτισμού, χωρίς βέβαια να υπεισέλθουμε σε διεξοδικές γενεαλογικές διευκρινίσεις, προσπαθώντας όμως να ερμηνεύσουμε τουλάχιστον ιστορικά την πολιτική-ηγεμονική λειτουργία της καθιέρωσης της εκάστοτε έννοιας. Ως προς το τελευταίο, οφείλω να επισημάνω ότι συμφωνώ με την άποψη του Πασχαλίδη, ότι όλες οι διαφορετικές έννοιες του πολιτισμού που εμφανίστηκαν στην Ευρώπη από την Αναγέννηση έως σήμερα «εμπλέκονται άμεσα σε όλα εκείνα τα ταυτοχρόνως πολιτικά, ιδεολογικά και πολιτισμικά φαινόμενα –σαν τον εθνικισμό, το ρατσισμό, την αποικιοκρατία, τα σύγχρονα κινήματα ταυτότητας κ.λ.π.–  που σημάδεψαν την πορεία και τη μορφή του σύγχρονου κόσμου, έχοντας κατασκευαστεί και χρησιμοποιηθεί ποικιλοτρόπως στο πλαίσιο ηγεμονικών ανταγωνισμών και συγκρούσεων οι οποίες συνδέονται με αυτά».
Η λατινική ρίζα της λέξης κουλτούρα (‚colere’) αρχικά αναφερόταν στην καλλιέργεια των αγρών, ενώ με τη μεταφορική χρήση της από τον Κικέρωνα (‚cultura animi’) διευρύνθηκε, ώστε να σημαίνει τη διαφορετικότητα έναντι της κατάστασης της ‘βαρβαρότητας’. Στο Mεσαίωνα εμφανίστηκε η έννοια ως (‚cultura’), ως φροντίδα και σεβασμός, αποτελούσε, δηλαδή περισσότερο κατηγορία ιεράρχησης παρά διαχωρισμού. Μόλις το 17ο αιώνα αποκτά διαφορετικό περιεχόμενο και σημαίνει την κατάκτηση τεχνικών, πρακτικών και βοηθητικών γνώσεων ως ξεπέρασμα του status naturalis. Σημαίνει ακόμη τη δημιουργία κοινωνίας (civitas, socialitas) και διαχωρίζει του λαούς που έχουν κοινωνική οντότητα από αυτούς που δεν την έχουν. Εν ολίγοις πρόκειται για την ανθρωποκεντρική έννοια του πολιτισμού, εκείνη, δηλαδή που εστιάζει την ιδιαιτερότητα του ανθρώπινου πολιτισμού ως αποτέλεσμα της μοναδικής λογικής του ικανότητας και κωδικοποιείται στις αντιθέσεις κοινωνία/φύση, λογική/παράλογο. Αποτελεί τη θεμελιακή έννοια της κατεξοχήν Δυτικοευρωπαϊκής ιδέας ότι ο άνθρωπος προσδιορίζεται από την αέναη προσπάθειά του να δαμάσει τη φύση. Ως ηγεμονική πρακτική αξιοποιήθηκε με τη θεωρητικοποίηση της ανισότητας μεταξύ των δύο φύλων, τη νομιμοποίηση του Κράτους αλλά και της παιδαγωγικής ως μέσων ελέγχου και αναμόρφωσης των φυσικών παρορμήσεων και προδιαθέσεων του ανθρώπου. 
Η ανθρωποκεντρική έννοια του πολιτισμού αμφισβητήθηκε έντονα από τον Ρουσσώ ο οποίος πρόταξε την ανωτερότητα της φύσης έναντι στην ανθρώπινη παρέμβαση. Σύμφωνα με τον Ρουσσώ η φύση δε συμπεριλάμβανε μόνο την ύλη και τη Βιολογία, αλλά οτιδήποτε μέχρι τότε θεωρούνταν αποτέλεσμα της κουλτούρας. Ο Ρουσσώ έβλεπε στη φύση τη λογική οργάνωση του σύμπαντος καθώς και ένα είδος πρωθύστερου προγραμματισμού για το πνευματικό, το ηθικό και το έλλογο. Ως εναλλακτική λύση αντέτεινε τη φυσική ζωή των ιθαγενών που μόλις είχαν ανακαλυφθεί στα υπερωκεάνια μέρη.  Η ηγεμονική χροιά και αυτής της άποψης φαίνεται ακόμη και στις μέρες μας με την ευρέως διαδομένη αντίληψη της ανωτερότητας του φυσικού/φυσικότητας έναντι του μη φυσικού.
Στη φιλοσοφία του Διαφωτισμού περί προόδου εμφανίζεται η εξελικτική έννοια του πολιτισμού που τον ορίζει ως προοδευτική πορεία ηθικής, θεσμικής και πνευματικής τελειοποίησης. Ένα καλό παράδειγμα ηγεμονικής αξιοποίησης της έννοιας προσφέρει η επιστημονική μεταγλώσσα. Συγκεκριμένα η εθνολογία επέβαλε την εξελικτική εκδοχή της διαφοράς ως χρονικής απόστασης μεταξύ εξωτικού και συνήθως αποικιακού Άλλου. Κατά συνέπεια παρουσίασε το Άλλο ως αλλοχρονικό πρόγονο του δυτικού ανθρώπου και τον εξωευρωπαϊκό κόσμο ως Μουσείο της νηπιακής ηλικίας του ανθρώπου. Την εξελικτική έννοια του πολιτισμού οικειοποιήθηκαν επίσης οι περισσότερες εκδοχές του ρατσισμού, ο οποίος παρουσιάστηκε ως επιστήμη της ανθρώπινης διαφοράς και εξήγησε την εξελικτική κατάσταση των πολιτισμών ως αποτέλεσμα της φυσικής, πνευματικής και ηθικής ανισότητας των ανθρώπινων φυλών.
Στην αρχή του 18ου αιώνα χρησιμοποιεί στη Γερμανία ο Mendelssohn την έννοια της „Cultur“ σε συνδυασμό με την έννοια της μόρφωσης και παράλληλα τονίζει τον ‘κοινοτικό’ (‚Gesellschaftlichkeit’) της χαρακτήρα. Σύμφωνα με τον Bausinger ειδικά στη Γερμανία συνδέθηκε άρρηκτα η έννοια της κουλτούρας με τη μόρφωση. Έτσι η λέξη ‘κουλτούρα’ αναφέρεται είτε σε καλλιτεχνικές εκφράσεις είτε σε γενικά νοούμενες πολιτισμικές αξίες. Η κουλτούρα στην ουσία αποτελεί ένα είδος εφεδρείας που σχηματίστηκε στο παρελθόν και φέρει ένα χαρακτήρα μορφωτικού ιδεώδους. Πρόκειται για τη μορφωτική έννοια του πολιτισμού που τον εστιάζει ως ιδεώδες υψηλής κοσμικής παιδείας και συνδέεται με την άνοδο της αστικής τάξης. Από την Αναγέννηση ως το Διαφωτισμό η μορφωτική έννοια του πολιτισμού πρωταγωνιστεί στην αυτοσυνειδησία της αστικής τάξης και στην αντιπαράθεσή της με την αριστοκρατία. Η ηγεμονική αξιοποίηση της μορφωτικής έννοιας φαίνεται για παράδειγμα στο πλαίσιο της Γερμανικής Φιλολογίας με τον εξοβελισμό της χρηστικής λογοτεχνίας από το πεδίο των ερευνών της. Μόλις τα τελευταία χρόνια η Γερμανική Φιλολογία έχει διευρύνει κάπως τους ορίζοντές της προς την παιδική λογοτεχνία, τις ταξιδιωτικές εμπειρίες, το αστυνομικό μυθιστόρημα κλπ., ενώ γίνεται και λόγος για το άνοιγμά της προς την κατεύθυνση των Επιστημών του Πολιτισμού. Η μορφωτική έννοια του πολιτισμού αναβιώνει μεταπολεμικά στη Γερμανία από τα μέλη της Σχολής της Φραγκφούρτης, αφού θεωρούν την έννοια του πολιτισμού ως «προπύργιο της κριτικής σκέψης, έναντι του εμπορευματικού και ιδεολογικά κονφορμιστικού χαρακτήρα της μαζικής κουλτούρας».
Ουσιαστικής σημασίας για το σχηματισμό της οργανικής έννοιας του πολιτισμού υπήρξε η συμβολή του Johann Gottfried Herder (1744-1803) που υιοθέτησε τόσο τη ‘μορφωτική’ έννοια του πολιτισμού όσο και την ‘εξελικτική’ (την μετάβαση από μια κατώτερη μη πολιτισμένη κατάσταση σε μια ανώτερη πολιτισμένη) κατασκευάζοντας όμως έτσι μια ουσιοκρατική, οργανική έννοια του πολιτισμού που σύμφωνα με τους Redder/Rehbein είχε ήδη διατυπωθεί από τον Bacon. Η οργανική, λοιπόν, έννοια ορίζει τον πολιτισμό «ως ένα ενιαίο, οργανικό και αυτόνομο σύνολο που περιλαμβάνει τη γλώσσα, τα έθιμα, τη θρησκεία, τους θεσμούς και την περιοχή του» προτείνοντας την υποστασιοποίηση του πολιτισμού ως διαχρονικού χαρακτηριστικού μιας ανθρώπινης κοινότητας σε συνδυασμό με την εδαφοποίησή της αποτέλεσε τον θεμέλιο λίθο του εθνοτικού δόγματος. Σε όλο το 19ο αιώνα, η οργανική έννοια του πολιτισμού αποτέλεσε τη βασική έννοια του Ευρωπαϊκού εθνικισμού. Αυτήν την έννοια επικαλέστηκε η κυρίαρχη μερίδα της αστικής τάξης, για να κινητοποιήσει τις κοινωνικές δυνάμεις που απαιτούνταν για την ίδρυση των εθνικών κρατών και να μπορέσει να επιβάλλει μέσω της εκπαίδευσης την πολιτισμική ομογενοποίηση των πληθυσμών των εθνικών κρατών. Εν ονόματι της εθνικής κουλτούρας, η πολιτισμική ετερογένεια είτε απωθήθηκε είτε μέσω της λαογραφίας μεταστοιχειώθηκε στη συλλογική ψευδομνήμη της παράδοσης και του φολκλόρ, ώστε να χρησιμοποιηθεί ως τεκμήριο της εθνικής ταυτότητας και εθνικής συνέχειας.
Σημαντική συμβολή στην αποδόμηση της οργανικής έννοιας του πολιτισμού αποτέλεσε στις αρχές του 20ου αιώνα το έργο του Max Weber ο οποίος εξήγησε τον πολιτισμό μέσα από το πλέγμα της «δια-υποκειμενικής» επικοινωνίας. Σύμφωνα με τον Weber δεν έχει σημασία να θεωρούμε έναν πολιτισμό ως ανώτερο ή κατώτερο, αλλά σημασία έχει η ανθρώπινη ικανότητα να αξιολογεί τον κόσμο και να του δίνει νόημα. Έτσι, η έννοια μετατρέπεται σε μια καθολική κατηγορία που χαρακτηρίζει την ανθρώπινη ικανότητα να ερμηνεύει γνωστικά και συναισθηματικά τον κόσμο.
Στις μέρες μας πολλοί επιστήμονες, συνεχίζοντας την παράδοση του Weber, ασκούν έντονη κριτική σε ουσιοκρατικές προσεγγίσεις. Σύμφωνα με αυτές τις απόψεις ο πολιτισμός δεν είναι ένα στατικό αντικείμενο με σταθερή αξία που οι άνθρωποι οφείλουν να διατηρούν παθητικά ανά τους αιώνες. Ο πολιτισμός ως κοινωνικό δημιούργημα αποτελείται από κοινωνικές διαπραγματεύσεις και ορίζεται «ως το διαρκώς υπό διαπραγμάτευση αποτέλεσμα της δράσης των ατόμων και των συλλογικών υποκειμένων και της αλληλεπίδρασής τους με την κοινωνία, το φυσικό περιβάλλον και τον εξωτερικό κόσμο· δεν πρόκειται για μία σταθερή δομή αλλά για μία διαδικασία ένταξης του καινούριου στο ήδη υπάρχον».
Ο πολιτισμός, λοιπόν, ως procedere εκφράζει τη δυναμικότητα και τη συνεχή ανανέωσή  του. Το λεγόμενο «χάσμα γενεών» είναι ένα απτό παράδειγμα του δυναμισμού του πολιτισμού ως κοινωνικό δημιούργημα. Πολιτισμός, σύμφωνα με τη δυναμική έννοια, είναι ένα πεδίο ετερόκλητο και διαρκώς μετασχηματιζόμενο «λόγω της πλατιάς ποικιλίας των κοινωνικών εμπειριών, ρόλων και σχέσεων που συνθέτουν την κοινωνική ζωή». Συνεκτικός κρίκος όλων αυτών των ετερόκλητων μονάδων ενός πολιτισμικού συνόλου είναι ο ‘πολιτισμικός συμβιβασμός’, δηλ. κοινά αποδεκτές σταθερές, οι οποίες με το πέρας του χρόνου διαρκώς μεταλλάσσονται. Η έννοια του ‘πολιτισμικού συμβιβασμού’ διατυπώθηκε στα μέσα της δεκαετίας του ’90 από τον Niklas Luhmann o οποίος επιπλέον υποστήριξε την ανάγκη της επιστημολογικής προσέγγισης της έννοιας του πολιτισμού.
Αν θελήσουμε, ασκώντας κάποιο αυτοέλεγχο, να διαγνώσουμε τυχόν κάποια υπολανθάνουσα ηγεμονική πρακτική στη σύγχρονη δυναμική έννοια του πολιτισμού –γιατί οι εννοιολογικοί προσδιορισμοί είναι γέννημα της ‘επιστημονικής κουλτούρας’ που έχουμε και συνεπώς προκαταλαμβάνουν εκείνα που αντιλαμβανόμαστε– θα πρέπει εκ νέου να αναρωτηθούμε αν πράγματι ο πολιτισμός αποτελεί δυναμική κοινωνική διαδικασία. Ξανακοιτώντας τους διάφορους ορισμούς διαπιστώνουμε ότι αυτοί χρησιμοποιήθηκαν ανάλογα με τις εκάστοτε κοινωνικοπολιτικές ανάγκες, γεγονός που αποδεικνύει με τον καλύτερο τρόπο ότι η έννοια είναι ευμετάβλητη και άρα δεν εκφράζει μια απαράλλαχτη, αιώνια ουσία. Δεν είναι εξάλλου τυχαίο που στη σύγχρονη βιβλιογραφία αναζητούνται άλλες δυναμικές έννοιες ως αντικατάσταση των παλαιότερων, όπως του «πολιτισμικού συστήματος» ή της «δομής». Εξάλλου πέρα από τις εννοιολογικές οριοθετήσεις δε χρειάζεται ιδιαίτερη αναλυτική σκέψη, για να δούμε ότι οι πολιτισμοί ιστορικά μεταβάλλονται. 
Η ηγεμονική μας πρακτική θα μπορούσε ίσως να ελλοχεύει στην υποστήριξη του ‘διαπολιτισμικού’, αφού δεν είναι δυνατόν να γίνεται λόγος για ‘Διαπολιτισμό’ χωρίς την υιοθέτηση μιας δυναμικής έννοιας που να δυναμιτίζει την οργανική, αυθύπαρκτη ύπαρξη ενός πολιτισμού στο πλαίσιο ενός κράτους-έθνους. Όμως η πραγματική ύπαρξη πολυπολιτισμικών κοινωνιών (multikulturell) και η αναγνώριση ότι σε ένα κρατικό οικοδόμημα μπορούν να υπάρξουν διαφορετικοί πολιτισμοί αποδεικνύει ότι έχει επιτελεστεί το πρώτο στάδιο της εξέλιξης των εθνικών κρατών σε υβριδικές κοινότητες και άρα σε διαπολιτισμικές κοινότητες. Επειδή όμως κάθε θεωρία αποτελεί ιδεολόγημα, θα ήταν ίσως προτιμότερο να αναρωτηθούμε αν τελικά ο Διαπολιτισμός αποτελεί επιστημονικό ιδεολόγημα, «διακαή πόθο» ή τελικά πραγματική εξέλιξη που προσπαθεί να περιγράψει. Ενδιαφέρον παρουσιάζει ιδιαίτερα το ερώτημα σε ποιο βαθμό έχει γίνει ο μετασχηματισμός τους Πολυπολιτισμού σε Διαπολιτισμό και αν η συζήτηση περί Διαπολιτισμού υπερβαίνει τη σύγχρονη ισχύουσα ευρωπαϊκή πραγματικότητα και αναφέρεται σε μελλοντικές κοινωνίες και ταυτότητες. Στην αναζήτηση της απάντησης αυτού του ερωτήματος στηρίζεται το κεφ. 1.3 του πρώτου μέρους αυτής της μελέτης.

1.3 Από την πολυπολιτισμικότητα στο Διαπολιτισμό. Επισήμανση των εννοιολογικών διαφορών

Η πολυπολιτισμικότητα αναφέρεται στη συμβίωση και συνύπαρξη κοινοτήτων με διαφορετικούς πολιτισμούς και διαφορετικές πολιτισμικές παραδόσεις. Αναφέρεται στη γεωγραφική συμβίωση σε αστικοποιημένες περιοχές, όπως είναι τα γκέτο, οι κοσμοπολίτικες πόλεις κλπ. καθώς και στη συνύπαρξη διαφορετικών εθνικών κοινοτήτων στα πλαίσια μεγάλων κρατών, αυτοκρατοριών και συνομοσπονδιών. Πέρα από περιγραφική κατηγορία αποτελεί και πολιτικό όρο που ακριβώς προσπαθεί να προσδιορίσει πολιτικά κοινωνίες με έντονη πολιτισμική ποικιλότητα. Ενδεικτικό παράδειγμα ως προς το τελευταίο αποτελεί η Αυστραλία που υιοθέτησε τον Πολυπολιτισμό ως επίσημο όρο της κοινωνικής πολιτικής των ομόσπονδων πολιτειών της. Σύμφωνα με την ιδεολογία της κοινωνικής πολιτικής του αυστραλιανού κράτους η διαφορετικότητα αποτελεί θετική δύναμη στη διαμόρφωση της κοινωνίας και η πολιτισμική πολυφωνία προσδιορίζεται από την παρουσία ποικίλων πολιτισμών.
Πολύ συχνά όμως ο Πολυπολιτισμός απαντά ως περιγραφικό και ρυθμιστικό εργαλείο στις επιστήμες των Πολιτικών Επιστημών και στην Κοινωνιολογία. Έτσι, προσπάθειες προσδιορισμού της πολυπολιτισμικής κοινωνίας έχουμε από το Niklas Luhmann με τη λειτουργική-δομική συστηματική θεωρία περί πολυπολιτισμικής κοινωνίας, από τον Milton M. Gordon με τη θεωρία της εθνικής υποκουλτούρας, από τον John Rex που αναφέρεται στην πολυπολιτισμική κοινωνία της Μεγάλης Βρετανίας, από το Hoffmann-Nowotny που αναλύει τις κοινωνίες υποδοχής και βέβαια από τον Antonio Gramsci που αναλύει το μεταναστευτικό φαινόμενο των Ιταλών εργατών από τη Νότια Ιταλία στη Βόρειο Ιταλία. Στην παρούσα εργασία δεν μπορεί να γίνει η μεμονωμένη παρουσίαση των παραπάνω θεωρητικών μοντέλων, γιατί σκοπός της εργασίας δεν είναι να δοθούν μοντέλα πολιτικοκοινωνικής οργάνωσης. Αντίθετα, θέλουμε να επισημάνουμε ότι ο Πολυπολιτισμός αποτελεί επιστημονικό όρο των συγκεκριμένων επιστημών και αναφέρεται σε πολυφωνικές κοινωνίες. Σκοπός όλων αυτών των επιστημονικών προσπαθειών είναι η αναζήτηση τρόπων για την εδραίωση πολυπολιτισμικών «δημοκρατιών» που δε θα οδηγούν σε διάσπαση των κρατικών ενοτήτων, «αλλά θα επιτρέπουν την οργάνωση μιας κοινωνίας πολιτών και πολιτισμικών ομάδων, στην οποία όλοι θα αποδέχονται κοινούς κανόνες ανθρώπινων δικαιωμάτων και θα μπορούν να συμμετέχουν στην παραγωγή και στη διάδοση πολιτισμικών αγαθών [...]».
Στη Γερμανία –ανεξάρτητα από την επιστημονική χρήση των λέξεων– έχει καθιερωθεί από τη δεκαετία του ’80 ο όρος της πολυπολιτισμικότητας (‚multikulturell’) στο καθημερινό λεξιλόγιο ως η συνύπαρξη διαφορετικών πολιτισμικών ομάδων στη χώρα. Μάλιστα εδώ και κάποια χρόνια για το χαρακτηρισμό πολιτιστικών/καλλιτεχνικών προσπαθειών ‘ετερογενών’ ομάδων έχει καθιερωθεί στην καθομιλουμένη ο όρος ‚multi-kulti’ που όμως στις μέρες μας τείνει να εκφράζει μορφές πολυπολιτιστικής υποκουλτούρας και να δίνει κάποια αρνητική χροιά ως προς την αισθητική ποιότητα της εκάστοτε πολιτιστικής δημιουργίας. Πρόκειται, κατά τη γνώμη μου, για ένα πολύ καλό παράδειγμα γλωσσικού ηγεμονισμού που δείχνει πώς η γλώσσα της πλειονότητας καταφέρνει να τορπιλίσει προσπάθειες που ανατρέπουν την μονολιθική εθνική συνείδηση.
Παράλληλα όμως με τα παραπάνω στη Γερμανία υπάρχει η αντίληψη ότι η περιχαρακωμένη συνύπαρξη των διάφορων ομάδων μιας πολυπολιτισμικής κοινωνίας που στην ουσία εκφράζει ο Πολυπολιτισμός είναι επιζήμια για το ευρύτερο κοινωνικό σύνολο, γιατί οδηγεί σε παράλληλες κοινωνίες (‚Parallelgesellschaften’). Οι ‘παράλληλες κοινωνίες’ μπορούν να επιφέρουν εσωτερικές ανωμαλίες, όπως π.χ. την απαίτηση κάποιων αριθμητικά μεγάλων ομάδων ακόμη και για αυτονόμηση, και φυσικά συμβάλλουν στην αύξηση του ρατσισμού, αφού ο Άλλος αποτελεί τον Ξένο που δεν έχει σχέση με το πολιτισμικά Οικείο. Στη Γερμανία μπορούμε να μιλάμε για την ύπαρξη παράλληλων κοινωνιών ειδικά αναφορικά με την τούρκικη μεταναστευτική ομάδα, αφού με την αύξηση της ιδιωτικής πρωτοβουλίας η εξυπηρέτηση ενός Τούρκου στην καθημερινή ζωή δεν απαιτεί τη γνώση της γερμανικής γλώσσας. Στην καθημερινή ζωή του μπορεί να απευθυνθεί σε τούρκικα μαγαζιά, Τούρκους γιατρούς, δικηγόρους, τουρκικά ταξιδιωτικά γραφεία, κέντρα διασκέδασης, γραφεία τελετών, εφημερίδες, ΜΜΕ κλπ.
Σύμφωνα με τους επικριτές του Πολυπολιτισμού βασικό τρωτό του όρου είναι ότι ερμηνεύοντας τη βασική διαφορετικότητα ενός κοινωνικού συνόλου πάντα πολιτισμικά και όχι κοινωνικά διαχωρίζει ακόμη περισσότερο την πλειονότητα από τις μειονοτικές/μεταναστευτικές ομάδες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι κάποιες επιστημονικές θεωρήσεις της επιστήμης της Παιδαγωγικής που με το διαμεσολαβητικό τους χαρακτήρα ανάμεσα στο Ξένο και το Οικείο ‘τσιμεντοποιούν’ ακόμη περισσότερο τις διαφορές, ενώ εστιάζοντας το ενδιαφέρον κυρίως στις διαφορές παραβλέπουν τις ομοιότητες.
Ως εναλλακτική έννοια που υπερβαίνει τις διαφορές και καταφέρνει να περιγράψει τις αλληλοδιεισδύσεις και διασταυρώσεις των πολιτισμικών κωδίκων προβάλλεται η έννοια του Διαπολιτισμού. Βέβαια, εδώ πρόκειται για έναν νέο όρο και γι’ αυτό υπάρχει ακόμη σύγχυση ως προς τον εννοιολογικό του καθορισμό. Έτσι, πολλές φορές χρησιμοποιείται συνώνυμα του όρου της πολυπολιτισμικότητας ή εκφράζει απλά τη σύγκριση μεταξύ δύο πολιτισμών. Ενδεικτικό είναι ότι ακόμη και στη Διαπολιτισμική Αγωγή διερευνάται η σχέση μεταξύ των διάφορων πολιτισμικών ομάδων παγιώνοντας έτσι την πολιτισμική περιχαράκωση και λειτουργώντας όχι διαπολιτισμικά αλλά πολυπολιτισμικά.
Όπως ειπώθηκε στο κεφ. 1.1 (‘Προς μια δυναμική έννοια του πολιτισμού’) του πρώτου μέρους η έννοια του πολιτισμού είναι ουσιαστική για την κατανόηση της έννοιας του Διαπολιτισμού, γιατί η τελευταία αναπτύχθηκε στο πλαίσιο του εθνικού κράτους και στην ουσία αποτελεί υπέρβαση της εθνικής ιδεολογίας που θέλει ένα κράτος να αποτελείται από ένα έθνος, μια γλώσσα και έναν ομοιογενή πολιτισμό, έναν πολιτισμό δηλαδή που να εδράζεται στην ιδέα της κοινής καταγωγής. 
Συγκεκριμένα μετά την ομογενοποίηση που επέφερε η δημιουργία των ευρωπαϊκών εθνικών κρατών ακολούθησε με την μετααποικιακή εποχή ο κατακερματισμός της εσωτερικής εθνικής τους ομοιογένειας. Αυτός ο «κατακερματισμός» μπορεί να μεταφραστεί ως αυξανόμενη πολιτισμική ποικιλότητα, άρα σε πρώτο στάδιο ως πολυπολιτισμική συνύπαρξη στο πλαίσιο μιας κρατικής οντότητας.
Ως Διαπολιτισμός μπορεί να θεωρηθεί ένα μεταγενέστερο στάδιο που έπεται του Πολυπολιτισμού. Ιδιαίτερη σημασία για την οριοθέτηση του Διαπολιτισμού δίνεται από τις διάφορες διεπιστημονικές προσεγγίσεις στο πρόθεμα ‘δια’, διότι υποδηλώνει μια αμφίδρομη σχέση, το ‘μεταξύ’ των υποκειμένων που συναλλάσσονται. Στοιχειώδες για την κατανόηση της έννοιας είναι δύο σημεία: Πρώτον προϋποθέτει η έννοια ένα σύνορο μεταξύ των πολιτισμών που πρέπει να υπερκεραστεί και δεύτερον προκύπτει από τη σχετικοποίηση των πολιτισμικών ταυτοτήτων ένα ενδοπολιτισμικό ‘μεταξύ’. Με άλλα λόγια διαμορφώνεται μια «κοινωνική και πολιτισμική ταυτότητα που όχι μόνον αναγνωρίζει την ετερότητα και τη διαφορά, αλλά και την ενσωματώνει ως αναγκαίο όρο της ζωτικότητας και της δυναμικής της.» Ο Διαπολιτισμός, λοιπόν, αναπτύσσεται εκ των ένδον και αναφέρεται στην αλληλοσυσχέτιση των πολιτισμικών ταυτοτήτων στο πλαίσιο μιας κοινότητας. Βασικό συστατικό της έννοιας του Διαπολιτισμού είναι το ξεπέρασμα της διχοτομίας ανάμεσα στο ‘ξένο’ και το ‘οικείο’, αφού το ‘ξένο’ γίνεται μέρος του ευρύτερου συνόλου και δεν υφίσταται αποκομμένο ως περιχαρακωμένη οντότητα. 
	Μία άλλη βασική παράμετρος του Διαπολιτισμικού είναι η έννοια του υβριδισμού (Hybridität). Ο υβριδισμός αναφέρεται στην ταυτότητα, τόσο κοινωνικών ομάδων, όσο και μεμονωμένων υποκειμένων. Έτσι, για παράδειγμα η ταυτότητα των Αφροαμερικάνων ή των Ινδοαμερικάνων στις Η.Π.Α. μπορεί να χαρακτηριστεί ως υβριδική. Όσον αφορά μεμονωμένα υποκείμενα, η υβριδική ταυτότητα χαρακτηρίζεται από πολιτισμική ετερογένεια, δηλ. το υποκείμενο έχει γαλουχηθεί και ενστερνιστεί περισσότερα από ένα πολιτισμικά συμφραζόμενα, όπως λ.χ. είναι τα παιδιά της δεύτερης ή τρίτης γενιάς μεταναστών. Η δεύτερη ή τρίτη γενιά ως επί το πλείστον είναι δίγλωσση και έχει υιοθετήσει θεωρήσεις και στάσεις ζωής τουλάχιστον από δύο πολιτισμικά περιβάλλοντα. Αυτό το διαπολιτισμικό κράμα συνιστά την υβριδική ταυτότητα, η οποία είναι το αντίθετο της μονολιθικά ομογενοποιημένης εθνικής ταυτότητας. 
Αυτός είναι και ο λόγος που παραπάνω αναφέραμε ότι ο Πολυπολιτισμός έχει ως αντικείμενο ένα πρώτο στάδιο αλληλοσυσχέτισης των πολιτισμικών ταυτοτήτων. Για να συνδέσουμε τις έννοιες με τη μετανάστευση, πρέπει να επισημάνωουμε ότι οι πρώτες φάσεις της μετανάστευσης οδηγούν σε πολυπολιτισμικές κοινωνίες, ενώ οι μετέπειτα φάσεις, τουλάχιστον σε δημοκρατικά πολιτεύματα που επιτρέπουν την ελεύθερη διακίνηση ιδεών, αντιλήψεων και κωδίκων συμπεριφοράς, μπορεί να οδηγήσουν σε υβριδικές ταυτότητες και άρα στο μετασχηματισμό της εθνικής συνείδησης σε διαπολιτισμική συνείδηση. Αυτή είναι και η βασική διαφορά των εννοιών του Πολυπολιτισμού και του Διαπολιτισμού. Ενώ η πρώτη έννοια αποτελεί επιστημονικό και πολιτικό εργαλείο που αναφέρεται σε συγκεκριμένες κοινωνίες, π.χ. της Αυστραλίας, του Καναδά, των Η.Π.Α. κλπ., ο Διαπολιτισμός δεν περιορίζεται στην περιγραφή πολιτικών δομών και μετασχηματισμών. Με την παράμετρο του υβριδισμού εστιάζονται τόσο οι συλλογικές ταυτότητες όσο και οι ατομικές και γίνεται λόγος για το ξεπέρασμα του ιδεολογήματος του εθνικισμού μέσω μιας καινούργιας ‘διαπολιτισμικής’ συνείδησης.
Οι πολυπολιτισμικές κοινωνίες, τέλος, δεν είναι ένα καινούργιο φαινόμενο στην ιστορία της ανθρωπότητας. Αν εξαιρέσουμε την εποχή των εθνικών κρατών, αυτές αποτελούν μάλλον τον κανόνα. Στην εποχή του Μεσαίωνα οι κοινωνίες θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως έντονα  πολυπολιτισμικές. Αντίθετα, ο ‘Διαπολιτισμός’, η διαπολιτισμική συνείδηση και οι υβριδικές ταυτότητες είναι ένα καινούργιο φαινόμενο στην ιστορία της ανθρωπότητας, διότι εμφανίζεται ως ξεπέρασμα της ομογενοποίησης που επέβαλαν τα ευρωπαϊκά εθνικά κράτη και κατά συνέπεια αποτελούν μια νέα εξέλιξη. Ενώ, λοιπόν, η πολυπολιτισμικότητα αποτελεί πανάρχαιο φαινόμενο, μπορεί να γίνεται λόγος για το Διαπολιτισμό μόλις στις τελευταίες δεκαετίες με το ξεπέρασμα της ιδέας του έθνους- κράτους. 
Συμπερασματικά, δεν έχει σημασία αν είμαστε υπέρ ή κατά της πολυπολιτισμικής κοινωνίας και της διαπολιτισμικής συνείδησης. Και τα δύο φαινόμενα στις μέρες μας και ειδικά στην κεντρική και βόρεια Ευρώπη υπάρχουν –είτε το θέλουμε είτε όχι. Σκοπός τουλάχιστον της επιστημονικής έρευνας πρέπει να είναι η εύρεση τρόπων περιγραφής και ανίχνευσης της διαπολιτισμικότητας. Η διερεύνηση του ερωτήματος σε ποιο βαθμό έχει γίνει σήμερα ο μετασχηματισμός του Πολυπολιτισμού σε Διαπολιτισμό και αν η συζήτηση περί Διαπολιτισμού υπερβαίνει τη σύγχρονη ισχύουσα ευρωπαϊκή πραγματικότητα, που θέσαμε στο κεφ, 1.1 (‘Προς μια δυναμική έννοια του πολιτισμού’) του πρώτου μέρους, αποτελεί γόνιμο ερευνητικό έδαφος για τις ανθρωπιστικές επιστήμες. Στην παρούσα εργασία περιοριζόμαστε στη προσέγγιση αυτού του ερωτήματος στη λογοτεχνία και τη Γραμματολογία. Η λογοτεχνία ως ευαίσθητος σεισμογράφος νεότερων εξελίξεων παρέχει ήδη αρκετά δείγματα διαπολιτισμικής γραφής. Η Γραμματολογία θα πρέπει να αναπτύξει κατάλληλα εργαλεία, ώστε να μπορέσει να ανταποκριθεί σε αυτές τις νεότερες εξελίξεις. Μια προσπάθεια ανταπόκρισης σε αυτήν την πρόκληση αποτελεί το τρίτος μέρος της παρούσας εργασίας με την παρουσίαση της ‘διαπολιτισμικής’ θέασης του μυθιστορήματος της Χέρτα Μύλλερ «Μετέωροι Ταξιδιώτες» και της συλλογής λογοτεχνικών δοκιμίων της Yoko Tawada με τίτλο „Talisman“.

2. ‘Αλλοδαποί’, ‘μετανάστες’  και ‘μειονότητες’

Η όρος ‚Ausländer’ (‘αλλοδαπός’) εκφράζει ένα νομικό όρο, ο οποίος αναφέρεται σε εκείνα τα άτομα που διαμένουν στη Γερμανία, αλλά δεν έχουν τη γερμανική υπηκοότητα. Οι ‚Ausländer’ δεν έχουν τα ίδια δικαιώματα και το ίδιο status όπως οι ‘ντόπιοι’ και γι’ αυτό βρίσκονται σε μειονεκτική θέση. Στην καθημερινή ζωή έχει επικρατήσει ο όρος ‚Ausländer’ που εννοεί τον ξένο, το μη Γερμανό. Ο όρος στην ουσία αποτελεί υποκατηγορία της έννοιας ‚Migrant’ (‘μετανάστης’) ή υποκατηγορία του παραγώγου ‚Migration’ (‘μετανάστευση’), αφού στους τελευταίους όρους συγκαταλέγονται τρεις κατηγορίες ‘μεταναστών’: οι οικονομικοί μετανάστες ή απλά κλασικοί μετανάστες που εισέρρευσαν στη Γερμανία μετά τις διακρατικές συμφωνίες του 1955, οι παλιννοστούντες γερμανικής καταγωγής και οι πρόσφυγες (βλ. αναλυτικότερα κεφ. 2, δεύτερου μέρους). Η διαφορά ανάμεσα στους δύο όρους είναι ότι ο όρος ‚Ausländer’ χρησιμοποιείται περισσότερο στην καθομιλουμένη, ενώ ο όρος ‚Migrant’ είναι πιο δόκιμος στα Μ.Μ.Ε. και στον επιστημονικό λόγο. Στην παρούσα μελέτη χρησιμοποιώ τους δύο όρους ως ταυτόσημους και θεωρώ ότι ο όρος μετανάστευση είναι ο γενικός όρος που εκφράζει συλλήβδην όλες τις υποκατηγορίες, γιατί σε όλες τις περιπτώσεις βασικό χαρακτηριστικό στοιχείο –τόσο της οικονομικής μετανάστευσης, όσο και της παλιννόστησης και της προσφυγιάς–  είναι η μετακίνηση (Mobilität) ανεξάρτητα από τα ιδιαίτερα αίτια που ωθούν σε αυτές. Με άλλα λόγια: ανεξάρτητα από αίτια και επιπτώσεις βασικό στοιχείο σε όλες τις περιπτώσεις είναι οι μετακινήσεις.

«Ως μετανάστευση ορίζεται κάθε μετακίνηση πληθυσμού από μία περιοχή σε μία άλλη ή από μία χώρα σε μία άλλη. Ο όρος καλύπτει πολλές ανόμοιες διαδικασίες και καταστάσεις: υπάρχει μετακίνηση στο εσωτερικό ενός κράτους ή προς το εξωτερικό· μετανάστευση από μία αγροτική περιοχή προς μία άλλη, από μία αγροτική περιοχή προς ένα αστικό κέντρο, από ένα αστικό κέντρο προς μία αγροτική περιοχή [...] υπάρχει εποχιακή, συνοριακή, προσωρινή και μόνιμη, νόμιμη και παράνομη μετανάστευση.»

Χαρακτηριστικό του παραπάνω ορισμού είναι ότι ανάγει τη διαδικασία της μετακίνησης σε συστατικό στοιχείο του όρου και δε διακρίνει ανάμεσα σε εσωτερική και εξωτερική μετανάστευση. Ως προς το τελευταίο παρατηρούνται αντιφατικές απόψεις στη σχετική γερμανόφωνη βιβλιογραφία. Ενώ για παράδειγμα ο Hopf αναφέρει ότι σε καμία περίπτωση ο όρος ‚Migration’ δε συμπεριλαμβάνει την αλλαγή κατοικίας εντός των ορίων του ίδιου κράτους, ο Wenning υποστηρίζει ότι συστατικό στοιχείο της μετανάστευσης είναι η μετακίνηση στο χώρο είτε αυτή επιτελείται εντός των ορίων του κράτους είτε εκτός· παρατηρούμε επομένως στη τελευταία περίπτωση τη σύγκλιση με την ελληνική βιβλιογραφία.
Τα αίτια που εξωθούν σε μετανάστευση είναι πολυποίκιλα, ενώ τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του εκάστοτε μεταναστευτικού φαινομένου εξαρτώνται από διάφορους οικονομικοπολιτικούς παράγοντες, καθώς και τη χρονική περίοδο στην οποία λαμβάνει χώρα το μεταναστευτικό φαινόμενο. Η πολυπλοκότητα του μεταναστευτικού φαινομένου βρίσκεται, όπως ειπώθηκε, σε συνάρτηση με τη διάσταση του χώρου (κοντινή-μακρινή, εσωτερική-εξωτερική, από νότο προς βορά και ανατολή προς δύση), με διάσταση του χρόνου (περιοδική, τακτική, εποχιακή, διαρκή), τις αιτιακές δυνάμεις (ακούσια, εκούσια), τις ατομικές ή συλλογικές ανάγκες (πολιτικά, οικονομικά, θρησκευτικά, επαγγελματικά).
Ως ενδεικτικά αίτια μετανάστευσης χαρακτηρίζονται η οικονομική εξαθλίωση και η ανεργία στις χώρες καταγωγής, οι πολιτικοί και θρησκευτικοί διωγμοί, γενικότερα κοινωνικά αίτια, όπως είναι η οικογενειακή επανένταξη, όταν τα λοιπά μέλη μιας οικογένειας ακολουθούν το ένα μέλος που έχει ήδη μεταναστεύσει καθώς και η κοινωνική άνοδος στις περιπτώσεις που επιδιώκεται η επαγγελματική βελτίωση. Η μετανάστευση σε αυτήν την περίπτωση δεν αφορά στην επιβίωση, αλλά στο κοινωνικό status. Υπάρχουν τέλος περιπτώσεις που τα αίτια είναι εντελώς ατομικά, όπως η πρόθεση για ανώτερη μόρφωση, η περιέργεια και η διάθεση για περιπέτεια. Για αυτό το λόγο έχει καθιερωθεί στη γερμανόφωνη βιβλιογραφία η διαφοροποίηση ανάμεσα στην εκούσια (freiwilliger) και την ακούσια μετανάστευση (erzwungener Migration).
Η μετανάστευση ως πολυσύνθετο φαινόμενο συνδέεται με σημαντικές κοινωνικές παραμέτρους που επηρεάζουν: α) τα ίδια τα άτομα, τους προσανατολισμούς τους και τον κοινωνικό τους περίγυρο, β) τις ομάδες, στις οποίες ανήκουν ή ανήκαν και τις ομάδες τις οποίες θα συναλλαγούν στη χώρα υποδοχής, γ) την κοινωνία υποδοχής και δ) τις κοινωνικές και οικονομικές δομές της κοινωνίας προέλευσης.
Από τα παραπάνω εύκολα γίνεται αντιληπτό ότι οι μετανάστες δεν αποτελούν συνεκτικές ομάδες. «Διάφορες ομάδες μεταναστών ακολουθούν διαφορετικούς ρυθμούς κοινωνικής ένταξης άλλοτε αφομοιώνοντας και οικειοποιώντας και άλλοτε αντιδρώντας και αντιστεκόμενοι· οι διαφορετικές αυτές πορείες καταλήγουν βέβαια και σε διαφορετικά αποτελέσματα.» Τα αποτελέσματα αυτά φαίνονται ιδιαίτερα στις χώρες υποδοχής, αφού συμβάλλουν στην αναδιάρθρωση της κοινωνίας με την ανατροπή των κατηγοριοποιήσεων και την επιβολή νέων δεδομένων στο παρόν. 
Η ιστορία της μετανάστευσης στο γεωγραφικό χώρο που σήμερα καταλαμβάνει η Γερμανία καταδεικνύει τα ακόλουθα:
-	Η μετανάστευση δεν αποτελεί νέο φαινόμενο, αλλά αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ιστορίας του τόπου. (βλ. επίσης κεφ. 1 του δεύτερου μέρους)
-	Η εισροή μεταναστών είναι η μία πλευρά του νομίσματος, αφού κάθε εισροή συνοδεύεται από μία παράλληλη αποδημία. (βλ. επίσης κεφ. 2 του δεύτερου μέρους)
-	Ο σημερινός αριθμός των μεταναστών μπορεί μεν να φαντάζει πολύ μεγάλος, στο παρελθόν όμως υπήρξε μεγαλύτερος. (βλ. επίσης υποκεφ. 1.2 του δεύτερου μέρους)
-	Ενώ η μετανάστευση ξένων πληθυσμών βρίσκεται στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος, ελάχιστα λαμβάνεται υπόψη η εσωτερική μετανάστευση, μολονότι επιτελείται σε μεγαλύτερη  κλίμακα.
-	Δεν υπάρχουν σαφείς διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στις έννοιες της εσωτερικής και εξωτερικής μετανάστευσης, αφού τα εθνικά σύνορα είναι ρευστά και αναπροσαρμόζονται ανάλογα με τις εκάστοτε πολιτικές συνθήκες. (βλ. επίσης υποκεφ. 2 και 2.5 του δεύτερου μέρους)
-	Οι εξελίξεις σε θέματα μετανάστευσης δε χαρακτηρίζουν μόνο τη Γερμανία, αλλά αυτέ εμφανίζονται και στις άλλες βιομηχανικές χώρες.
-	Η εμβέλεια των πολιτικών αποφάσεων για θέματα περί μετανάστευσης είναι πολύ πιο περιορισμένη, από ό,τι οι πολιτικοί άρχοντες ευαγγελίζονται – οι παράγοντες που καθορίζουν τις εξελίξεις του μεταναστευτικού φαινομένου είναι πολυποίκιλοι και πολυσύνθετοι. (βλ. υποκεφ. 2.5 του δεύτερου μέρους) 

Από τις παραπάνω διαπιστώσεις είναι πρόδηλο ότι η μετανάστευση και η μεταναστευτική εμπειρία θα πρέπει να αντιμετωπίζονται ως ‘κανονική κατάσταση’ (‚Normalität’) που χαρακτηρίζει σχεδόν όλους του πολίτες μιας επικράτειας και όχι μόνο αυτούς που στερούνται του γερμανικού διαβατηρίου. Διαπιστώνεται ότι η ζωή και δράση σε μία σύγχρονη κοινωνία σημαίνει την αποδοχή της κοινωνικής, γλωσσικής και πολιτισμικής ποικιλίας, που σε μεγάλο βαθμό διαμορφώνεται από το μεταναστευτικό φαινόμενο.
Η κατάδειξη  της ‘κανονικής κατάστασης’ (‚Normalität’) της μετανάστευσης υποστηρίζεται και με τη λεγόμενη μεταμοντέρνα αποδομητική έννοια της μετανάστευσης. Σύμφωνα με την Baltes-Löhr η μετανάστευση δε χαρακτηρίζει μια πορεία που έχει αφετηρία και άφιξη συγκεκριμένο γεωγραφικό και κοινωνικό τόπο, αλλά αποτελεί πολύ περισσότερο μια αέναη (μετα)κίνηση. Καταργεί το σταθερό σημείο αναφοράς του τοπικού προσδιορισμού ‘εδώ και εκεί’ ή ‘εσωτερικό και εξωτερικό’ έτσι, ώστε ο μετανάστης να μην προσδιορίζεται με βάση εθνικών σταθερών, αλλά να έχει το δικαίωμα επιλογής του ανήκειν τόσο στο εδώ όσο και στο εκεί.  Σε πολιτικό επίπεδο αυτό θα σήμαινε την αναγνώριση της διπλής υπηκοότητας, γλωσσικά την αναγνώριση της διγλωσσίας ή τριγλωσσίας, ενώ ανθρωπολογικά την αναγνώριση μιας νέας μορφής υποκειμενικότητας που είναι το πολιτισμικά ‘υβριδικό’ υποκείμενο. Έτσι η αντίληψη της αντινομίας ‘χώρα προέλευσης – χώρα υποδοχής’ θα έχανε σε ισχύ καταργώντας σταδιακά την ιδέα περί ισχυρής πλειοψηφίας και αδύναμης μειονότητας. Συνακόλουθα θα έχανε σε δύναμη και η κατηγοριοποίηση των ανθρώπων σε ‘μετανάστες και μη μετανάστες’. Συστατικό στοιχείο του ορισμού, λοιπόν, είναι η αλλαγή οπτικής γωνίας, κατά συνέπεια το ξεπέρασμα της ιδέας της πλειονότητας. Το ίδιο ισχύει και για το δίπολο ‘πατρίδα-ξενιτιά’. Στο πνεύμα της μεταμοντέρνας αποδομητικής έννοιας ως μετανάστευση καλείται η συνεχής μετάβαση μεταξύ πατρίδας και ξενιτιάς που σε συναισθηματικό επίπεδο μεταφράζεται ως αίσθημα ‘διπλής ή τριπλής πατρίδας’.
Oι παραπάνω θεωρήσεις προσπαθούν να περιγράψουν έναν νέο χώρο δράσης που ανταποκρίνεται ήδη σε πολλές ομάδες ανθρώπων. Αναφέρεται σε εκείνους τους ανθρώπους που τα βιώματά τους δεν τους επιτρέπουν τη λογική των επιλογών – ή είσαι Γερμανός ή είσαι Τούρκος, ή είσαι Γερμανός ή είσαι Έλληνας κλπ. Η καθημερινή ζωή αυτών των ανθρώπων κινείται σε ένα συνεχές δίκτυο επικοινωνίας που υπερβαίνει εθνικά σύνορα και η ταυτότητά τους περιλαμβάνει κάτι περισσότερο από την εθνική ταυτότητα. Το δέσιμο με τη χώρα καταγωγής, ακόμη και στη δεύτερη γενιά, θα πρέπει να κατανοείται ως συμπλήρωμα και όχι ως αντίθεση με τη χώρα υποδοχής, αφού σε αυτούς τους ανθρώπους δημιουργήθηκαν νέοι τρόποι ζωής από τις κατοικίες έως τον τρόπο διασκέδασης που παίρνουν όλο και περισσότερο τη μορφή ανάμεικτων τρόπων διαβίωσης. Δεν πρόκειται για ένα διασπορικό lifestyle που αναπαράγει τα κοινωνικά δεδομένα της χώρας προέλευσης ούτε όμως για τη βαθμιαία σύγκλιση στον τρόπο ζωής της χώρας υποδοχής. Σε αυτήν την περίπτωση ενώνεται η Ανατολία με τη Στουτγκάρδη και η Σικελία με τη Νυρεμβέργη με αποτέλεσμα να έχουμε Σουαβούς Τούρκους και Σικελιανούς Βαυαρούς.
Από τις παραπάνω προσεγγίσεις γίνεται κατά τη γνώμη μου σαφές ότι δε θα πρέπει ο ορισμός σχετικά με τη μετανάστευση να εστιάζεται μόνο στην οικονομική ή την πολιτική μετανάστευση, αλλά και στην εκούσια μετανάστευση που αποτελεί μια σημαντική έκφανση του φαινομένου και τελικά οδηγεί στην αλλαγή αντιλήψεων αναφορικά με τις συλλογικές υποκειμενικότητες. Αξίζει εδώ να σημειωθεί ότι απώτερος σκοπός της παρούσας μελέτης δεν είναι μόνο να σκιαγραφηθεί το μεταναστευτικό φαινόμενο στη Γερμανία, αλλά και να απεγκλωβιστεί η έννοια από αποκλειστικά αρνητικές νοηματοδοτήσεις. Η μετανάστευση δεν αποτελεί μονάχα μήτρα προβλημάτων ούτε τα αίτιά της βρίσκονται αποκλειστικά στην οικονομική ανέχεια και την εξαθλίωση. Η μετανάστευση αποτελεί, πέρα από τα προβλήματα, μοχλό οικονομικοκοινωνικής και πολιτιστικής δημιουργίας, συμβάλλει –ειδικά στην περίπτωση της δεύτερης και τρίτης γενιάς– στην ανάπτυξη υβριδικών ταυτοτήτων αποκαλύπτοντας την εθνικιστική ιδεολογία ως ιδεολόγημα και προσδίδοντας στη χώρα ‘υποδοχής’ «νέα δυναμική και πολυπολιτιστικά χαρακτηριστικά». Σε αυτό το πνεύμα κινείται και ο ορισμός της ‘μεταναστευτικής λογοτεχνίας’ (βλ. κεφ. 2.2 του τρίτου μέρους). Με τον τελευταίο γίνεται αναφορά στην αισιόδοξη πλευρά της έννοιας, ώστε η μετανάστευση και η παραγόμενη λογοτεχνία να μη συνδυάζονται με οικονομική εξαθλίωση και με μια χαμηλής ποιότητας λογοτεχνία που πραγματεύεται με ρεαλιστικό τρόπο αποκλειστικά τις δύσκολες συνθήκες διαβίωσης στην ξένη χώρα, τις δυσκολίες προσαρμογής, το νόστο κλπ. Επομένως, απώτερος σκοπός της παρούσας μελέτης είναι η ‘χειραφέτηση’ του όρου της μετανάστευσης, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι υποβαθμίζονται τα οικονομικοπολιτικά κίνητρα – σαφέστατα όμως δεν είναι τα μοναδικά.
Όπως με τον όρο της ‘μετανάστευσης’ έτσι και με τον όρο της ‘μειονότητας’ υπάρχει ένας ορολογικός πλουραλισμός. H έννοια της μειονότητας μπορεί να σημαίνει: α) μια αριθμητικά μικρή ομάδα ανθρώπων, β) μια αριθμητικά και εξουσιαστικά ανώτερη ομάδα ανθρώπων και γ) μια αριθμητικά ασθενέστερη, αλλά εξουσιαστικά δυνατότερη ομάδα.
Πέρα όμως από το αριθμητικό κριτήριο για τον καθορισμό της έννοιας χρησιμοποιείται και το εθνικό κριτήριο:
«Μειονότητα είναι το κομμάτι ενός έθνους, το οποίο ήταν συνδεδεμένο με τον κορμό του Έθνους καθ’ όλη την ιστορική του εξέλιξη και σε μία ορισμένη στιγμή, υπό την πίεση των γεγονότων (πόλεμοι – αλλαγή συνόρων), αναγκάσθηκε να ζει εκτός των συνόρων του εθνικού κράτους (Έλληνες της Β’ Ηπείρου, ή Ούγγροι της Ρουμανίας….). [πλάγια γράμματα στο πρωτότυπο]
[...]  Η μειονότητα, κατά κανόνα, ζει μόλις στα σύνορα κάθε γειτονικού κράτους και από τα μέχρι τώρα παραδείγματα, έχει πάντα χρησιμοποιηθεί από το εθνικό της κράτος για αλυτρωτικούς και επεκτατικούς σκοπούς στα εδάφη στα οποία αυτή διαβιεί.»

Στην γερμανόφωνη βιβλιογραφία δίνεται ένας διαφορετικός ορισμός στην έννοια της ‘εθνικής μειονότητας’. Σύμφωνα με αυτήν ο συγκεκριμένος όρος είναι καθαρά νομικός και αναφέρεται σε εκείνες τις αυτόχθονες ομάδες στα πλαίσια ενός κράτους που έχουν μεν την υπηκοότητα της επικράτειας, αλλά διατηρούν τα δικά τους εθνικά, θρησκευτικά ή/και γλωσσικά χαρακτηριστικά (κάτι ανάλογο δηλαδή με τους Έλληνες μουσουλμάνους της Θράκης).
Όπως και να έχει, η έννοια της ‘εθνικής μειονότητας’ απέκτησε βαρύνουσα σημασία ιδιαίτερα μετά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο, εξαιτίας των ‘εθνικών’ ανακατατάξεων που αυτός επέφερε. Σύμφωνα με την ιδεολογία της εποχής ανακηρύχθηκαν οι λαοί σε ανταγωνιστικούς ζωντανούς οργανισμούς που έπρεπε να πολεμήσουν μεταξύ τους για να κατακτήσουν το δίκαιο της ύπαρξης και της επιβίωσης.
Μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι στη γερμανόφωνη βιβλιογραφία γενικά αποφεύγεται ο όρος ‘εθνική μειονότητα’, κάτι που κατά τη γνώμη μου έχει να κάνει με την αποφυγή της χρησιμοποίησης της έννοιας του ‘εθνικού’ και των συναφών ιδεολογικών παραγώγων μεταπολεμικά (σχετικά με το τελευταίο βλ. κεφ. 4.1 του δεύτερου μέρους και κεφ. 3.1 του τρίτου μέρους). Συχνά χρησιμοποιoύνται οι όροι ‘παλιές’ μειονότητες (‚alte Minderheiten’) και ‘νέες’ μειονότητες (‚neue Minderheiten) και τονίζεται ότι η σχέση τους με την πλειονότητα είναι δυναμική και άρα ευμετάβλητη στο πέρασμα του χρόνου. Για παράδειγμα οι αγγλικές, σκοτσέζικες και ιρλανδικές μειονότητες που εισέρρευσαν στη Βόρεια Αμερική μετατράπηκαν σε σχέση με τους αυτόχθονες και τις ήδη υπάρχουσες μειονότητες σε πλειονότητα, ενώ ήδη υπάρχουσες πλειονότητες όπως οι λεγόμενοι „First Nations“ στον Καναδά μετατράπηκαν εξαιτίας νέων μεταναστευτικών ρευμάτων σε μειονότητες. Οι μειονότητες προκύπτουν από διεθνείς συμβάσεις, κατακτήσεις, πολιτικούς-διοικητικούς συνοριακούς διαχωρισμούς, όπως για παράδειγμα η περιοχή της Αλσατίας, που από το 1918 αποφασίστηκε να ανήκει στη Γαλλία, οι Βάσκοι στη Νότια Γαλλία και οι γερμανόφωνες μειονότητες του Βελγίου. Υπάρχουν μειονότητες που συγκεντρώνονται σε μία συγκεκριμένη περιοχή (‘αποικίες’, ‚Kolonie’) και άλλες που είναι διάσπαρτες (‚Streu-Minderheiten’). O υποβιβασμός των διαφόρων εθνικών ομάδων σε μειονότητες υπήρξε πάγια πρακτική κατά τη δημιουργία των ευρωπαϊκών εθνικών κρατών. Στις παραπάνω νοηματοδοτήσεις φαίνεται καθαρά η απόκλιση από τον ορισμό του Σωτηρίου που παραθέσαμε παραπάνω. Ενώ, λοιπόν, ο Σωτηρίου εστιάζει τις μειονότητες στα σύνορα γειτονικών κρατών, στον ορισμό του Mintzel δεν αναφέρεται ο γεωγραφικός χώρος ως προσδιοριστικό στοιχείο και επιπλέον λαμβάνονται υπόψη και οι διάσπαρτες μειονοτικές ομάδες, όπως π.χ. οι Εβραίοι. Από την άλλη μεριά λείπει από τον Mintzel το κριτήριο του γεωγραφικού χώρου, που, όπως αποδεικνύει ο Σωτηρίου με έναν μακρύ κατάλογο παραδειγμάτων, δεν είναι αμελητέο. Προφανώς ο συνδυασμός των ορισμών δίνει μια πιο πλήρη εικόνα γύρω από την έννοια.
Σύμφωνα με τον Mintzel στην ιστορία της ανθρωπότητας υπήρξαν τέσσερις βασικοί τρόποι εξάλειψης των μειονοτήτων: α) η αφομοίωση (Assimilation), η απέλαση (π.χ. οι Ουγενότοι από τη Γαλλία, οι προτεστάντες από καθολικές χώρες κ.α., γ) η καταπίεση (μια διαδικασία που και σήμερα εφαρμόζεται ποικιλότροπα) και δ) η παντελής εξάλειψη (όπως π.χ. το ολοκαύτωμα των Εβραίων ή η φυσική καταστροφή ιθαγενών).
Σήμερα στη Γερμανία ζουν ως μικρές, αναγνωρισμένες, αυτόχθονες μειονότητες οι Δανοί, οι ‚Friesen’, και οι ‚Sorben’, ενώ οι Σίντι και Ρομά δεν έχουν αναγνωριστεί ως μειονότητες. H δανέζικη μειονότητα αριθμεί περί τα 50 000 άτομα, των οποίων οι περισσότερες κοινότητες βρίσκονται ανατολικά της συνοριακής γραμμής μεταξύ Γερμανίας-Δανίας. Όλοι οι κάτοικοι των κοινοτήτων μιλούν πέρα από τα Δανέζικα και τα Γερμανικά, ενώ διαθέτουν δικά τους νηπιαγωγεία, σχολεία, εκκλησίες, βιβλιοθήκες, γηροκομείο, τράπεζα, πολιτιστικούς χώρους καθώς και μια δανόφωνη εφημερίδα („Flensborg Avis“). Συμμετέχουν με το κόμμα „Südschleswigsche Wählerverband (SSW)“ στη βουλή του κρατιδίου του Schleswig-Holstein και γι’ αυτούς δεν ισχύει το κατώτατο όριο του 5% για την αντιπροσώπευσή τους στο κοινοβούλιο. Οι ‚Friesen’ αριθμούν γύρω στα 10 000 άτομα και μιλούν ξεχωριστή γλώσσα. Από το 1945 και μετά αντιπροσωπεύονται και αυτοί με το κόμμα „Foriing for nationale Friiske“ στη βουλή του κρατιδίου του Schleswig-Holstein. Οι ‚Sorben’ τέλος είναι σλαβικής καταγωγής που βρίσκονται στα σημερινά σύνορα μεταξύ Γερμανίας και Πολωνίας ήδη από τον 7ο αιώνα. Σήμερα ο αριθμός τους υπολογίζεται στις 60 000 άτομα. Οι ‚Sorben’ έχουν δύο επίσημες γραφές, ενώ όλα τα άτομα αυτής της κοινότητας μιλούν Γερμανικά. Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι σε όλους τους δημόσιους χώρους της περιοχής (Lausitz) –σπίτια, δρόμους και πλατείες– υπάρχουν δίγλωσσες επιγραφές, ενώ με ειδικούς σχολικούς νόμους στα κρατίδια της Σαξονίας και του Βρανδεμβούργου εξασφαλίζεται η εκμάθηση της γλώσσας τους. Δε θα πρέπει όμως να παραλείψουμε εδώ ότι με την ίδρυση της πρώην Ανατολικής Γερμανίας άνοιξε ο δρόμος για την υποδειγματική ενίσχυσή τους, τόσο σε πολιτιστικό όσο και σε εκπαιδευτικό επίπεδο.
Όπως προαναφέρθηκε, στα Γερμανικά ο όρος ‘εθνικές μειονότητες’ δεν είναι δόκιμος. Στις κοινωνικές επιστήμες μάλιστα ο όρος έχει εννοιολογικά διευρυνθεί και συμπεριλαμβάνει τους μετανάστες που διαμένουν στη Γερμανία. Ενώ, λοιπόν, στο γερμανικό ορισμό περί μειονοτήτων, που προαναφέραμε, η γερμανική υπηκοότητα είναι διακριτό στοιχείο, με τη διεύρυνση του όρου αυτό το σημείο αλλάζει, αφού κύριο διακριτό στοιχείο των  μεταναστών είναι ότι δεν έχουν τη γερμανική υπηκοότητα. Κοινό σημείο τόσο των μεταναστών όσο και των μειονοτήτων είναι ότι έχουν κάποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά αναφορικά με τη γλώσσα, την καταγωγή και τη θρησκεία που τους διαχωρίζει από την κυρίαρχη πλειονότητα. Παρ’ όλη την ομοιότητά τους είναι σαφές ότι απέναντι στις μειονότητες υπάρχουν κάποια μειονοτικά δικαιώματα που πρέπει νομικά να γίνονται σεβαστά από την πλειονότητα, όπως η διατήρηση της γλώσσας, της παράδοσης και της ιδιαίτερης κουλτούρας, ενώ οι μετανάστες αντιμετωπίζουν την απαίτηση για αφομοίωση και στερούνται οποιουδήποτε νομικού δικαίου ως προς τη διατήρηση των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών τους. Έστω και αν αντιτάξει κανείς το επιχείρημα ότι οι μετανάστες δεν αποτελούν ομοιογενείς ομάδες και έχουν σύντομη διαμονή στη χώρα υποδοχής, υπάρχουν παραδείγματα που καταδεικνύουν ότι αυτές οι προϋποθέσεις δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα, όπως για παράδειγμα οι Τούρκοι στη Γερμανία που ήδη βρίσκονται στην τρίτη γενιά μεταναστών και αριθμητικά ξεπερνούν τον αριθμό καθεμίας από τις αναγνωρισμένες μειονότητες. Αυτό καταδεικνύει τη σημαντική θέση που κατέχει το στοιχείο της καταγωγής και άρα το βιολογικό στοιχείο στις σύγχρονες ευρωπαϊκές αντιλήψεις περί εθνικών κρατών.
Την υποχώρηση του ‘εθνικού’ στον ορισμό της μειονότητας επιβεβαιώνει και ο Hoffmann-Nowotny που υπογραμμίζει ως κύριο προσδιοριστικό στοιχείο της έννοιας όχι το αριθμητικό ή το εθνικό κριτήριο, αλλά το κριτήριο της ‘κοινωνικής ζημίωσης’ (‚soziale Minderheiten’). Υπ’ αυτήν την έννοια ως μειονότητες καλούνται εκείνες οι ομάδας που προσδιορίζονται ως αδύναμες και ανήκουν στα κατώτερα σκαλοπάτια της κοινωνικής πυραμίδας. Έτσι, σε αυτήν την κατηγορία συγκαταλέγονται και οι γυναίκες, αφού βρίσκονται σε κοινωνικά μειονεκτική θέση. Στην περίπτωση που οι μειονότητες έχουν συγκεκριμένα εθνικά χαρακτηριστικά, σημαίνει ότι η έννοια δεν αναφέρεται μόνο σε μεμονωμένα άτομα, αλλά και σε ομάδες. Σε αυτές τις περιπτώσεις η κυρίαρχη πλειονότητα στιγματίζει αρνητικά υπό μορφή στερεοτύπων κάποια αποκλίνοντα χαρακτηριστικά των μειονοτήτων σε σχέση με αυτήν νομιμοποιώντας έτσι την κοινωνική μείωσή τους. Πρόκειται, επομένως, για μια διαδικασία που ανταποκρίνεται τόσο στις μειονότητες όσο και στους μετανάστες αποδεικνύοντας την ουσιαστική ομοιότητα των δύο όρων. Είναι γεγονός, πάντως, ότι με αυτόν τον τρόπο ο ανταγωνισμός των κοινωνικών τάξεων υποκαταστάθηκε από τον ανταγωνισμό ανάμεσα στην κυρίαρχη πλειονότητα και τις μειονότητες ή μετανάστες. Είτε πρόκειται για μετανάστες είτε για μειονότητες ισχύει, τουλάχιστον στο επίπεδο της κοινωνικής συνείδησης της πλειονότητας, η διαπίστωση της Βεντούρα ότι, δηλαδή με τις διαδικασίες του προσδιορισμού και της διάκρισης στο πλαίσιο των κοινωνικών σχέσεων ορισμένα κοινωνικά υποκείμενα ορίζονται ως «εγγενώς κατώτερα σε μία προσπάθεια αποκλεισμού τους από τις διαδικασίες ανακατανομής των κοινωνικών θέσεων, από τις διαπραγματεύσεις και τις συγκρούσεις γύρω από το κοινωνικό κύρος· [...].».
Τελειώνοντας, θα πρέπει να σημειώσουμε ότι ως λύση του προβλήματος και άμβλυνση της αντίθεσης ανάμεσα στις ‘πλειονότητες–μειονότητες/μετανάστες’ ο Auernheimer προτείνει το πολιτικό πρόγραμμα της ‘στερεής πολυπολιτισμικής κοινωνίας’ (‚stabiler Multikulturalismus’), σύμφωνα με το οποίο όλοι οι πολίτες μιας επικράτειας, ανεξάρτητα από εθνικότητα και ιδιαίτερη κουλτούρα, θα στηρίζονται σε γενικά παραδεκτές αξίες („core values“)  που με τη σειρά τους θα εξασφαλίζουν την κοινωνική συνοχή. Σκοπός ειδικότερα της εκπαίδευσης θα πρέπει να είναι η διαπολιτισμική αγωγή και η δημιουργία στους μαθητές μιας νέας πολιτικής συνείδησης, ώστε να αντιλαμβάνονται τον πολιτικό τους ρόλο πρωταρχικά ως ευρωπαϊκό. Στις διακηρύξεις εξάλλου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου κάτι τέτοιο αναγνωρίζεται ως η ευρωπαϊκή διάσταση της εκπαίδευσης. Όπως πολύ εύστοχα σημειώνει ο Auernheimer πρόκειται όμως για διαδικασίες που θυμίζουν τις διακηρύξεις για την εθνοποίηση των πληθυσμών κατά τον 19ον αιώνα μέσω μιας εθνικής παιδείας. Ως λύση ο Auernheimer προτείνει τη θεσμική ενίσχυση του ευρωπαϊκού δικαστηρίου και των λοιπών διοικητικών αρμοδιοτήτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ώστε η σμίλευση του Ευρωπαίου πολίτη να εδράζεται σε επίπεδο δημοκρατίας και όχι σε επίπεδο ιδεολογημάτων. 
	Συγκεφαλαιώνοντας τα παραπάνω ισχύει ότι ο όρος ‘μετανάστευση’ χρησιμοποιείται στην παρούσα μελέτη διευρυμένα, δεν αναφέρεται επομένως μόνο στην οικονομική μετανάστευση και τα προβλήματα που δημιουργεί, αλλά  λαμβάνεται υπόψη και η θετική συμβολή της στη δυναμική ενός κοινωνικού συνόλου. Εν ολίγοις προσδίδεται στο φαινόμενο μια θετική νοηματοδότηση. Επίσης χρησιμοποιείται ο όρος αυτός ως ταυτόσημος με τον όρο μειονότητα. Όπως δείξαμε παραπάνω και στις δύο περιπτώσεις πρόκειται για μετακινήσεις και για κοινωνικούς μηχανισμούς προσδιορισμού και διάκρισης που εκπορεύονται από την κυρίαρχη πλειονότητα. Αυτά τα δύο στοιχεία συνιστούν κατά τη γνώμη μου τα διακριτά κοινά σημεία των όρων ‘μετανάστευση’ και ‘μειονότητες’. Επίσης ως ταυτόσημος χρησιμοποιείται και ο καθαρά γερμανικός νομικός όρος ‚Ausländer’. Στην παρούσα εργασία οι έννοιες ‘αλλοδαπός’ και ‘μετανάστης’ δεν εκφράζουν καμία νοηματική διαφοροποίηση.

I.	MEΡΟΣ:  ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

1.	Ιστορική αναδρομή του μεταναστευτικού φαινομένου στη Γερμανία μέχρι το 1950

	Το μεταναστευτικό φαινόμενο είναι άρρηκτα δεμένο με την ιστορία της Γερμανίας. Ήδη πριν από τη δημιουργία του γερμανικού κράτους ο αντίστοιχος γεωγραφικός χώρος αποτελούσε αποδέκτη και αποστολέα εκατομμυρίων ανθρώπων, έτσι ώστε ο πολιτικός χάρτης της περιοχής να μοιάζει σε αέναη κίνηση. Να σημειωθεί δε ότι η μετανάστευση στη σημερινή εποχή βρίσκεται σε άμεση συνάρτηση με τις  γενικότερες οικονομικοκοινωνικές και πολιτικές εξελίξεις, έτσι ώστε η σημερινή σύνθεση της γερμανικής κοινωνίας να μπορεί να κατανοηθεί μόνο ως αποτέλεσμα αυτών των συνεχών μετακινήσεων. Στα παρακάτω υποκεφάλαια θα επιχειρηθεί μια γενική ιστορική σύνοψη του μεταναστευτικού φαινομένου στη Γερμανία με σκοπό να δοθούν τόσο κάποια ιστορικοκοινωνικά στοιχεία όσο και να δειχθεί ότι η μετανάστευση δεν είναι απλώς εξέλιξη ή ενίοτε πρόβλημα της εποχής μας, αλλά ανά τους αιώνες βασικό κοινωνικοπολιτικό φαινόμενο. Η αναδρομή εντάσσεται στους γενικότερους ερευνητικούς στόχους αυτής της μελέτης που είναι να δοθούν σε ένα πρώτο στάδιο στοιχεία γερμανικού πολιτισμού, ώστε σε ένα μετέπειτα στάδιο να διερευνηθεί η σχέση πολιτισμού και λογοτεχνίας. Η έρευνά μας δεν μπορεί να είναι εξαντλητική, αλλά θα επιχειρήσουμε να διαγράψουμε μια σύντομη ιστορική τροχιά στο χωροχρόνο από τη μεταμεσαιωνική εποχή έως σήμερα. Επιπλεόν δεν ακολουθούνται μέθοδοι αυστηρής ιστορικής έρευνας, αλλά η παρουσίαση στηρίζεται σε δευτερογενές υλικό.

1.1	Η Γερμανία ως χώρα αποστολής μεταναστών

	Οι μεταναστεύσεις στον μεταμεσαιωνικό γερμανικό χώρο ήταν αποτέλεσμα του Τριακονταετή Πολέμου όπου πολύ Ούννοι, Ολλανδοί και προτεστάντες από το Σαλτσβούργο (‚Salzburg’) βρήκαν καταφύγιο μετά από τις θρησκευτικές διώξεις που είχαν υποστεί στους τόπους καταγωγής τους. Επειδή πολλοί από αυτούς ήταν διανοούμενοι και εξειδικευμένοι τεχνίτες, τους παραχωρούνταν στο γερμανικό χώρο πολιτικές και οικονομικές διευκολύνσεις όπως λ.χ. φοροαπαλλαγές. Ως ειδικευμένοι τεχνίτες μάλιστα ήταν ευπρόσδεκτοι έποικοι ειδικά στην περιοχή της Πρωσίας. Συγκεκριμένα στην Ανατολική Πρωσία υπήρχαν αφενός ακόμη πολλές μη κατοικημένες περιοχές αφετέρου μετά τον καταστροφικό λοιμό του 1709/10 είχε αποδεκατιστεί ένα μεγάλο μέρος της εκεί περιοχής. Σχετικά με τους Γάλλους Ουγενότους υπολογίζεται ότι το 1658 ο αριθμός τους ανερχόταν στις 250.000. Χαρακτηριστικό για την αύξηση του πληθυσμού είναι το παράδειγμα του Βερολίνου, όπου, ενώ το 1654 ο αριθμός των Γάλλων Ουγενότων ανερχόταν σε περίπου 10.000 άτομα, λίγα χρόνια μετά, το 1685 είχε φτάσει περίπου στα 17.500.  Ο αποικισμός της Πρωσίας συνεχίστηκε και τις επόμενες δεκαετίες ειδικά από τη Νότια Γερμανία. Ως προς την αποστολή Γερμανών εποίκων θα πρέπει να σημειωθεί ότι οι πρώτες μεταναστεύσεις προς ανατολάς είχαν λάβει χώρα ήδη το δωδέκατο αιώνα με τη μετανάστευση των Τρανσυλβανών Σαξόνων (‚Siebenbürger Sachsen’) από το νότο προς την Ουγγαρία. Τον 18ο αιώνα ακολούθησαν οι Σουαβοί του Δούναβη (‚Banater Schwaben’) με σκοπό τη μόνιμη αποδημία τους. Ακόμη και μέχρι τον δέκατο ένατο αιώνα μεταναστεύουν εκατοντάδες χιλιάδες προς τη Ρωσία, τη μοναρχία των Αψβούργων αλλά και προς άλλες ευρωπαϊκές πόλεις. Έτσι το έτος 1700 υπολογίζονται στο Λονδίνο 3.838 ‘Γερμανοί’ από τους οποίους οι 3.100 διαμένουν εκεί μόνιμα.
	Χαρακτηριστικό του δεκάτου ενάτου αιώνα ως προς τις μεταναστεύσεις είναι το γεγονός ότι, ενώ το πρώτο μισό του αιώνα είναι σχετικά ήσυχο, στο δεύτερο μισό συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Κατά τη διάρκεια λοιπόν του δεκάτου ενάτου αιώνα η αποδημία αλλάζει τροχιά και υπό τη μορφή μαζικού φαινομένου κατακλύζει την Αμερική και ειδικά το βόρειο μέρος της. Μεταξύ 1820 και 1930 φτάνουν στις Η.Π.Α. 5,9 εκατομμύρια Γερμανοί, ενώ στις αρχές του εικοστού αιώνα διαμένουν μόνιμα στη χώρα γύρω στα 8 εκατομμύρια Γερμανο-αμερικανοί αποτελώντας έτσι το 10% του συνολικού πληθυσμού. Συχνά έχουν ως στόχο την προσωρινή διαμονή στη χώρα, όμως, όπως γίνεται συχνά στην περίπτωση της οικονομικής μετανάστευσης, αρκετοί δεν επιστρέφουν ποτέ. Πέρα από την Αμερική πολλές ευρωπαϊκές χώρες γίνονται αποδέκτες Γερμανών μεταναστών. Έτσι η μετανάστευση προς το Λονδίνο συνεχίζεται με αποτέλεσμα το 1820/30 να διαμένουν στην πόλη γύρω στις 20.000 αποτελώντας τη μεγαλύτερη ‘αποικία’ ξένων, με δικές της εκκλησίες, σχολεία και αργότερα και δικό της νοσοκομείο. Στην Ελβετία διέμεναν το 1814 μόνιμα γύρω στις 18. 000 Γερμανοί, ενώ στο Βέλγιο 12. 859. 
	Η οικονομική κρίση στην Αμερική το 1893 σταμάτησε το μεταναστευτικό κύμα. Εξάλλου το ‘οικονομικό θαύμα’ της εποχής του Κάιζερ είχε ανάγκη από πολλά εγχώρια εργατικά χέρια και έτσι δεν υπάρχει διαρροή εγχώριου εργατικού δυναμικού. Την εποχή αυτή εμφανίζεται μια νέα μετανάστευση· η μετανάστευση από τις αγροτικές ανατολικές περιοχές στη βιομηχανοποιημένη πια δύση. Τότε κάνουν την εμφάνισή τους και οι λεγόμενοι ‘Πολωνοί της περιοχής του Ρουρ’ (‚Ruhrpolen’), οι οποίοι έχουν μεν τη γερμανική υπηκοότητα, καλλιεργούν όμως τη δική τους γλώσσα (πολωνική) και τη δική τους κουλτούρα. Η ενσωμάτωσή τους δεν έγινε χωρίς προβλήματα και έκτοτε διαδόθηκε το στερεότυπο του ‘κουτού Πολωνού’ (‚dummer Polacke’) που είναι μέχρι σήμερα ακόμη γνωστό. Η μαζική αποδημία των Γερμανών στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα τύχαινε όχι μόνο της ανοχής των πολιτικών αρχών, αλλά και εν μέρει υποστηρίχθηκε από αυτές, διότι αποτέλεσε την εύκολη λύση στην αντιμετώπιση της ραγδαίας αύξησης του πληθυσμού και των άλλων κοινωνικών προβλημάτων.
	Τα γεγονότα του 1819 και 1848 αναγκάζουν πολλούς αστούς επαναστάτες να διαφύγουν από το γερμανικό χώρο, για να σωθούν. Αργότερα τους ακολούθησαν οι σοσιαλιστές που λόγω των αντισοσιαλιστικών νόμων (‚Anti-Sozialistengesetze’) του Μπίσμαρκτ μεταξύ 1878 και 1890 αναγκάστηκαν να καταφύγουν σε άλλες χώρες. Αυτή η μορφή πολιτικής αποδημίας εντάθηκε ακόμη περισσότερο με την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία το 1933, οπότε 800.000 Γερμανοί (Εβραίοι, μέλη του κομμουνιστικού ή σοσιαλδημοκρατικού κόμματος και συγγραφείς) καταφεύγουν στο εξωτερικό, ειδικά στην Αμερική. Συχνά οι Εβραίοι αυτοεξόριστοι παρέμειναν μόνιμα στην Παλαιστίνη, στη Βόρια και στη Νότια Αμερική. Η αποδημία των Γερμανών από τη Γερμανία συνεχίζεται μέχρι τις μέρες μας. Από το 1945 έως σήμερα έχουν μεταναστεύσει από τη χώρα αυτή πάνω από 600.000 άνθρωποι γερμανικής καταγωγής.

1.2	Η Γερμανία ως χώρα υποδοχής μεταναστών

 Όπως γίνεται εύκολα αντιληπτό από τα παραπάνω, έως τη δημιουργία του εθνικού κράτους της Γερμανίας  ο διαχωρισμός σε Γερμανούς εποίκους και αλλοδαπούς αποίκους  είναι σχηματικός, αφού σε πολλές περιπτώσεις είναι δύσκολο να καθοριστεί αν πρόκειται για εσωτερική μετανάστευση ή μετανάστευση αλλοδαπών. Έτσι για παράδειγμα η μετανάστευση που προέκυψε το δέκατο όγδοο αιώνα από τις θρησκευτικές διώξεις είχε ως αποτέλεσμα να μετοικήσουν στο γερμανικό χώρο τόσο Γάλλοι Ουγενότοι όσο και Γερμανοί προτεστάντες από το νότιο γερμανικό χώρο. Στενά συνυφασμένη με τη μετακίνηση των εξειδικευμένων τεχνιτών ήταν και η ανάπτυξη συντεχνιών. Πέρα από το βασίλειο της Σαξονίας που ήδη στην αρχή του 19ου αιώνα είχε σημειώσει μεγάλη αύξηση πληθυσμού, μεγάλη αύξηση πληθυσμού λόγω συντεχνιών σημειώθηκε και στην περιοχή του Ρήνου, όπου ανάμεσα στο 1817 και 1848 ο πληθυσμός αυξήθηκε κατά 155.000. Σημαντικοί παράγοντες που συνέβαλαν στις μεταναστεύσεις ήταν και οι αγροτικές και οικονομικές κρίσεις καθώς και η απελευθέρωση των αγροτών (Bauernbefreiung). Επομένως απομένει να διαπιστώσουμε ότι η μαζική μετακίνηση των πληθυσμών αποτελεί τη βάση της σύνθεσης του σημερινού γερμανικού πληθυσμού. Επίσης διαπιστώνουμε ότι ως προς το πρώτο μισό του δεκάτου ενάτου αιώνα ο νότιος γερμανικός χώρος υπήρξε ο κατεξοχήν αποδημητικός χώρος, ενώ ο ανατολικός χώρος χώρος υποδοχής μεταναστών. 
	Πιο ξεκάθαρα στοιχεία ως προς τις μεταναστεύσεις των αλλοδαπών στη Γερμανία έχουμε κατά τα τέλη του 19ου αιώνα. Η απογραφή του 1910 έδειξε ότι υπήρχαν 1,3 εκατομμύρια αλλοδαποί και ως τις αρχές του πρώτου παγκόσμιου πόλεμου γύρω στα 1,2 εκατομμύρια εποχιακοί εργάτες (‚ausländische Wanderarbeiter’) προερχόμενοι κυρίως από την Πολωνία και την Ιταλία. Η απασχόληση εποχιακού και όχι μόνιμου εργατικού δυναμικού είχε θεσπιστεί, για να αποσοβηθεί η λεγόμενη ‘πωλονοποίηση’ της Πρωσίας. Ο αριθμός των ξένων εργατών ήταν σταθερά πολύ υψηλός κατά το πρώτο παγκόσμιο πόλεμο. Υπολογίζεται ότι περίπου δύο εκατομμύρια αιχμάλωτοι πολέμου και εργάτες στους οποίους επιβλήθηκε καταναγκαστική εργασία (‚Zwangsarbeiter’) παρείχαν τις υπηρεσίες τους στην πολεμική βιομηχανία της εποχής. Θα πρέπει εδώ να σημειώσουμε ότι κατά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο απαγορεύτηκε η έξοδος από τη χώρα στους εποχιακούς εργάτες, οι οποίοι έτσι έγιναν εργάτες στους οποίους επιβλήθηκε καταναγκαστική εργασία.
	Κατά την εποχή του μεσοπολέμου συνεχίστηκε η μετανάστευση προς τη Γερμανία. Από το ένα εκατομμύριο των αλλοδαπών του 1925 το 27% προερχόταν από την Πολωνία, το 23% από την Τσεχοσλοβακία και το 14% από την Αυστρία. Ο αριθμός των ξένων εργατών σχεδόν εκμηδενίστηκε την περίοδο της οικονομικής κρίσης, για να αυξηθεί και πάλι αλματωδώς κατά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. Υπολογίζεται  ότι το 1944 η πολεμική μηχανή ‘κατανάλωνε’ γύρω στα 7,8 εκατομμύρια αιχμαλώτων πολέμων, οι οποίοι ήταν οι ξένοι εργάτες που μεταφέρθηκαν καταναγκαστικά στη Γερμανία από την Ανατολική Ευρώπη (‚Fremdarbeiter’). Οι περισσότεροι από αυτούς επέστρεψαν στις χώρες προέλευσής τους το 1945/46, είτε το ήθελαν οι ίδιοι είτε επειδή τους ανάγκασαν οι Σύμμαχοι. Αυτοί που εν τέλει έμειναν στη Γερμανία ονομάστηκαν από τους Σύμμαχους ‘displaced persons’. 
	Με το τέλος του β’ παγκοσμίου πολέμου σημειώνονται πάλι μετακινήσεις γερμανικών πληθυσμών. Γερμανοί από την Πολωνία, Ουγγαρία, Ρουμανία και Γιουγκοσλαβία αναγκάζονται να πάρουν το δρόμο της προσφυγιάς και να καταφύγουν στο κομμάτι της Γερμανίας που είχε απομείνει. Μέχρι το τέλος της δεκαετίας του πενήντα εγκαταστάθηκαν στην Ομοσπονδιακή Γερμανία γύρω στα 12 εκατομμύρια πρόσφυγες γερμανικής καταγωγής αποτελώντας έτσι το 17% του συνολικού πληθυσμού.

2.	Ιστορική αναδρομή του μεταναστευτικού φαινομένου στη Γερμανία μετά το 1950

Η μεταπολεμική μετανάστευση των ξένων στη Γερμανία στη σχετική βιβλιογραφία συχνά σχηματοποιείται σε χρονικές φάσεις. Φαίνεται, όμως, ότι δεν υπάρχει ομοφωνία ως προς τον καθορισμό των χρονικών περιόδων, πράγμα που σημαίνει ότι με διαφορετική βαρύτητα αξιολογούνται οι πολιτικοκοινωνικές εξελίξεις που σηματοδοτούν την αρχή ή το τέλος μιας περιόδου. Έτσι, ενώ στη συνοπτική παρουσίαση των μεταπολεμικών φάσεων της μετανάστευσης  του Alf Minzel αναφέρονται 7 φάσεις, ο Rainer Münz κάνει λόγο μόνο για 6. Αντίθετα στους Hisashi Yano και Karl-Heinz Meier-Braun υπάρχει ομοφωνία τόσο ως προς τον αριθμό όσο και ως προς τη διάρκεια, εν κατακλείδι συνολικά 5 φάσεις. Στο κεφάλαιο που ακολουθεί θα στηριχτούμε στο διαχωρισμό των Hisashi Yano και Karl-Heinz Meier-Braun, γιατί δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στην ιστορική διάσταση του φαινομένου και θα προσθέσουμε βέβαια στοιχεία και από την υπόλοιπη βιβλιογραφία.

2.1	Η πρώτη φάση (1955-1973)

Η πρώτη αυτή φάση μπορεί να χαρακτηριστεί ως ‘η περίοδος του φαινομένου των γκασταρμπάιτερ’. Οι προσκλήσεις ξένων εργατών στη Γερμανία γίνονταν με αποκλειστικό γνώμονα την κάλυψη των αναγκών της αγοράς εργασίας, χωρίς περαιτέρω χάραξη μακροπρόθεσμης μεταναστευτικής πολιτικής. H πρώτη διακρατική συμφωνία (‚Anwerbevertrag’) για τη διακίνηση ξένων εργατών στην Ομοσπονδιακή Γερμανία υπεγράφη με την Ιταλία το 1955. To 1955 εργάζονταν στη Γερμανία γύρω στις 80.000 αλλοδαποί εργάτες, οι οποίοι ως το 1959 έφτασαν ήδη περί τους 167.000. Επιπλέον από το 1958 ως το 1961 (μέχρι που χτίστηκε το τοίχος του Βερολίνου) υπολογίζεται ότι από την Ανατολική Γερμανία πέρασαν τα σύνορα της χώρας περίπου 900.000 άνθρωποι. Το χτίσιμο του τοίχους του Βερολίνου έδωσε το πράσινο φως για την υπογραφή διακρατικών συμφωνιών και με άλλες χώρες, αφού στις αρχές της δεκαετίας του ’60 υπήρχαν πάνω από 500.000 ακάλυπτες θέσεις εργασίας. 
		To 1960 υπεγράφη η διακρατική συμφωνία με την Ισπανία και την Ελλάδα, το 1961 με την Τουρκία, το 1963 με το Μαρόκο, το 1964 με την Πορτογαλία, το 1965 με την Τυνησία και το 1968 με τη Γιουγκοσλαβία. Οι προσκλήσεις δρομολογούνταν με την αίτηση των εργοδοτών στις αρχές εύρεσης εργασίας, οι οποίες με την σειρά τους έλεγχαν τις αιτήσεις και τις μεταβιβάζανε στις αρμόδιες επιτροπές επιλογής εργατικού δυναμικού που βρίσκονταν στις αντίστοιχες χώρες προέλευσης των εργατών. Οι επιτροπές με την σειρά τους επέλεγαν τους ενδιαφερόμενους ανάλογα με την επαγγελματική τους κατάρτιση και τα πορίσματα του υγειονομικού ελέγχου. Υπήρχε όμως και ο ‘δεύτερος δρόμος’, που παραμερίζοντας τον σκόπελο των επιτροπών, έδινε τη δυνατότητα στους ενδιαφερόμενους να απευθύνονται στα εκάστοτε γερμανικά προξενεία και από εκεί να προωθούνται προς τη Δυτική Γερμανία. 
		Αξιοσημείωτο είναι και το γεγονός, ότι οι διακρατικές συμφωνίες δεν ήταν ενιαία ρυθμισμένες για όλες τις χώρες. Έτσι μόνο στην περίπτωση της Τουρκίας και του Μαρόκου ήταν επιβεβλημένη η διαμονή μέχρι δύο χρόνια και η επανεξέταση του υγειονομικού ελέγχου. Επιπλέον, διαφορετικά απ΄ ό,τι στις συμφωνίες με την Ιταλία, την Ελλάδα και την Πορτογαλία έλειπαν στις συμφωνίες με την Τουρκία, το Μαρόκο, την Τυνησία και τη Γιουγκοσλαβία οι διατάξεις για τη δυνατότητα πρόσκλησης και της λοιπής οικογένειας των εργαζομένων. Υπό την πίεση όμως του ‘οικονομικού θαύματος’ καθώς και της τουρκικής κυβέρνησης διεγράφη το 1964 ο διακανονισμός που αφορούσε τον περιορισμό σε δύο χρόνια της παραμονής των Τούρκων υπηκόων. Αυτή η εξέλιξη υπήρξε και το πρώτο βήμα, ώστε να καταργηθεί η ‘αρχή της συνεχούς εναλλαγής των ξένων’ (‘Rotation’) και η Γερμανία να μετατραπεί στην ουσία σε χώρα υποδοχής μεταναστών (‘Einwanderungsland’). Η υποδοχή των μεταναστών σε αυτήν την πρώτη φάση γινόταν σε ένα κλίμα ευφορίας. Το 1964 ο εκατομμυριοστός γκασταρμπάιτερ έλαβε δώρο μια μοτοσικλέτα, ενώ η πόλη του Μονάχου έδωσε στον εκατομμυριοστό δεύτερο γκασταρμπάιτερ σαμπάνια, λουλούδια και μία φορητή τηλεόραση.
	Το κλίμα της ευφορίας άρχισε να γίνεται λιγότερο έντονο ήδη με την πρώτη οικονομική κρίση του 1966/67. Την αλλαγή πλεύσης έκανε αισθητή ο καγκελάριος Ludwig Erhard με τη δήλωση της 10. Νοεμβρίου 1965, ότι, αν κάθε Γερμανός δούλευε μία ώρα την εβδομάδα περισσότερο, το ξένο εργατικό δυναμικό θα ήταν περιττό. Έκτοτε, σύμφωνα με τον Meier-Braun, στις επικείμενες οικονομικές κρίσεις ή βουλευτικές εκλογές οι γκασταρμπάιτερ ανέλαβαν το ρόλο του αποδιοπομπαίου τράγου για τα κακώς κείμενα της χώρας. Τα στατιστικά στοιχεία αποδεικνύουν ότι πράγματι το 1966/67 ο αριθμός των μεταναστών προς τη Γερμανία σημείωσε κατιούσα πορεία. Έτσι, ενώ το 1966 υπήρχε μια αύξηση μεταναστών της τάξης των 97.000, το 1967 σημειώθηκε μια απώλεια της τάξης των 198.000. 
	Πολύ γρήγορα, ήδη το 1968, σημειώθηκε ανάκαμψη της οικονομίας και κατά συνέπεια αύξηση του αριθμού των ξένων εργατών. Από το 1968 μέχρι το 1973 έφταναν καθημερινά στη χώρα 500 με 1000 νέοι εργάτες. Ήδη όμως από τα τέλη της δεκαετίας του ’60 έγινε φανερό ότι η ‘αρχή της συνεχούς εναλλαγής των ξένων στη Γερμανία’ (‘Rotation’) δεν ήταν κατάλληλη για τις ανάγκες της αγοράς. Τόσο οι εργάτες δεν κατάφερναν να συμπληρώσουν τα ποθούμενα οικονομικά αποθέματα όσο και για τους εργοδότες ήταν ασύμφορη η αλλαγή και επιμόρφωση νέων εργατών ανά τακτά χρονικά διαστήματα. Η δυτικογερμανική κυβέρνηση αντέδρασε σε αυτές τις εξελίξεις το 1971 με διευκολύνσεις σχετικά με την επιμήκυνση της άδειας παραμονής.
	Αξίζει εδώ να σημειωθεί ότι η ‘αρχή της συνεχούς εναλλαγής των ξένων στη Γερμανία’ (‘Rotation’) ίσχυσε από τις αρχές της δεκαετίας του ’60 και στην Ανατολική Γερμανία, όπου στην αρχή έφταναν εργάτες από την Κεντρική Ευρώπη και αργότερα από την Κούβα, τη Μοζαμβίκη και το Βιετνάμ. Η ‘αρχή της συνεχούς εναλλαγής των εργατών’ ακολουθήθηκε στην Ανατολική Γερμανία με μεγάλη συνέπεια, έτσι ώστε δεν υπήρχε περίπτωση με το πέρας της περιόδου να επιμηκυνθεί η παραμονή. Η μετανάστευση γενικά δεν έπαιξε τόσο μεγάλο ρόλο στην Ανατολική Γερμανία· στα τέλη της δεκαετίας του ’80 ο αριθμός των ξένων εργατών δεν ξεπερνούσε τις 200.000. 

2.2	Η δεύτερη φάση (1973-1979)

	Η δεύτερη οικονομική κρίση, απόρροια  της πετρελαϊκής κρίσης (‚Ölschock’) του 1973, είχε ως αποτέλεσμα να σταματήσουν οι διακρατικές συμφωνίες και συνεπώς οι προσκλήσεις ξένων εργατών (‚Anwerbestopp’). Η εξέλιξη αυτή επιφέρει ένα μεγάλο ρεύμα παλιννοστούντων, ιδιαίτερα σε υπηκόους μελών-κρατών της ΕΟΚ, ενώ παραμένει σταθερός ο αριθμός των Τούρκων υπηκόων. Ειδικότερα η παλιννόστηση των Ισπανών και των Ελλήνων συνδέεται επιπλέον και με την αποκατάσταση της δημοκρατίας στις αντίστοιχες χώρες. Στη φάση αυτή επικρατεί κατά κάποιον τρόπο το πολιτικό σύνθημα «σταθεροποίηση της απασχόλησης του ξένου εργατικού δυναμικού» (‚Konsolidierung der Ausländerbeschäftigung’), αφού το τέλος της πρόσκλησης ξένων εργατών συνδέθηκε με μια πρώτη προσπάθεια πολιτικής ενσωμάτωσης των ξένων οικογενειών που σκόπευαν να μείνουν μακροπρόθεσμα στη Γερμανία. Τα άμεσα αποτελέσματα αυτής της πολιτικής ήταν από τη μια να αυξηθεί ο αριθμός των ξένων οικογενειών που ακολουθούσαν τώρα το ένα μέλος - συνήθως το σύζυγο - που βρισκόταν στη Γερμανία και από την άλλη να αποφασίζουν τη μόνιμη διαμονή στη χώρα οι ήδη υπάρχοντες αλλοδαποί εργάτες, αφού υπήρχε κίνδυνος να μην μπορέσουν να ξαναεπιστρέψουν, αν τυχόν φύγουν. Στατιστικά μειώθηκε μετά από το 1973 έως το 1980 ο αριθμός των ξένων εργατών από 2,6 σε περίπου 2,1 εκατομμύρια, ενώ αυξήθηκε ο αριθμός των μόνιμων αλλοδαπών κατά 12,3% φτάνοντας περίπου στα 4,5 εκατομμύρια. Στο διάστημα μεταξύ 1973 και 1980 αυξήθηκε ο αριθμός των ξένων που διέμεναν πάνω από δέκα χρόνια στη Γερμανία από 16% στις 38%, ενώ τα δύο τρίτα όλων των αλλοδαπών διέμεναν ήδη πάνω από έξι χρόνια στη χώρα. Με την ανάκαμψη της οικονομίας αυξήθηκε στο διάστημα μεταξύ 1979 και 1980 εκ νέου  η απασχόληση του ξένου εργατικού δυναμικού από 1,9 στα περίπου 2, 1 εκατομμύρια.

2.3	Η τρίτη φάση (1979-1981)

	Επίκεντρο αυτής της σύντομης φάσης είναι οι προσπάθειες της μεταναστευτικής πολιτικής για ενσωμάτωση των ξένων. Κατά τη χρονική αυτή περίοδο ο πρώτος ορισθείς ‘γραμματέας για θέματα ξένων’ (‚Ausländerbeauftragte’) Heinz Kühn του σοσιαλδημοκρατικού κόμματος δημοσιεύει ένα κριτικό υπόμνημα (Memorandum), στο οποίο καταφέρεται κατά της μέχρι τότε ακολουθούμενης μεταναστευτικής πολιτικής που ασκούνταν αποκλειστικά με βάση τα κριτήρια της αγοράς εργασίας και ζητά το δικαίωμα ψήφου των αλλοδαπών στις τοπικές εκλογές. Επίσης  επέστησε την προσοχή στο γεγονός ότι η Γερμανία εκ των πραγμάτων είναι μια χώρα υποδοχής (‚Einwanderungsland’) και γι’ αυτό θα πρέπει να δοθεί στους ξένους η δυνατότητα της μόνιμης ενσωμάτωσης. Το υπόμνημα δεν είχε κανένα απολύτως αποτέλεσμα, διότι η πολιτική της κυβέρνησης, συνασπισμός σοσιαλδημοκρατών (SPD) και φιλελευθέρων (FDP), εξακολουθούσε να ευθυγραμμίζεται με βάση τα τεχνοκρατικά κριτήρια, τα οποία ενίοτε συμπλήρωνε με κάποια μέτρα που υποβοηθούσαν την ενσωμάτωση. 
	Στο διάστημα μεταξύ 1978 και 1981 παρατηρείται αυξητική τάση του αριθμού των μεταναστών που έφταναν στη Γερμανία, αφορούσε όμως κατεξοχήν άτομα που δεν μπορούσαν να εργαστούν (συνήθως παιδιά που ακολουθούσαν τις οικογένειές τους). Στα τέλη της δεκαετίας του ’70 παρατηρήθηκαν και τα πρώτα πολιτισμικά κρούσματα  ανάμεσα στους αλλοδαπούς γονείς και τα παιδιά τους· ένα κοινωνικό φαινόμενο που η μέχρι τότε ακολουθούμενη πολιτική για τους αλλοδαπούς (‚Ausländerpolitik’) ήταν εντελώς ανέτοιμη να αντιμετωπίσει. 
	Τέλος, στο κλίμα της ενσωμάτωσης των ξένων εκκλησιαστικοί κύκλοι προσπάθησαν να αντικαταστήσουν τη σχεδόν υποτιμητική έκφραση ‘γκασταρμπάιτερ’ με την αντίστοιχη ‘αλλοδαποί συμπολίτες’ (‚ausländische Mitbürger’). Είχε γίνει κατανοητός ο ευφημισμός ‘γκασταρμπάιτερ’ δηλ. φιλοξενούμενος εργάτης, αφού οι φιλοξενούμενοι κατά κανόνα δε δουλεύουν και μετά από κάποιο διάστημα επιστρέφουν στις εστίες τους. Και οι δύο αυτές περιπτώσεις δεν ανταποκρίνονταν στους ‘γκασταρμπάιτερ’ της Γερμανίας. Τελικά, επικράτησε ο όρος ‘ξένος’ (‚Ausländer’).

2.4	Η τέταρτη φάση (1981-1990)

	Η φάση αυτή χαρακτηρίζεται από την «αλλαγή στη πολιτική για τους αλλοδαπούς» και τον «αγώνα για το νέο νόμο περί αλλοδαπών (Ausländergesetz)«. Στις 2 Δεκεμβρίου 1981 η κυβέρνηση των σοσιαλδημοκρατικών και φιλελευθέρων υπό την πίεση της αντιπολίτευσης ανακοινώνει μέτρα για τον περιορισμό της μετανάστευσης. Σύμφωνα με αυτήν την απόφαση γίνεται πιο δύσκολη για τους μετανάστες που δεν προέρχονται από κράτη-μέλη της ΕΟΚ η εγκατάσταση της/του συζύγου στη χώρα καθώς επίσης απαγορεύεται και η εγκατάσταση των τέκνων που έχουν συμπληρώσει το δέκατο έκτο έτος της ηλικίας τους.
	Το 1980 διέμεναν συνολικά 4,5 εκατομμύρια ξένοι στη Γερμανία από τους οποίους οι εργαζόμενοι ανέρχονταν μόνο σε 2,1 εκατομμύρια. Από αυτούς προέρχονταν οι 592.000 από την Τουρκία, οι 357 000 από τη Γιουγκοσλαβία και οι 309 000 από την Ιταλία. Στα αμέσως επόμενα χρόνια, μολονότι είχε σημειωθεί οικονομική ύφεση, δε μειώθηκε παρά ελάχιστα ο συνολικός αριθμός των αλλοδαπών, σε αντίθεση με τον αριθμό των εργαζομένων που όμως μειώθηκε δραστικά (1985: 1,6 εκατομμύρια).
	Μετά την ανάληψη της εξουσίας από την κυβέρνηση συνασπισμού των χριστιανοδημοκρατών και των φιλελευθέρων (CDU/CSU/FDP) ελήφθησαν μέτρα που παρότρυναν την επιστροφή των μεταναστών στις χώρες τους. Επρόκειτο για αποζημιώσεις που δίδονταν σε όσους επέστρεφαν εντός των ετών 1982-1984. Προγραμματικός στόχος της κυβέρνησης ήταν η μείωση του αριθμού των Τούρκων. Έτσι εντός της διετίας επαναπατρίζονται στην πατρίδα τους 470.000 αλλοδαποί. Όμως αμέσως μετά (έτη 1985-87) οι μεταναστεύσεις προς τη Γερμανία αυξήθηκαν ξανά. Χαρακτηριστικό της εποχής αυτής είναι ότι το 1988 ζούσε πάνω από είκοσι χρόνια στη Γερμανία το 16% από τα 4, 49 εκατομμύρια των αλλοδαπών, ενώ ένα εκατομμύριο από αυτούς ήταν κάτω των 16 ετών. Από αυτούς πάλι το 69% ήταν γεννημένο στη Γερμανία. 
	To 1986 πλήθυνε ο αριθμός κρουσμάτων βίας κατά προσφύγων με αποτέλεσμα η συζήτηση από τους μετανάστες να εξελιχθεί σε συζήτηση πολιτικού ασύλου. Το 1990, τελικά, ψηφίστηκε ένας νέος νόμος περί αλλοδαπών. Ο νέος νόμος διακήρυττε νομικά το τέλος της πρόσκλησης ξένων εργατών (‚Anwerbestopp’), από την άλλη μεριά όμως έδινε με την παράγραφο 10 τη δυνατότητα διακίνησης ‘νέων γκασταρμπάιτερ’ σύμφωνα με την αρχή της συνεχούς εναλλαγής των ξένων στη Γερμανία’ (‚Rotation’). Επίσης η νομοθεσία του 1990 περιελάμβανε κάποιες πιο φιλελεύθερες διατάξεις υπέρ των δικαιωμάτων των μεταναστών. Έτσι οι μετανάστες είχαν λ.χ. τη δυνατότητα να υποβάλουν αίτηση μόνιμης κατοικίας, ύστερα από οκταετή παραμονή στη χώρα. Ο νόμος όμως εξακολουθούσε να αναφέρεται σε ‘ξένους’ και όχι σε ‘μετανάστες’, ώστε η γερμανική κοινωνία να μη μπορεί να προσδιοριστεί ως χώρα υποδοχής (‚Einwanderungsland’). Το κόμμα των Πρασίνων κατήγγειλε το σχετικό νόμο «ως προϊόν ‘θεσμικού ρατσισμού’ και ζήτησε ‘ενός λεπτού σιγή’ από το Κοινοβούλιο ‘στη μνήμη των μελλοντικών θυμάτων του νόμου αυτού.»
  
2.5 Η πέμπτη φάση (1990 έως σήμερα)

	Σήμα κατατεθέν αυτής της φάσης που ξεκίνησε με την ένωση των δύο Γερμανιών είναι η έντονη μετανάστευση προς τη Γερμανία και η διακίνηση των ‘νέων γκασταρμπάιτερ’ που προωθήθηκε με το νόμο περί αλλοδαπών του 1990. Έτσι τελικά το 1992 ορίστηκαν τρεις καινούριες κατηγορίες ξένων εργατών βραχυπρόθεσμης παραμονής: α) οι εργάτες που έρχονταν στη Γερμανία, για να εργαστούν σε ένα συγκεκριμένο έργο (‚Werkvertragsarbeiter’) β) οι νέοι φιλοξενούμενοι εργάτες (‚Gastarbeitnehmer’) και γ) οι εποχιακοί εργάτες. Η πρώτη περίπτωση αφορά μια ξένη επιχείρηση του εξωτερικού που συνεργάζεται με μία γερμανική επιχείρηση, η οποία απασχολεί τους ξένους εργάτες μέχρι και δύο χρόνια. Οι διακρατικές αυτές συμφωνίες κλείνονται κυρίως με χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Στη δεύτερη περίπτωση πρόκειται για εξειδικευμένους εργάτες (περίπου 12.000 ανά έτος) που επισκέπτονται για ένα έτος τη Γερμανία με σκοπό την καλυτέρευση των επαγγελματικών και γλωσσικών τους ικανοτήτων. Στην τρίτη περίπτωση πρόκειται συνήθως για εργατικό δυναμικό από την Ανατολική Ευρώπη που εργάζεται μέχρι και τρεις μήνες σε απασχολήσεις στη γεωργία. Αποτέλεσμα αυτών των ρυθμίσεων ήταν το έτος 1992 να υπάρχει διακίνηση περίπου 312.000 νέων αλλοδαπών εργατών.
	Χαρακτηριστικό αυτής της περιόδου είναι ότι οι ‘κλασικοί’ γκασταρμπάιτερ σχεδόν ξεχάστηκαν, για να βρεθούν στο επίκεντρο του δημόσιου ενδιαφέροντος οι πολιτικοί πρόσφυγες και οι παλιννοστούντες γερμανικής καταγωγής από τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. Ήταν οι Τούρκοι πριν 10 χρόνια περίπου ο αποδιοπομπαίος τράγος της πολιτικής και της επικαιρότητας, είχαν πάρει τώρα τη θέση τους οι πολιτικοί πρόσφυγες, έτσι ώστε ‘πρόσφυγας’ και ‘οικονομικός μετανάστης’ να μετατραπούν σχεδόν σε υβριστικές έννοιες. Από την άλλη μεριά ενώ στις αρχές της δεκαετίας του ’80 ο αριθμός των Τούρκων, που ήταν γύρω στο ένα εκατομμύριο, θεωρούνταν εξαιρετικά υψηλός, τώρα που είχε διπλασιαστεί, αυτό δεν απασχολούσε κανέναν. 
	Ως προς την επαγγελματική αποκατάσταση των ‘κλασικών’ μεταναστών θα πρέπει να σημειωθεί ότι το ποσοστό των ανέργων ανέρχονταν το Νοέμβριο του 1993 στο 16,8% και ήταν διπλάσιο του αντίστοιχου των Γερμανών. Οι μετανάστες ακόμη και μετά από σαράντα χρόνια εξακολουθούσαν να ανήκουν στις κατώτερες κοινωνικές τάξεις. Η διαφορά με τα πρώτα χρόνια ήταν ότι τώρα είχε αυξηθεί αισθητά ο αριθμός των ελεύθερων επαγγελματιών.  
	Σε πολιτικό επίπεδο σημειώθηκε σημαντική πρόοδος στις διατάξεις που αφορούσαν στο νόμο για την επιλογή της υπηκοότητας. Υπό την πίεση των κρουσμάτων βίας του 1992/93 όχι μόνο κατά των προσφύγων, αλλά και κατά των ‘κλασικών’ μεταναστών, έγιναν τα πρώτα βήματα προς μια πολιτική της χώρας υποδοχής (‚Einwanderungspolitik’). Έτσι με τη νέα κυβέρνηση των σοσιαλδημοκρατών και των Πρασίνων ψηφίστηκε στις 7 Μαΐου 1999 ο νόμος της διπλής υπηκοότητας. Σύμφωνα με αυτόν όσα παιδιά αλλοδαπών γεννιούνται από την 1 Ιανουαρίου 2000 στη Γερμανία, μπορούν να έχουν δύο υπηκοότητες· θα πρέπει όμως με τη συμπλήρωση του 23ου έτους της ηλικίας τους να αποποιηθούν τη μία από αυτές.   
	Σύμφωνα με στατιστικά στοιχεία τέλη του 1998 ο αριθμός των ξένων ανέρχονταν στα 7.320.000 άτομα, αποτελώντας το 8,9% του συνολικού αριθμού της χώρας. Πληθυσμιακά τη μεγαλύτερη ομάδα αποτελούν οι Τούρκοι με 2, 11 εκατομμύρια (28, 8%), ακολουθούν οι πρόσφυγες από τις χώρες της πρώην Γιουγκοσλαβίας με 1,12 εκατομμύρια (15,3%), οι Ιταλοί με 612.048 (8,4%), οι Έλληνες με 363.514 (5,0%), οι Πολωνοί με 283.604 (3,9%), οι Πορτογάλοι με 132.578 (1,8%), οι Ισπανοί με 131.121 (1,8%), οι Ρουμάνοι με 89.801 (1,2%), οι Ρώσοι με 81.079 (1,1%), οι Ούγγροι με 51. 905 (0,7%), οι Ιρανοί με 115.094 (1,6%) και οι Βιετναμέζοι με 85.452 (1,2%).
	Τέλος, αξίζει σ’ αυτό το σημείο να γίνουν και κάποιες αναφορές στην αλλαγή της πολιτικής αναφορικά με την παροχή ασύλου, γιατί μέχρι το 1993 επρόκειτο για μία μάλλον φιλελεύθερη νομοθετική ρύθμιση, αφού πολλοί από τους πολιτικούς άρχοντες της μεταπολεμικής Γερμανίας είχαν οι ίδιοι εξοριστεί ή αυτοεξοριστεί κατά τα έτη 1933-45 και είχαν επωφεληθεί από τη λήψη πολιτικού ασύλου. Επιπλέον η μέχρι τότε φιλελεύθερη ρύθμιση που προέβλεπε την παροχή πολιτικού ασύλου σε όλους τους πολιτικούς πρόσφυγες λειτουργούσε κατά κάποιον τρόπο ως εξιλασμός στα δεινά που είχε επιφέρει στην ανθρωπότητα η ναζιστική Γερμανία. 
	Σήμερα για την παροχή πολιτικού ασύλου αναγνωρίζεται ως κριτήριο μόνο η περίπτωση στην οποία η καταπάτηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στη χώρα προέλευσης εδράζεται σε πολιτικούς λόγους. Ακόμη και αν αποδειχθεί ότι υπάρχει κίνδυνος ζωής και ελευθερίας λόγω εμφυλίων πολέμων, τρομοκράτησης ή ‘συνηθισμένων’ για την περιοχή βασανισμών, όλα αυτά δεν εγγυώνται για τη λήψη ασύλου. Σύμφωνα με υπολογισμούς διέμεναν το 1994 στη Γερμανία πάνω από 1,7 εκατομμύρια πρόσφυγες. Τη μεγαλύτερη ομάδα αποτελούσαν οι De-facto-πρόσφυγες, των οποίων η αίτηση για πολιτικό άσυλο είχε μεν απορριφθεί, εξακολουθούσαν όμως να διαμένουν στη χώρα για ανθρωπιστικούς και πολιτικούς λόγους. Η δεύτερη μεγαλύτερη ομάδα ήταν αυτών, των οποίων οι αιτήσεις για παροχή πολιτικού ασύλου εκκρεμούσαν (415.000)· πέρα από τους 267.000 πρόσφυγες των οποίων οι αιτήσεις είχαν ήδη εγκριθεί. Υπήρχε ακόμη η ομάδα των προσφύγων λόγω πολεμικών συγκρούσεων και εμφυλίων πολέμων. Επρόκειτο ως επί το πλείστον για μουσουλμάνους από τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, που την εποχή εκείνη μετρούσε περί τα 350.000 άτομα, και από το 1996 και εξής η γερμανική κυβέρνηση συστηματικά επαναπροωθεί στη χώρα τους. Τέλος, υπάρχουν ακόμη οι λεγόμενοι ‘Kontingentflüchtlinge’, δηλ. πρόσφυγες που έχουν προσληφθεί για ανθρωπιστικούς λόγους και απέκτησαν το δικαίωμα μόνιμης παραμονής στη Γερμανία. Πρόκειται συνήθως για Εβραίους και τα λοιπά μέλη της οικογένειάς τους, έστω και αν δεν είναι εβραϊκής καταγωγής, προερχόμενοι από την πρώην Σοβιετική Ένωση. Υπολογίζεται ότι στο διάστημα μεταξύ 1990 και 1996 έφτασαν μέσω αυτής της οδού περίπου 51. 600 Εβραίοι. 
	Για να γυρίσουμε τέλος στους ‘μετανάστες γερμανικής καταγωγής’ θα πρέπει να αναφερθούμε στους Γερμανούς παλιννοστούντες από την Ανατολική και Νότιοανατολική Ευρώπη. Μόνο το 1990 έφτασαν περί τους 397. 000 από τη Σοβιετική Ένωση, την Πολωνία και τη Ρουμανία. Τα μεγάλα κύματα των μεταναστών ανάγκασαν τις αρχές να θέσουν φραγμούς στην έλευση αυτών των πληθυσμών. Έτσι μετά το 1992 μαζί με την τροπολογία για το πολιτικό άσυλο περιορίστηκε ο αριθμός στους 220.000 ανά έτος. Μετά τις 31. Δεκεμβρίου 1992 οι μετανάστες αυτοί ονομάστηκαν ‘ύστεροι παλιννοστούντες’ (‚Spätaussiedler’) και ελαττώθηκαν οι κοινωνικές παροχές για την ενσωμάτωσή τους. Η ενσωμάτωσή τους στη γερμανική κοινωνία είναι σε πολλές περιπτώσεις προβληματική, αφού συχνά αντιμετωπίζουν οξύ γλωσσικό πρόβλημα και το μορφωτικό τους επίπεδο δεν ανταποκρίνεται στις ανάγκες της σύγχρονης γερμανικής αγοράς εργασίας. Ενώ στην αρχή οι υπόλοιποι Γερμανοί τους υποδέχθηκαν με μια σχετική ευφορία, στις μέρες μας πλανάται μια σχετική δυσφορία με αποτέλεσμα να αισθάνονται ως ‘ξένοι Γερμανοί’, παρά τις επίσημες διαβεβαιώσεις των πολιτικών ότι πρόκειται για Γερμανούς, αφού έχουν γερμανική καταγωγή.

2.6	Κατηγορίες ‘μεταναστευτικών’ ομάδων

Όπως έχει καταφανεί από τα παραπάνω, το φαινόμενο της μετανάστευσης στη Γερμανία είναι διαχρονικό, σύνθετο και αφορά τη Γερμανία τόσο ως χώρα αποστολής μεταναστών όσο και ως χώρα υποδοχής. Εξαιτίας της πολυπλοκότητας του φαινομένου, φρονώ ότι μια σύντομη ανασκόπηση των υπό ευρεία έννοια μεταναστευτικών ομάδων διευκολύνει τον ευσύνοπτο διαχωρισμό τους.

Μετανάστες γερμανικής καταγωγής:

Πρόσφυγες (Vertriebene)
Πρόκειται για πρόσφυγες γερμανικής καταγωγής τους οποίους υποδέχθηκε το γερμανικό κράτος, π.χ. μετά το τέλος του β’ παγκόσμιου πόλεμου από τις ‘χαμένες’ περιοχές τις Ανατολικής Γερμανίας και Ευρώπης.

Παλιννοστούντες (Aussiedler)
Πρόκειται για πρόσφυγες γερμανικής καταγωγής που έφτασαν στη Γερμανία πριν από το 1992. Συνήθως διέμεναν στις ‘χαμένες’ περιοχές τις Ανατολικής Γερμανίας και Ευρώπης.

Ύστεροι παλιννοστούντες (Spätaussiedler)
Πρόκειται για πρόσφυγες που έφτασαν στη Γερμανία μετά το 1992. Συνήθως διέμεναν στις ‘χαμένες’ περιοχές τις Ανατολικής Γερμανίας και Ευρώπης.

Ανατολικογερμανοί που μετά την ένωση διαμένουν στη Δυτική Γερμανία (Übersiedler)
 H μετάφραση του όρου ‘Übersiedler’ μπορεί να δοθεί στα Ελληνικά μόνο περιφραστικά, διότι δεν πρόκειται ούτε για παλιννοστούντες ούτε για μετανάστες. Η μετανάστευσή τους είναι κατά κάποιο τρόπο ‘εξωτερική και εσωτερική’, αφού από το ένα γερμανικό κράτος μετοίκησαν στο άλλο γερμανικό κράτος. Αποτελούν όμως διακριτή ομάδα, γιατί υπό το βάρος της ένταξής τους σε ένα εντελώς διαφορετικό πολιτικοοικονομικό και κοινωνικό σύστημα υπέστησαν το λεγόμενο ‘γερμανο-γερμανικό πολιτισμικό σοκ’.

Μετανάστες μη γερμανικής καταγωγής:

Γκασταρμπάιτερ (Gastarbeiter)
Πρόκειται για εκείνους τους μετανάστες που θα ονομάζαμε σήμερα ‘κλασικούς’ μετανάστες στη Γερμανία. Η παρουσία τους είναι αποτέλεσμα των διακρατικών συμβάσεων από το 1955 με τις κυβερνήσεις της Ιταλίας, Ισπανίας, Ελλάδας, Τουρκίας, του Μαρόκο, της Πορτογαλίας, Τυνησίας και της Γιουγκοσλαβίας.

Κατηγορίες που καθιερώθηκαν μετά το 1992:

Εποχιακοί εργάτες (Saisonarbeiter, Saisonzuwanderer)
Πρόκειται για εκείνους τους εργάτες που διαμένουν στη Γερμανία για ένα περιορισμένο χρονικό διάστημα και απασχολούνται σε συγκεκριμένες εργασίες. Από το 1992 πρόκειται για εργάτες κυρίως από την Ανατολική Ευρώπη με χρόνο διαμονής το πολύ τρεις μήνες. Συνήθως απασχολούνται σε αγροτικές εργασίες.

Εργάτες σε συνεργαζόμενες επιχειρήσεις (Werkvertragsarbeitnehmer)
Σ’ αυτήν την περίπτωση μια ξένη επιχείρηση συνεργάζεται με μία γερμανική επιχείρηση, η οποία και απασχολεί τους εργάτες στη Γερμανία μέχρι και δύο χρόνια. Οι διακρατικές αυτές συμφωνίες κλείνονται κυρίως με χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης.

Φιλοξενούμενοι εργάτες (Gastarbeitnehmer)
Αυτή η κατηγορία αφορά εξειδικευμένους εργάτες (περίπου 12. 0000 ανά έτος) που επισκέπτονται τη Γερμανία για ένα έτος με σκοπό την καλυτέρευση των επαγγελματικών και γλωσσικών τους ικανοτήτων.

Κατηγορίες προσφύγων:

Πολιτικοί πρόσφυγες (Politisch Verfolgter)
Πρόκειται για πρόσφυγες που διώκονται για πολιτικούς λόγους από τις χώρες τους. Σ’ αυτή την κατηγορία προσφύγων χορηγείται πολιτικό άσυλο.

Πρόσφυγες λόγω πολεμικών συγκρούσεων  και εμφυλίων πολέμων (Kriegs- und Bürgerkriegsflüchtlinge)
Αυτή η κατηγορία αφορά μόνο αλλοδαπούς πρόσφυγες που αποδεδειγμένα προέρχονται από εμπόλεμες περιοχές. Η διαμονή τους είναι βραχυπρόθεσμη και οι μέχρι τώρα φιλοξενούμενοι συνήθως προέρχονται από τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη.

Kontingentflüchtlinge
Πρόκειται για εκείνους τους αλλοδαπούς που έχουν προσληφθεί για ανθρωπιστικούς λόγους και έχουν αποκτήσει το δικαίωμα μόνιμης παραμονής στη Γερμανία. Πρόκειται συνήθως για Εβραίους της Σοβιετικής Ένωσης.

Από την ιστορική αναδρομή των παραπάνω κεφαλαίων προκύπτει ότι πέρα από τις συνεχείς μεταναστεύσεις από και προς τη Γερμανία, ιδιαίτερη κινητικότητα παρουσιάζει η πρώτη φάση (1955-1973) και η τελευταία (1990 μέχρι σήμερα). Τα αίτια και στις δύο περιπτώσεις είναι οικονομικοπολιτικά. Στην πρώτη φάση κυριαρχούν στις διάφορες χώρες προέλευσης πέρα από την οικονομική ανέχεια σε πολιτικό επίπεδο δικτατορικά καθεστώτα, στην τελευταία φάση δεν είναι μόνο η οικονομική στενότητα που αναγκάζει πολλούς μετανάστες να ψάξουν στη Γερμανία τη γη της επαγγελίας, αλλά επιπλέον η πτώση των κομμουνιστικών καθεστώτων και οι πόλεμοι που ακολούθησαν. Πώς όμως συνδέεται σε κοινωνικό επίπεδο η πρώτη και η τελευταία περίοδος της μετανάστευσης στη Γερμανία; Μήπως η μετανάστευση υπήρξε ο κινητήριος μοχλός μιας εξελικτικής πορείας που ξεκινώντας από την εποχή των γκασταρμπάιτερ έφτασε σήμερα στη διαμόρφωση μιας πολυπολιτισμικής κοινωνίας; Η απάντηση στα παραπάνω ερωτήματα θα αποτελέσει αντικείμενο έρευνας των κεφαλαίων που ακολουθούν. 

3. Γερμανική κοινωνία και αντιθέσεις. Η πολιτική και η οικονομικοκοινωνική κατάσταση των μεταναστών

Μπορεί μεν για το χαρακτηρισμό των αλλοδαπών να έχει επικρατήσει ο γενικός όρος ‚Ausländer’, όμως, όπως έχει δειχθεί, πίσω από τον όρο αυτό εννοούνται πολλές υποομάδες με ξεχωριστές ιδιαιτερότητες και διαφορετικά σημεία αναφοράς. Γενικά ως ‚Ausländer’ οι κάτοικοι της Γερμανίας που δεν έχουν την γερμανική υπηκοότητα. Ακόμη θα πρέπει να επισημανθεί ότι υπάρχει εννοιολογική διαφορά ανάμεσα στους ‚Ausländer’ και στους ‘μετανάστες’ (Migranten). Μετανάστες είναι στην ουσία και οι ύστεροι παλιννοστούντες γερμανικής καταγωγής, στην κοινωνική τους ζωή αντιμετωπίζουν πολλές φορές όμοια προβλήματα με τους ‘Ausländer’, σε καμία περίπτωση όμως δε συγκαταλέγονται στην τελευταία ομάδα.
Όταν μεταφράζουμε στα Ελληνικά τους όρους ‘Ausländer’ και ‘Migranten’, συναντάμε τις δυσκολίες που συναντήσαμε και  με τους όρους ‘Einwanderungsland’ κλπ., αφού πρόκειται για όρους που είναι στενά συνυφασμένοι με το ιστορικοκοινωνικό γίγνεσθαι της Γερμανίας. ‘Ausländer’ σημαίνει κατά λέξη αυτός που προέρχεται από το εξωτερικό. Η αντίστοιχη μετάφραση στα ελληνικά είναι συνήθως ξένος. Τα συνθήματα που γράφονται σε τείχους κατά καιρούς από ακροδεξιές ομάδες: ‘Rausländer’ ή ‘Ausländer raus’ σε καμία περίπτωση δεν ενέχουν την ιδέα του ξένιου Δία. Χωρίς να θέλω να ισχυριστώ ότι στην νεότερη Ελλάδα ο ‘ξένος’ αντιμετωπίζεται στο πνεύμα του ξένιου Δία, κάνω μια απλή αναφορά στην ετυμολογία, νομίζω ότι διαφαίνεται η διαφορετική πρόσληψη της έννοιας στις δύο γλώσσες. Στις παρακάτω αναφορές θα επικεντρωθώ – γενικεύοντας – πρωτίστως στους κλασικούς γκασταρμπάιτερ και τις γενιές που τους ακολούθησαν και περιφερειακά στους ύστερους παλιννοστούντες και τους πολιτικούς πρόσφυγες.

3.1 Τι σημαίνουν οι λέξεις ‚Einwanderungsland’, ‚Einwanderer’ και ‚Zuwanderer’; Ή το πρόβλημα των πολιτικών δικαιωμάτων

In der Warteschlange von Arbeitslosen auf dem Korridor eines Arbeitsamtes stehen hintereinander ein Übersiedler aus der DDR, ein Aussiedler aus Russland und ein seit langem in Deutschland lebender Türke. Die beiden ‚Neubürger’ aus dem Osten sind enttäuscht über die Arbeitslosigkeit im Westen: Der Übersiedler: „Schlange stehen kennen wir von Zuhause...“ Der Russlanddeutsche: „...aber wenigstens nicht für Arbeit!“ Der Türke: „Wir Euch nix gerufen!“

«Σε μια ουρά ανέργων στο διάδρομο της υπηρεσίας ευρέσεως εργασίας στέκονται ένας πρώην Ανατολικογερμανός, ένας παλιννοστούντας γερμανικής καταγωγής από τη Ρωσία και ένας Τούρκος που διαμένει για πολλές δεκαετίες στη Γερμανία. Οι δύο ‘μετανάστες’ γερμανικής καταγωγής είναι απογοητευμένοι από την ανεργία της Δύσης. Λέει, λοιπόν, ο πρώην Ανατολικογερμανός: ‘Γνωρίζουμε από την πατρίδα τις ουρές’. Του απαντά ο Ρωσογερμανός: ‚Aλλά τουλάχιστον όχι για δουλειά!’. Απαντά και στους δύο ο Τούρκος: ‘Εμείς εσάς δε σας φωνάξαμε να έρθετε’.»

To κωμικό στοιχείο στην παραπάνω ανέκδοτη διήγηση βρίσκεται, σύμφωνα με τον Bade, στην προσωπική αντωνυμία ‘εμείς’ της απάντησης του Τούρκου, αφού το συλλογικό ‘εμείς’ δεν εδράζεται στο εθνικό κριτήριο της κοινής καταγωγής, αλλά στη μακροχρόνια διαμονή σε ένα κράτος. Θα λέγαμε ότι πρόκειται για ένα ανέκδοτο που γίνεται βέβαια κατανοητό στην εποχή μας, ίσως όμως σε κάποια μελλοντική πολυπολιτισμική κοινωνία να χάσει τη λειτουργία του.
Το παραπάνω παράδειγμα δείχνει με τον πλέον γλαφυρό τρόπο τη νέα κατάσταση σε θέματα μετανάστευσης που σημειώθηκε στη Γερμανία από τις αρχές της δεκαετίας του ’90. Η λέξη ‚Einwanderer’ και όχι ‚Migrant’, που είναι αγγλικό δάνειο σημαίνει, ‘μετανάστης’. Η λέξη ‚Einwanderungsland’ σημαίνει χώρα υποδοχής μεταναστών και στις σχετικές συζητήσεις στη Γερμανία παραπέμπει στο νομικό-θεσμικό πλαίσιο των κλασσικών χωρών υποδοχής, όπως οι Η.Π.Α, των οποίων η κρατική υπόσταση προήλθε από την αρχή του ‚melting pot’, δηλ. της σύντηξης διαφόρων εθνοτήτων σε μια κοινή μήτρα ενός πολυπολιτισμικού έθνους. 
Όλες οι πολιτικές συζητήσεις γύρω από θέματα μετανάστευσης πραγματοποιούνταν έως το έτος 2000 υπό το φως του ‚Einwanderungsland’, συγκεκριμένα υπό την επίσημη διαβεβαίωση ότι η Γερμανία δεν είναι χώρα υποδοχής (‚Deutschland ist kein Einwanderungsland’). Η προβληματική αυτή όμως εντάθηκε κατά τη δεκαετία του ’90, όταν κατέστη σαφές ότι η Γερμανία, παρά τις διακηρύξεις της επίσημης πολιτικής ηγεσίας είναι χώρα υποδοχής μεταναστών και μάλιστα βρίσκεται σε μια ιδιάζουσα κατάσταση, που έχει μεν ομοιότητες με την περίπτωση των Η.Π.Α., ακολουθεί όμως ένα διαφορετικό δρόμο. Αυτός ο διαφορετικός δρόμος στην επιστημονική βιβλιογραφία χαρακτηρίζεται ως ‚neue Einwanderungssituation’ (‘νέα μεταναστευτική κατάσταση’) και περιλαμβάνει τέσσερις μεταναστευτικές ομάδες:
α) Η πρώτη ομάδα είναι οι ‘κλασικοί’ μετανάστες της πρώτης γενιάς (βλ. κεφ. 2.1 του δεύτερου μέρους) καθώς και οι επόμενες γενιές (δεύτερη και τρίτη) που γεννήθηκαν, μεγάλωσαν και εξακολουθούν να διαμένουν στη Γερμανία. Πρόκειται για αυτήν ακριβώς την κατηγορία, η οποία καθιστά ολοφάνερο το γεγονός ότι η σημερινή Γερμανία έχει καταστεί παρά τις επίσημες διαψεύσεις  de facto χώρα υποδοχής, αφού η διαμονή των μεταναστών δεν είναι πια παροδική. Οι μετανάστες χαρακτηρίζονται πια ως εγχώριοι ξένοι (‚einheimische Ausländer’) ή ως Γερμανοί με ξένο διαβατήριο.
β) Η δεύτερη ομάδα άρχισε να αυξάνει ποσοτικά από τη δεκαετία του ’80 και αναφέρεται στους ‘λαθρομετανάστες’, και σε αυτούς που βρίσκονται στη διαδικασία αναμονής για τη λήψη πολιτικού ασύλου. Όπως επίσης και σε αυτούς των οποίων η αίτηση έχει de jure απορριφθεί, όμως σύμφωνα με το διακανονισμό της Γενεύης δεν επαναπροωθούνται στις χώρες καταγωγής τους λόγω ανθρωπιστικών, νομικών και πολιτικών αιτιών.
γ) Η τρίτη ομάδα είναι αυτή των παλιννοστούντων γερμανικής καταγωγής από την Ανατολική και Νοτιοανατολική Ευρώπη. Στην πράξη πρόκειται για πραγματικές μεταναστευτικές διαδικασίες που θυμίζουν τις υπερατλαντικές χώρες υποδοχής, αφού το χάσμα αυτής της ομάδας με τους εγχώριους Γερμανούς είναι μεγάλο, ειδικά σε επίπεδο κοσμοαντίληψης και γενικότερων κοινωνικών αντιλήψεων. Επίσης μια σημαντική μερίδα αυτής της ομάδας δεν κατέχει τη γερμανική γλώσσα. Τα ποσοτικά στοιχεία συνηγορούν υπέρ μιας μαζικής μετανάστευσης, αφού από το 1988 έως το 1993 ήρθαν στη Γερμανία περί τα 1,65 εκατομμύρια παλιννοστούντες, τόσοι, δηλαδή όσοι είχαν έρθει συνολικά από το 1950 μέχρι το 1988. Η μετοίκισή τους παρουσιάζει παραλληλίες με την αντίστοιχη των πρώτων ‘γκασταρμπάιτερ’ της δεκαετίας του ’50. Όπως και τότε έτσι και τώρα η επίσημη πολιτική διαλαλούσε ότι η Γερμανία δεν είναι χώρα υποδοχής μεταναστών (‚Einwanderungsland’). Τα αίτια βέβαια είναι διαφορετικά. Ενώ στην περίπτωση των πρώτων μεταναστών η διαβεβαίωση είχε σκοπό να περιορίσει τη μετανάστευση, στην περίπτωση των παλιννοστούντων ήθελε να τονίσει το ιδιαίτερο status των παλιννοστούντων ως Γερμανών. Επειδή μάλιστα με την πάροδο του χρόνου άρχισε όλο και περισσότερο να γίνεται εμφανής η ομοιότητα του παλιννοστησιακού κύματος με το μεταναστευτικό κύμα, τα Μ.Μ.Ε προέβαλαν το λαϊκίστικο σλόγκαν ‚Aussiedler sind keine Ausländer’ (‘Οι παλιννοστούντες δεν είναι ξένοι’) κατασκευάζοντας έτσι το δίπολο ανάμεσα στους οικείους – τους Γερμανούς με κριτήριο την καταγωγή και άρα το ‘κοινό αίμα’ – και τους έτερους, δηλαδή όλους τους άλλους, έστω και αν αυτοί οι άλλοι βρίσκονταν στην τρίτη γενιά στη Γερμανία. Όπως ειπώθηκε και στο κεφ. 2.6 (‘Κατηγορίες μεταναστευτικών ομάδων’)  του δεύτερου μέρους αυτής της εργασίας, μετά το 1992 τα ειδικά προνόμια των παλιννοστούντων έναντι των άλλων καινούριων μεταναστευτικών ομάδων σταδιακά περιορίστηκαν, ενώ οι παλιννοστούντες ονομάστηκαν έκτοτε ‘ύστεροι παλιννοστούντες’. Επιπλέον το 1993 με την αλλαγή της παραγράφου 16 του συντάγματος καθώς και τις αλλαγές στο Δίκαιο περί αλλοδαπών οι παλιννοστούντες και νομικά πια ανήκαν στις μεταναστευτικές ομάδες (Migrantengruppen), έστω και αν εξακολουθούσαν να έχουν κάποια παραπάνω προνόμια από τους άλλους.
δ) Η τέταρτη ομάδα είναι οι πρόσφυγες και οι Ανατολικογερμανοί που μετά την ένωση διαμένουν στη Δυτική Γερμανία (Übersiedler). Όπως αναφέραμε στο κεφ. 2.6 η τελευταία ομάδα είναι διακριτή, γιατί υπό το βάρος της ένταξής της σε ένα εντελώς διαφορετικό πολιτικοοικονομικό και κοινωνικό σύστημα υπέστη το λεγόμενο ‘γερμανο-γερμανικό πολιτισμικό σοκ’.
ε) Τέλος πρόκειται ακόμη και για την περίπτωση κατά την οποία δεν ξεπερνούν οι άνθρωποι τα σύνορα, αλλά τα σύνορα τους ανθρώπους. Συγκεκριμένα πρόκειται για τους Ανατολικογερμανούς που έμειναν στον τόπο τους και σήμερα είναι οι πολίτες των πέντε νέων ομόσπονδων κρατιδίων της ενωμένης Γερμανίας. Χωρίς κάποια μετακίνηση έχουν γίνει πολίτες μιας άλλης χώρας παρουσιάζοντας έτσι προβλήματα ενσωμάτωσης και εξοικείωσης με έναν αλλότριο πολιτικοοικονομικό χώρο. Σε αυτήν την κατηγορία ανήκουν επίσης οι 160 000 ‘γκασταρμπάιτερ’ της πρώην Ανατολικής Γερμανίας που είτε για να απαλλαγούν από τα μέχρι τότε συμβόλαια εργασίας τους κατέφυγαν στις διαδικασίες ασύλου της Δύσης είτε με τη ραγδαία αύξηση ρατσιστικών επιθέσεων αναγκάστηκαν να επιστρέψουν στις χώρες καταγωγής τους.
Δε θα πρέπει να παραλείψουμε ότι στη ‘νέα κατάσταση’ που δημιουργήθηκε υπάρχουν τριβές και διάχυτες αντιπάθειες τόσο ανάμεσα στους γηγενείς Γερμανούς και τις διάφορες ομάδες όσο και ανάμεσα στις ομάδες. Τοιουτοτρόπως δεν υπάρχει μόνο η αντίθεση μεταξύ Δυτικογερμανών και Ανατολικογερμανών, αλλά και μεταξύ γερμανοφώνων και αλλοφώνων παλιννοστούντων, μεταξύ Ανατολικογερμανών και παλιννοστούντων ενάντια σε ξένους μετανάστες και ιδιαίτερα ενάντια σε πολιτικούς πρόσφυγες από τις χώρες του ‘τρίτου κόσμου’.
Στο πλαίσιο αυτού του ‘νέου τύπου χώρας υποδοχής’ που εμφανίζει η σημερινή Γερμανία αξίζει να δούμε και την αντιμετώπιση μιας κοινωνικής μειονότητας, των Σίντι και Ρομά (Sinti und Roma). Kατά την εποχή του β’ παγκόσμιου πόλεμου μεταφέρθηκαν περίπου 3.000 Σίντι και Ρομά στο στρατόπεδο συγκέντρωσης ‚Hohenasperg’ στην περιοχή της Στουτγάρδης και από εκεί προωθήθηκαν στην Πολωνία. Επρόκειτο για την πρώτη μαζική μεταφορά ολόκληρων οικογενειών κατά της οποίας δεν αντέδρασε κανείς από τον ‘εγχώριο’ γερμανικό πληθυσμό και αποτέλεσε την πρώτη προσπάθεια ενός μοντέλου δράσης (Modellversuch) που μετά την ‘επιτυχή’ εκτέλεσή του ακολουθήθηκε στις επόμενες μεταφορές στο Άουσβιτς και τα λοιπά στρατόπεδα. Οι επιζήσαντες από τα στρατόπεδα όχι μόνο δεν έτυχαν καμίας αναγνώρισης στη μεταπολεμική Γερμανία, αλλά αντίθετα συνεχίστηκε ο κοινωνικός τους στιγματισμός ως ‘τσιγγάνων’. Μόλις στη δεκαετία του ’80 οι ίδιοι οι αντιπρόσωποι της μειονότητας έκαναν ευρύτερα γνωστά τις διώξεις που υπέστησαν από το εθνικοσοσιαλιστικό καθεστώς. Όπως και στην περίπτωση των μεταναστών και εθνοτικών μειονοτήτων μετά την ένωση των δύο Γερμανιών αυξήθηκαν τα κρούσματα βίας ενάντια σε αυτήν την κοινωνική ομάδα. Οι περισσότεροι Σίντι και Ρομά ακολουθούν σήμερα την τακτική της αφομοίωσης αρνούμενοι την καταγωγή τους και αποφεύγοντας έτσι σε πολλές περιπτώσεις το Mobbing στον εργασιακό χώρο. Σύμφωνα με δημοσκοπήσεις η άρνηση της πλειονότητας ενάντια σε αυτήν την κοινωνική ομάδα έχει αυξηθεί τα τελευταία χρόνια σημαντικά. Ενώ, λοιπόν, το 1988 το 50% και το 1992 το 64% της πλειονότητας απέρριπτε τους Σίντι και Ρομά, το 1996 τα ποσοστά ανήρθαν στο 68%. Τα ποσοστά είναι ενδεικτικά για την αλλαγή του κλίματος των τελευταίων χρόνων καθιστώντας έτσι επιτακτική την ανάγκη της κριτικής αναχώνευσης του παρελθόντος, όπως έγινε και στην περίπτωση της άλλης μεγάλης μειονοτικής ομάδας στη Γερμανία –των Εβραίων.
Μια ιστορική αναδρομή στην εξέλιξη του μεταπολεμικού μεταναστευτικού φαινομένου στη Γερμανία, καταδεικνύει ότι το φαινόμενο ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του ’70 είχε αρχίσει να έχει όλα τα χαρακτηριστικά ενός φαινομένου σε χώρα υποδοχής. Ειδικά με την παράταση επ’ αόριστον της διαμονής στη Γερμανία μετά την διακοπή των προσκλήσεων ξένων εργατών ως επακόλουθο της πετρελαϊκής κρίσης του 1973 οι ‘γκασταρμπάιτερ’ μετατράπηκαν σε de facto μετανάστες. Ακόμη και στις μέρες μας ρυθμίζει τα θέματα μετανάστευσης το Δίκαιο περί αλλοδαπών (‚Ausländerrecht’), το οποίο επισφραγίζει τη θέση των μεταναστών ως ξένο σώμα στη γερμανική κοινωνία, μολονότι η μακρά διαμονή των αλλοδαπών στη χώρα αυτή καταδεικνύει ότι αποτελούν ένα αναπόσπαστο κομμάτι του πληθυσμού της Γερμανίας. Το Δίκαιο περί αλλοδαπών που εδράζεται στις διατάξεις της αστυνομίας αλλοδαπών του 1938 διατυπώθηκε για πρώτη φορά το 1965 και τροποποιήθηκε το 1991. Το συγκεκριμένο Δίκαιο ρυθμίζει μεταξύ άλλων συνθήκες παραμονής στη χώρα και τη συμμετοχή των μεταναστών στην αγορά εργασίας.   
Οι πρώτες δημόσιες συζητήσεις για την αντικατάσταση του Δικαίου περί αλλοδαπών από μια πολιτική της Γερμανίας ως χώρας υποδοχής έγινε το 1979/80 (Kühn-Memorandum 1979) και αφορούσε την πρόσβαση των αλλοδαπών στις δημοτικές εκλογές, την απλούστευση των διαδικασιών για τη λήψη της άδειας παραμονής και την χάραξη μιας μακροχρόνιας πολιτικής ενσωμάτωσης. Οι συζητήσεις όμως αυτές διακόπηκαν το 1982 με την άνοδο στην εξουσία του συνασπισμού των Χριστιανοδημοκρατών (CDU) και των Φιλελευθέρων (FDP), οι οποίοι έδωσαν οικονομικά κίνητρα για την επιστροφή των μεταναστών στις χώρες προέλευσής τους και προγραμματικά συζήτησαν την ‘περιορισμένης χρόνου κοινωνική ένταξη των μεταναστών’ (‚sozialen Integration auf Zeit’).
Παρ’ όλες αυτές τις προσπάθειες η πράξη απέδειξε ότι υπήρχε μια συνεχής υπολανθάνουσα πολιτική ενσωμάτωσης. Η επ’ αόριστον άδεια παραμονής καθώς και το Εργατικό και Κοινωνικό Δίκαιο εξασφάλιζαν στους νομίμως διαμένοντες αλλοδαπούς όλα τα οικονομικά και κοινωνικά δικαιώματα πλην βέβαια των πολιτικών δικαιωμάτων. Όπως αναφέρει ο Γαβρόγλου πρόκειται για μια τακτική που ακολουθείται σε όλα τα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αφού «οι ξένοι σήμερα απολαμβάνουν πλήρη προστασία των δικαιωμάτων του πολίτη καθώς και αρκετά κοινωνικά δικαιώματα, στερούνται ωστόσο, στενά πολιτικά δικαιώματα». Είναι όμως γεγονός ότι στη Γερμανία η πολιτική ενσωμάτωσης πραγματώθηκε τελικά, παρά τις επίσημες διακηρύξεις, από το οικονομικό και  κοινωνικό σύστημα του κράτους-πρόνοιας.
Στο χρονικό διάστημα από το 1982 έως το 1990, όπου ψηφίστηκε και ο νέος νόμος περί αλλοδαπών, δεν έγιναν κάποιες σημαντικές τροποποιήσεις. Το 1990 επί κυβέρνησης Χριστιανοδημοκρατών (CDU) ψηφίστηκε ο νέος νόμος που προέβλεπε το νομικό δικαίωμα για πολιτογράφηση σε όσους διαμένουν μακροχρόνια στη χώρα κάνοντας έτσι το πρώτο βήμα προς την πραγμάτωση της πολιτικής ενσωμάτωσης. Ενδεικτικό αυτής της εξέλιξης είναι η μαζική πολιτογράφηση κυρίως Τούρκων μεταναστών. Έτσι, ενώ το 1981 από τον τούρκικο πληθυσμό του Βερολίνου μόνο 106 άτομα διέθεταν γερμανικό διαβατήριο, το 1996 είχαν πολιτογραφηθεί 6 000 άτομα και 27 000 αιτήσεις βρίσκονταν σε επεξεργασία. Σύμφωνα με εκτιμήσεις τα επόμενα χρόνια τα 4/5 από τους 138 000 Τούρκους του Βερολίνου θα έχουν τη γερμανική υπηκοότητα έχοντας με αυτόν τον τρόπο το δικαίωμα της πολιτικής εκπροσώπησης.
Τελικά το 2000 ψηφίστηκε, αποτελώντας ριζοσπαστική ανανέωση για τα γερμανικά δεδομένα, η αναγνώριση της διπλής υπηκοότητας σε παιδιά μη γερμανικής καταγωγής, υπό την προϋπόθεση όμως ότι ένας από τους δύο γονείς θα έχει γεννηθεί στη Γερμανία ή θα έχει εγκατασταθεί εκεί πριν το 14ο έτος της ηλικίας του. Επιπλέον στις περιπτώσεις αυτές επιβάλλεται με τη συμπλήρωση του 21ου έτους της ηλικίας των δικαιούχων η αποποίηση της μίας από τις δύο υπηκοότητες. Είναι νομίζω σαφές ότι ακόμη και πίσω από τη διπλή υπηκοότητα υπάρχει η ιδέα της ομοιογένειας του γερμανικού κράτους, όπου οι ξένοι πληθυσμοί δεν αποτελούν μέρος του εθνικού συνόλου. Σύγχρονες αποδομητικές αντιλήψεις για τις ‘πολλαπλές ταυτότητες των μεταναστών’ εξοβελίζονται με την κατ’ ουσία απαγόρευση της διπλής υπηκοότητας σε ενήλικες με αποτέλεσμα να σφυρηλατείται έτσι η αντίληψη ότι ο πολίτης μπορεί να ανήκει είτε στο γερμανικό έθνος είτε να παραμένει ξένος. 
Επίσης το 2000 έγινε μια δυναμική απαίτηση για τη θέσπιση της Γερμανίας ως χώρας υποδοχής με τις συζητήσεις σχετικά με τη διάθεση πράσινης κάρτας (Green Card) σε προγραμματιστές ηλεκτρονικών υπολογιστών προερχόμενοι κυρίως από την Ινδία. Ήταν ίσως η πρώτη φορά στην ιστορία της μεταπολεμικής Γερμανίας που συζητήθηκε και προσεγγίστηκε η θετική συμβολή της μετανάστευσης στη γερμανική κοινωνία.
Τοιουτοτρόπως η θέσπιση της διπλής υπηκοότητας υπήρξε πράξη μιας χώρας υποδοχής χωρίς όμως αυτό να επισφραγιστεί επίσημα. Επιπλέον ένα άλλο αγκάθι στο δρόμο για μια πολιτική της χώρας υποδοχής (‚Einwanderungspolitik’) είναι τα πολιτικά δικαιώματα. Στους μετανάστες δεν παρέχεται το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι (βουλευτικές, δημοτικές, ομοσπονδιακές εκλογές). Επίσης ο βαθμός των συλλογικών τους δικαιωμάτων είναι περιορισμένος. Κατά συνέπεια η συμμετοχή τους σε πολιτικά κόμματα περιορίζεται μόνο στο επίπεδο της συνεργασίας. Σε επίπεδο συνεργασίας όμως κινούνται και οι υπόλοιπες συλλογικές δραστηριότητες όπως η συμμετοχή σε ανθρωπιστικούς συλλόγους, σε ομάδες εργασίας, σε συμβουλευτικές επιτροπές για αλλοδαπούς κλπ. Τέλος μόλις με τη συνθήκη του Μάαστριχ θεσπίστηκε το δικαίωμα της συμμετοχής των αλλοδαπών που προέρχονται από κάποιο άλλο κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις δημοτικές εκλογές της χώρας στην οποία διαμένουν. Όμως και σε αυτήν την περίπτωση υπάρχουν αρκετά περιοριστικές ρυθμίσεις. 
Τα παραπάνω έχουν ως αποτέλεσμα ακόμη και σήμερα να υπάρχει διάχυτη η απαίτηση το Δίκαιο περί αλλοδαπών (‚Ausländerpolitik’) να αλλάξει σε πολιτική της χώρας υποδοχής (‚Einwanderungspolitik’). Μια τέτοια πολιτική θα σήμαινε κατά κύριο λόγο την ποσόστωση για την εισαγωγή των μεταναστών στη χώρα, τη θέσπιση κριτηρίων που θα καθορίζουν τις συνθήκες για την παροχή άδειας εισόδου στη χώρα, αλλά και αυστηρότερα κριτήρια για κάποιες συγκεκριμένες εθνικές ομάδες μεταναστών. Απώτερος σκοπός θα είναι η ελεγχόμενη είσοδος μεταναστών και η προσαρμογή στις ανάγκες της αγοράς εργασίας. Μια τέτοια πολιτική, σύμφωνα με τους υποστηριχτές της, δε θα πρέπει όμως να λειτουργήσει απλά ως αντικατάσταση του Δικαίου περί αλλοδαπών. Θα πρέπει να θέσει τις βάσεις για μια ευρύτερη πολιτική ενσωμάτωσης και να συζητηθούν κοινωνικά θέματα και θέματα πολιτισμικής πολιτικής.
Το σημαντικότερο βήμα προς αυτήν την κατεύθυνση έγινε στις 3. Αυγούστου 2001 με το νομοσχέδιο περί μετανάστευσης (‚Zuwanderungsgesetz’). Σύμφωνα με το νέο νόμο ρυθμίζονται θέματα οικονομικής μετανάστευσης, παραμονής, πολιτικού ασύλου και ενσωμάτωσης. Κάποια καινοτόμα σημεία του νόμου ενυπάρχουν στο γεγονός ότι εισάγεται η ποσόστωση σχετικά με την είσοδο των μεταναστών στη χώρα με βάση ένα point-system. Σύμφωνα με αυτό περισσότερους πόντους έχουν άτομα με υψηλό μορφωτικό επίπεδο (π.χ. μηχανικοί, μαθηματικοί, μάνατζερ δηλ. απόφοιτοι θετικών επιστημών), άτομα με καλές γνώσεις Γερμανικών, αλλοδαποί επενδυτές κλπ. Ακόμη θεσπίζονται δύο κατηγορίες αναφορικά με την άδεια παραμονής: α) η περιορισμένη παραμονή και β) η επ’ αόριστον παραμονή, ενώ καταργούνται όλες οι ενδιάμεσες ρυθμίσεις. Ακόμη θεσπίζεται ένα πρόγραμμα ενσωμάτωσης σύμφωνα με το οποίο όλοι οι ενήλικες μετανάστες θα πρέπει να παρακολουθήσουν μαθήματα γερμανικής γλώσσας και μια εισαγωγή στη γερμανική ιστορία, τον πολιτισμό και το Δίκαιο. Μια από τις βασικές διαφωνίες των Χριστιανοδημοκρατών (CDU) είναι ότι σύμφωνα με το νέο νόμο όσοι μετανάστες δεν παρακολουθούν αυτά τα μαθήματα θα προσκαλούνται από τις αρμόδιες αρχές να δικαιολογήσουν τη στάση τους. Αντίθετα οι Χριστιανοδημοκράτες απαιτούν σαφείς κυρώσεις, όπως η στέρηση της περαιτέρω παραμονής στη χώρα.
Σύμφωνα με την κοινή γνώμη στόχος του νέου νόμου θα πρέπει να είναι ο περιορισμός των μεταναστών, ενώ μόλις το 39%, όπως προκύπτει από δημοσκόπηση του ειδησεογραφικού πρακτορείου n-tv, είναι της άποψης ότι ο νέος νόμος είναι σωστός. Αυτή η καχυποψία απέναντι στο νέο νόμο οφείλεται κατά τη γνώμη μου στη μακροχρόνια ‘διαμονοποίηση’ της έννοιας της ‘χώρας υποδοχής’, γι’ αυτό και η πλειονότητα πιστεύει ότι λειτουργεί εις βάρος της. Απ’ ό,τι φαίνεται όμως οι προϋποθέσεις για την είσοδο στη χώρα μάλλον γίνονται πιο αυστηρές. Τελικά ο νέος νόμος περί μετανάστευσης ψηφίστηκε με οριακή πλειοψηφία έτσι, ώστε μια τελική απόφαση να πρέπει να παρθεί από τον πρόεδρο τη Δημοκρατίας.
Τελειώνοντας θα πρέπει ακόμη να επισημάνουμε, ότι η Schmalz-Jacobsen θέτει στη μελέτη της το ερώτημα αν η τόσο καθυστερημένη παροχή της διπλής υπηκοότητας και οι δυσκολίες στην πολιτογράφηση δεν προσδιορίζουν πολύ περισσότερο την εικόνα των Γερμανών για τον εαυτό τους, μια εικόνα πέρα για πέρα θετική, με αποτέλεσμα να δημιουργούν σημαντικά προβλήματα σε όσους θέλουν να αποκτήσουν τη γερμανική υπηκοότητα. Ενώ στο ίδιο πνεύμα οι Cohn-Bendit και Schmid αναρωτιούνται τι είναι εκείνο που δίνει σε τελική ανάλυση το δικαίωμα σε ένα δημοκρατικό κράτος να στερεί από ανθρώπους τα πλήρη πολιτικά δικαιώματα, οι οποίοι γεννήθηκαν, έζησαν και θα συνεχίσουν να ζουν σε μια συγκεκριμένη χώρα. Έστω και αν ο τελευταίος προβληματισμός διατυπώθηκε πριν τη θέσπιση της διπλής υπηκοότητας (σε παιδιά) παρατηρούμε ότι στα δύο ερωτήματα δεν αναλύεται η ουσία του προβλήματος που προκαλεί την αγκίστρωση στο μονοεθνικό, δηλ. δεν αναλύεται το πρόβλημα ότι το ίδιο το έθνος-κράτος παρουσιάζει την εθνικιστική ιδεολογία ως φυσικό μέγεθος και ότι αναγκαία συνθήκη στα πλαίσια ενός εθνικού κράτους είναι η αυτόματη κατασκευή του μη εθνικού ως ξένου. Από την ενδεικτική βιβλιογραφία που παρουσιάσαμε εδώ παρατηρούμε ότι η ‚Einwanderungspolitik’ μάλλον είναι μεταφορά του μεταναστευτικού μοντέλου των Η.Π.Α. και των άλλων κλασικών χωρών  υποδοχής (Καναδάς, Αυστραλία, Νέα Ζηλανδία) και περιορίζεται σε ρυθμιστικά θέματα όπως η ποσόστωση. Έτσι είναι αμφισβητήσιμο, αν ακόμη και με την πραγμάτωση της ‘μεταναστευτικής πολιτικής’ (‚Einwanderungspolitik’) ένας μετανάστης θα θεωρείται στην κοινωνική συνείδηση ως ισότιμος πολίτης, μιας και η κρατική υπόσταση της Γερμανίας δεν εδράζεται στην αρχή του ‚melting pot’, αλλά του εθνικού κράτους. Θα πρέπει να σημειώσουμε ότι μόλις τις τελευταίες δεκαετίες υπάρχει η αντίληψη ότι άνθρωποι μη γερμανικής καταγωγής μπορούν να πολιτογραφηθούν Γερμανοί. Κατά συνέπεια ακόμη και η επίσημη αλλαγή της ‚Ausländerpolitik’ σε ‚Einwanderungspolitik’ δεν αποτελεί πανάκεια. Κατά τη γνώμη μου θα πρέπει πολύ περισσότερο να δειχθεί σε ευρύτερη κοινωνική κλίμακα η ομογενοποιητική λειτουργία της έννοιας του έθνους και να συζητηθεί σε μια ρεαλιστική βάση η δυνατότητα πολιτικής μετάβασης σε μια πολυπολιτισμική κοινωνία. 
      
3.2	Οι κατοικίες των μεταναστών

Κατά τα πρώτα χρόνια των διακρατικών συμφωνιών ήταν υποχρεωμένα τα ίδια τα εργοστάσια που απασχολούσαν αλλοδαπούς εργάτες να μεριμνήσουν για την κατοικία των εργατών τους με αποτέλεσμα οι εργάτες αυτοί συχνά να στεγάζονται σε παραπήγματα (Barackensiedlungen). Με την πάροδο του χρόνου όμως βελτιώνονταν οι συνθήκες διαβίωσης σε αυτά τα παραπήγματα, ωστόσο οι εργαζόμενοι στην καλύτερη περίπτωση διέθεταν μόνο ένα δωμάτιο χωρίς μπάνιο· επίσης υπήρχαν αυστηροί εσωτερικοί κανονισμοί. Η ανάγκη για ιδιωτικό χώρο, αλλά και η εγκατάσταση της λοιπής οικογένειας στη Γερμανία είχε ως αποτέλεσμα οι αλλοδαποί να αναζητήσουν έξω από το χώρο του εργοστασίου την κατοικία τους. Ήδη το 1968 νοίκιαζε το 60% των αλλοδαπών σε ιδιωτικές κατοικίες, ενώ το 1980 το ποσοστό ξεπερνούσε το 90%. Εξαιτίας όμως περιορισμένων οικονομικών δυνατοτήτων αναγκάζονταν να καταφύγουν σε μη προνομιούχες περιοχές. Ακόμη και εκείνοι που είχαν την πρόθεση να διαθέσουν περισσότερα χρήματα, συχνά συναντούσαν την άρνηση των Γερμανών ιδιοκτητών να τους νοικιάσουν τα σπίτια τους. Η πραγματικότητα αυτή είχε ως αποτέλεσμα να δημιουργηθούν ολόκληρα οικοδομικά τετράγωνα μόνο με ξένους και αυτό πάλι με τη σειρά του είχε ως αποτέλεσμα τις λιγοστές επαφές μεταξύ ξένων και Γερμανών. Συνεκτικός δεσμός των μεταναστών ήταν οι εθνικές τους κοινότητες (ethnic communities), όπως άλλωστε είχαν δημιουργήσει και οι Γερμανοί μετανάστες κατά τον 19ο αιώνα στην Αμερική (‚Little Germany’). Έστω και αν η ‘γκετοποίηση’ είναι τυπικό χαρακτηριστικό και άλλων χωρών υποδοχής μεταναστών, δυσχεραίνει όμως τις διαδικασίες ενσωμάτωσής τους στη γερμανική κοινωνία. Στις μέρες μας προστέθηκε για τους κλασικούς μετανάστες ένα ακόμη πρόβλημα. Κατοικίες που μέχρι τελευταία ήταν μόνο γι’ αυτούς διαθέσιμες, τώρα δίδονται πρωτίστως στους ‘ύστερους παλιννοστούντες’. Δε θα πρέπει όμως να παραληφθεί το αισιόδοξο μήνυμα που παρατηρείται τα τελευταία χρόνια και είναι ενδεικτικό της βελτίωσης της κοινωνικής θέσης των αλλοδαπών στη χώρα αυτή. Αυξάνεται σταθερά πια ο αριθμός των αλλοδαπών ιδιοκτητών. Έτσι ενώ ο αριθμός αυτός κυμαινόταν το 1983 στο ποσοστό 2,3%, το 1995 ανέβηκε στο 7%. 

3.3	Πεδία επαγγελματικής απασχόλησης των μεταναστών

Το 1960 απασχολούνταν το 45% των ξένων εργατών σε βιομηχανίες και το 26% σε οικοδομικές επιχειρήσεις. Στις μέρες μας αντίθετα απασχολείται μόνο το ένα τρίτο των μεταναστών στους τομείς αυτούς. Χαρακτηριστικό μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του ’80 ήταν το γεγονός ότι οι μετανάστες περιορίζονταν σε λίγους τομείς απασχόλησης, όπως το εμπόριο, οι συγκοινωνίες, οι παροχές υπηρεσιών, πράγμα που έδινε στους Γερμανούς εργαζόμενους τη δυνατότητα να εξελιχθούν και να καταλάβουν θέσεις σε καλύτερους τομείς. Είναι γεγονός ότι και σήμερα οι περισσότεροι μετανάστες εργάζονται στο δευτερογενή τομέα, δηλ. θέσεις εργασίας με σκληρές συνθήκες εργασίας και χαμηλό κοινωνικό status. 
Εξαιτίας της προσωρινής διαμονής στη Γερμανία κατά την δεκαετία του ’60 δεν είχαν καταγραφεί άνεργοι γκασταρμπάιτερ, αφού στην περίπτωση που έμεναν άνεργοι έπρεπε να επιστρέψουν στις πατρίδες τους. Μετά την πετρελαϊκή κρίση του 1973 όμως τα ποσοστά των επίσημα εγγεγραμμένων ανέργων στη Γερμανία σημείωσαν για εκείνη την εποχή το ρεκόρ των 100.000 ανέργων, για να φτάσουν στις αρχές της δεκαετίας του ’80 στις 300.000 και να σκαρφαλώσουν στη δεκαετία του ’90 για πρώτη φορά στις 400.000. Γενικά τα ποσοστά της ανεργίας στους ξένους είναι σε πιο υψηλά επίπεδα απ’ ό,τι στους Γερμανούς. Αυτό οφείλεται συχνά στο χαμηλό μορφωτικό επίπεδο και στην ελλιπή επαγγελματική κατάρτιση που αντίκειται στις σύγχρονες ανάγκες της γερμανικής αγοράς εργασίας. Επιπλέον οι Γερμανοί άνεργοι είναι συνήθως άνω των 50 χρόνων, γυναίκες ή εργαζόμενοι μερικής απασχόλησης.
Κατά συνέπεια η προκατάληψη «Οι ξένοι παίρνουν από τους Γερμανούς τις θέσεις εργασίας» δεν ανταποκρίνεται σύμφωνα με την Winkler στην πραγματικότητα, αφού οι αλλοδαποί εξακολουθούν να εργάζονται σε τομείς που δεν προτιμούνται από τους Γερμανούς. Επιπλέον οι αλλοδαποί εξακολουθούν να βρίσκονται σε μειονεκτικότερη θέση από τους ‘ντόπιους’ ομοϊδεάτες τους: Κατά κανόνα απολύονται ευκολότερα, ενώ προσλαμβάνονται δυσκολότερα. Όσοι προέρχονται από χώρες που δεν ανήκουν στην Ευρωπαϊκή Ένωση, προσλαμβάνονται, μόνον όταν δε βρίσκεται για μια συγκεκριμένη θέση εργασίας Γερμανός ή υπήκοος της Ευρωπαϊκής Ένωσης (η ρύθμιση αυτή αφορά μόνο όσους έχουν περιορισμένη παραμονή και άδεια εργασίας). Επίσης δυσκολεύονται οι αλλοδαποί περισσότερο να καταλάβουν θέσεις μετεκπαίδευσης (‚Fortbildungen’).
Τις τελευταίες δύο δεκαετίες, δηλ. του ’80 και ’90, αξιοσημείωτη είναι η άνοδος των ελεύθερων επαγγελματιών, η οποία οφείλεται κυρίως στην άνοδο της ανεργίας στη Γερμανία μετά την πετρελαϊκή κρίση του 1973, τη μείωση των θέσεων εργασίας στον πρωτογενή τομέα και την προθυμία των ξένων σε αντίθεση με τους Γερμανούς να κερδίζουν από το ελεύθερο επάγγελμα λιγότερα χρήματα. Έτσι ο αριθμός των ελεύθερων επαγγελματιών ανέβηκε από τις 40.000 που ήταν στις αρχές του 1970 γύρω στις 240.000 το 1995. Τις μεγαλύτερες ομάδες ξένων ελεύθερων επαγγελματιών αποτελούν οι Ιταλοί, οι Τούρκοι, οι κάτοικοι της πρώην Γιουγκοσλαβίας και οι Έλληνες, δηλ. εκείνες οι ομάδες που σημειώνουν τα μεγαλύτερα ποσοστά ανεργίας. Η αύξηση των ελεύθερων επαγγελματιών είναι κατά το Sesselmeier ένδειξη της διάθεσης για μόνιμη εγκατάσταση στη Γερμανία. Σύμφωνα με το Κέντρο Τουρκικών Σπουδών στη Βόννη (Zentrum für Türkei-Studien) 33 000 Τούρκοι απασχολούνται σε 55 τομείς και με τη βοήθεια των Τούρκων ελεύθερων επαγγελματιών δημιουργήθηκαν 100 000 νέες θέσεις εργασίας. Οι μετανάστες διατηρούν συνήθως τις λεγόμενες ‘Self-Employed’ (‘αυτοαπασχολούμενοι’) επιχειρήσεις χωρίς υπαλλήλους και σπανιότερα ασχολούνται αποκλειστικά με το μάνατζμεντ. Οι επιχειρήσεις τους ανήκουν συχνά στις ‘ethnic business’, προσφέρουν δηλαδή προϊόντα της χώρας προέλευσής τους που αρχικά προτιμούνταν από τους συμπατριώτες τους, στις μέρες μας όμως όλο και περισσότερο και από τις υπόλοιπες ομάδες, γεγονός που υποδηλώνει την εξέλιξη της γερμανικής κοινωνίας σε πολυπολιτισμική.

3.4	H κοινωνική θέση των μεταναστών

Το κατά κεφαλήν ακαθάριστο εισόδημα  των μεταναστών είναι σε σύγκριση με το αντίστοιχο των Γερμανών σαφέστατα πιο χαμηλό. Ενώ στους Γερμανούς ο μέσος όρος εισοδήματος από το 1985 ως το 1995 αυξήθηκε κατά 55%, στους αλλοδαπούς ανέβηκε αντίστοιχα μόνο κατά 44%. Ακόμη οι αλλοδαποί αποτελούν τους κύριους δέκτες του επιδόματος κοινωνικής πρόνοιας (Sozialhilfe). Έτσι ενώ το 1995 λάμβανε το επίδομα το 2,7% των Γερμανών, το αντίστοιχο ποσοστό στους ξένους την ίδια χρονιά ανερχόταν στο 5,5%. Είναι, νομίζω, σαφές ότι οι αριθμοί αυτοί είναι ενδεικτικοί και για το κοινωνικό status των αλλοδαπών. 
Βέβαια σε καμία περίπτωση η κοινωνική τους συμπεριφορά δε θυμίζει την πρώτη εποχή των γκασταρμπάιτερ που αποκλειστικός στόχος ήταν ο περιορισμός των δαπανών στη χώρα υποδοχής και η αποταμίευση χρημάτων. Πέρα από την αναζήτηση καλύτερων κατοικιών ή και την αγορά τους, όπως ήδη ειπώθηκε, αυξήθηκαν οι καταναλωτικές δαπάνες στην ίδια τη Γερμανία, γεγονός που κατά τον Bade επίσης μαρτυρεί τη διάθεση των μεταναστών για μόνιμη εγκατάσταση. Αν και πολλοί μετανάστες αποφάσισαν να μείνουν μόνιμα στη Γερμανία, ελάχιστοι από αυτούς αισθάνονται ότι ανήκουν στον εγχώριο πληθυσμό (Einheimische). Σύμφωνα με στατιστικά στοιχεία το 1995 μόλις το 11% των αλλοδαπών είχε την αίσθηση ότι ήταν Γερμανοί. Στη δεύτερη γενιά τα ποσοστά ήταν πιο αυξημένα. Στη δεύτερη γενιά το 30% κατά το έτος 1991 είχε την αίσθηση ότι ήταν Γερμανοί, ενώ κατά το έτος 1995 μόλις το 21%. Η μείωση αυτή οφείλεται στην ένωση των δύο Γερμανιών και τον αυξανόμενο εθνικισμό που την ακολούθησε (βλ. επίσης κεφ. 4.1 του δεύτερου μέρους ‘Εθνική ταυτότητα και η ένωση των δύο Γερμανιών’).
Ακόμη, σύμφωνα με τις πηγές της γερμανικής στατιστικής υπηρεσίας το 55% όλων των αλλοδαπών της χώρας χειρίζεται τη γερμανική γλώσσα ικανοποιητικά. Διαφορές σημειώνονται τόσο ανάμεσα στα δύο φύλα όσο και ανάμεσα στις γενιές. Οι γυναίκες κατά κανόνα χειρίζονται λιγότερο καλά τη γλώσσα, γεγονός που σχετίζεται με τη γενικά χαμηλή επαγγελματική τους κατάρτιση. Η δεύτερη γενιά πάλι δεν αντιμετωπίζει σχεδόν καθόλου δυσκολίες, αφού το 93% των αλλοδαπών παιδιών που γεννήθηκαν στη Γερμανία χειρίζονται τη γερμανική γλώσσα ικανοποιητικά. Θα μπορούσαμε λοιπόν να υποστηρίξουμε ότι η διάθεση για μόνιμη διαμονή και η σχετικά καλή χρήση της γλώσσας θα συνεπάγονταν και την αύξηση των επαφών με τους Γερμανούς. Κάτι τέτοιο όμως δε συμβαίνει. Ειδικά στο πρώτο μισό της δεκαετίας του ’90, λίγο μετά την ένωση των δύο Γερμανιών, υπήρξε έντονη η τάση απομάκρυνσης των αλλοδαπών από το γηγενή πληθυσμό. Ειδικά στους Τούρκους μετανάστες και τα παιδιά τους κατά το έτος 1994 είχε μόνο το ένα τρίτο ένα Γερμανό φίλο ή ένα άτομο με το οποίο διατηρούσαν κάποια επαφή. Η απομόνωση αυτή όμως μπορεί να συναντάται ειδικά στην τουρκική κοινότητα, που ως γνωστό είναι αρκετά κλειστή.
Αντίθετα σημειώνεται τις τελευταίες δεκαετίες μια αλματώδης άνοδος των μεικτών γάμων. Για παράδειγμα το 1960 ήταν ένας στους 25 γάμους μεικτός. Το 1997 ένας στους 6. Όμοια και στις γεννήσεις. Ενώ το 1960 μόνο 1,3% των παιδιών που γεννιόταν στην Ομοσπονδιακή Γερμανία είχε αλλοδαπό πατέρα ή μητέρα, το 1997 κάθε πέμπτο παιδί προέρχονταν από μεικτό γάμο, σημειώθηκε δηλαδή μια αύξηση της τάξης του 20%. Τα παραπάνω στοιχεία δείχνουν ότι οι διαφυλετικές σχέσεις είναι πολύ πιο αναπτυγμένες απ’ ότι οι διαπροσωπικές σε επίπεδο φιλίας, και φυσικά είναι ενδεικτικά της αισθητής καλυτέρευσης της θέσης των αλλοδαπών στη γερμανική κοινωνία.

3.5	Εκπαίδευση και επαγγελματική κατάρτιση

Η διάρθρωση του γερμανικού εκπαιδευτικού συστήματος αποτελείται σε αδρές γραμμές από την πρωτοβάθμια εκπαίδευση (που στα περισσότερα ομοσπονδιακά κρατίδια περιλαμβάνει τέσσερις τάξεις του δημοτικού), τη δευτεροβάθμια που χωρίζεται σε τέσσερις τύπους σχολείων και την τριτοβάθμια. Συγκεκριμένα η δευτεροβάθμια περιλαμβάνει τον τύπο ‘Sonderschule’, για παιδιά με ειδικές ανάγκες και ιδιαίτερες μαθησιακές δυσκολίες, τον τύπο ‘Hauptschule’, για παιδιά με χαμηλές επιδόσεις, όπου η φοίτηση διαρκεί συνήθως, ανάλογα με το κρατίδιο, έως την 9η τάξη. Ο τύπος αυτού του σχολείου αποτελεί την τυπική προϋπόθεση για την πρόσβαση στην επαγγελματική εκπαίδευση. Τον τύπο σχολείου ‘Realschule’, για μέτριους μαθητές, όπου η φοίτηση διαρκεί μέχρι τη 10η  τάξη και επιτρέπει την πρόσβαση σε άλλα επαγγέλματα από εκείνο του εργάτη και τέλος τον τύπο ‘Gymnasium’, για καλούς μαθητές, όπου η φοίτηση διαρκεί μέχρι τη 13η  τάξη και επιτρέπει την πρόσβαση στα ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα. 
Στις μέρες μας δεν υπάρχουν πια τα τραγικά ποσοστά αποτυχίας των αλλοδαπών μαθητών της δεκαετίας του ’70, κατά την οποία περισσότερο από τα δύο τρίτα των αλλοδαπών παιδιών έφευγαν από το σχολείο χωρίς κάποιο απολυτήριο· όμως ακόμη και μέχρι το 1994 το ποσοστό των ξένων παιδιών χωρίς απολυτήριο ανερχόταν στο 20%. Κατά τα μέσα της δεκαετίας του ’90 παρατηρείται μεγαλύτερη συμμετοχή στη βαθμίδα ‘Realschule’ (26%), σε σύγκριση με εκείνη του 1983. Όμως σε σχέση με τους μαθητές με γερμανική υπηκοότητα (41%) εξακολουθεί η συμμετοχή να είναι αισθητά χαμηλή. Ως προς την επαγγελματική κατάρτιση μόνο το 46% των αλλοδαπών νέων έχει θέση εξειδίκευσης (Ausbildungsplatz), ενώ στους Γερμανούς νέους μεταξύ 16 και 19 ετών τα ποσοστά υπερβαίνουν τα δύο τρίτα.
Μόλις κατά τα τέλη της δεκαετίας του ’60 καθιερώθηκε η υποχρεωτική εκπαίδευση για παιδιά αλλοδαπών, αφού για καιρό υπήρχε η σκέψη, το πρόβλημα της εκπαίδευσης να αντιμετωπιστεί αποκλειστικά από τις χώρες προέλευσης των μεταναστών. Μάλιστα κατά τη διάρκεια της καγκελαρίας του Helmut Schmidt (Χέλμουτ Σμιτ) επιτροπή εμπειρογνωμόνων του Ομοσπονδιακού Υπουργείου Παιδείας για εκπαιδευτικά προβλήματα αλλοδαπών παιδιών διαπίστωσε ότι η Δυτικογερμανική οικονομία έχει ανάγκη την άμεση και πλήρη ένταξη των αλλοδαπών παιδιών στις γερμανικές τάξεις και την απόρριψη εκείνων των εκπαιδευτικών συστημάτων που στηρίζονται στη μητρική γλώσσα. Όπως αναφέρει ο Τσιάκαλος, στην εν λόγω επιτροπή δε συμμετείχε κανένας εκπρόσωπος των μεταναστών, ενώ συμμετείχε ως εκπρόσωπος των εργοδοτών ο φον Μπράουχιτς του τραστ Φλικ. «Πρόκειται για έναν επιχειρηματία, για τον οποίο αργότερα έγινε γνωστό ότι χρηματοδότησε τα κατεστημένα κόμματα, ώστε να ακολουθήσουν πολιτική υπέρ των εργοδοτών σε διάφορους τομείς που αυτός θεωρούσε σημαντικούς».
 Έκτοτε το θέμα της εκπαίδευσης των ξένων παιδιών (‚Ausländerkinder’) συζητήθηκε ως πρόβλημα και συμπορευόταν με τη γενικότερη πολιτική γραμμή, δηλ. την προσωρινή διαμονή των μεταναστών στη χώρα. Έτσι θεσπίστηκαν τα προπαρασκευαστικά τμήματα (‚Vorbereitungsklassen’) με σκοπό τα παιδιά να μαθαίνουν πρώτα τη γερμανική γλώσσα και μετά να εντάσσονται σε κανονικές τάξεις. Τα προπαρασκευαστικά αυτά τμήματα ήταν εξαιρετικά ετερογενεί, αφού αποτελούνταν από μαθητές που ανήκαν σε πέντε ή έξι διαφορετικές εθνικότητες, είχαν διαφορετικά γλωσσικά επίπεδα και οι καθηγητές σε καμία περίπτωση δεν είχαν εκπαιδευτεί να αντιμετωπίσουν τέτοιες περιπτώσεις. 
To 1971 το υπουργείο παιδείας ξεκίνησε μία καμπάνια για τη συστράτευση εθελοντών που θα βοηθούσαν υπό τη μορφή ενισχυτικής διδασκαλίας τους αλλοδαπούς μαθητές στα μαθήματά τους. Τελικά, μόνο το 11% των ξένων μαθητών παρακολούθησαν αυτά τα μαθήματα. Οι εθελοντές ήταν συνήθως Γερμανοί γονείς των μαθητών μιας τάξης που είχε αλλοδαπούς μαθητές, μεγαλύτεροι σε ηλικία μαθητές ή φοιτητές. Η σημασία της καμπάνιας αυτής δεν πρέπει να αναζητηθεί στα αποτελέσματά της, αλλά στο γεγονός ότι το αρμόδιο υπουργείο έλαβε κάποια μέτρα για την αντιμετώπιση των προβλημάτων που σχετίζονται με την εκπαίδευση των αλλοδαπών μαθητών.
Τη δεκαετία του ’80 στόχος της εκπαιδευτικής πολιτικής ήταν η ενσωμάτωση των μεταναστών. Έτσι για παράδειγμα στο κρατίδιο της Ρηνανίας-Βεστφαλίας καταργήθηκαν τα προπαρασκευαστικά τμήματα (‚Vorbereitungsklassen’) και οι μαθητές ανεξάρτητα από τις γλωσσικές τους ικανότητες εντάσσονταν σε κανονικές τάξεις.
Μέχρι σήμερα εξακολουθεί να υφίσταται το ‘συμπληρωματικό μάθημα’ (‚Ergänzungsunterricht’) της μητρικής γλώσσας που προσφέρεται μόνο σε Έλληνες, Ιταλούς, Ισπανούς, Πορτογάλους, Μαροκινούς, Τυνήσιους και μαθητές των χωρών της πρώην Γιουγκοσλαβίας. Σύμφωνα με τους Ohnesorg και Martin το ‘συμπληρωματικό μάθημα’ βοηθάει στη σμίλευση της ταυτότητας των ξένων μαθητών και προλαμβάνει τον κίνδυνο της ‘διπλής ημιγλωσσίας’.
Σ’ αυτό το σημείο θα πρέπει να επισημάνουμε και το ρόλο της Ένωσης „Sprachverband – Deutsch für ausländische Arbeitnehmer e.V.“ (Γερμανικά για Αλλοδαπούς Εργαζόμενους) που ιδρύθηκε το 1974 από το Υπουργείο Εργασίας και Κοινωνικών Υποθέσεων. Σκοπός της Ένωσης είναι πέρα από την παροχή γλωσσικών μαθημάτων σε αλλοδαπούς ενήλικες, η επιτάχυνση των διαδικασιών της κοινωνικής τους ένταξης. Η ιδιαιτερότητα της Ένωσης έγκειται στο γεγονός ότι οι φορείς που επιχορηγούνται για τη διδασκαλία των μαθημάτων θα πρέπει να ευθυγραμμίζονται με το καταστατικό της ένωσης και να απασχολούν δασκάλους με ιδιαίτερη κατάρτιση σε θέματα επιμόρφωσης αλλοδαπών ενηλίκων. Έτσι συνολικά παρακολούθησαν μέχρι σήμερα τα προσφερόμενα μαθήματα περί τα 1,3 εκατομμύρια αλλοδαποί εργαζόμενοι από τους οποίους τα δύο τρίτα ήταν γυναίκες.  Πέρα από τα μαθήματα οι φορείς δικαιούνται να ζητήσουν και βοήθεια για τη φύλαξη των παιδιών καθώς και κοινωνικοπαιδαγωγική ενίσχυση.  Επιπλέον υπάρχουν γυναικεία τμήματα εκμάθησης γλώσσας, ώστε να δημιουργείται η κατάλληλη ατμόσφαιρα εκμάθησης της γερμανικής γλώσσας για γυναίκες. Τα θέματα των μαθημάτων άπτονται άμεσα της ζωής των γυναικών στη Γερμανία, όπως είναι η ανατροφή των παιδιών, η υγεία, η διατροφή, ενώ υπάρχουν και τμήματα όπου η εκμάθηση της ξένης γλώσσας συνοδεύεται και με μαθήματα καταπολέμησης του αναλφαβητισμού, αφού το ποσοστό αυτό σε αλλοδαπές γυναίκες είναι ιδιαίτερα αυξημένο. Τέλος, υπάρχουν τμήματα αποκλειστικά για την καταπολέμηση του αναλφαβητισμού. Υπολογισμοί από το πρώτο μισό της δεκαετίας του ’90 ανεβάζουν το ποσοστό των αναλφάβητων αλλοδαπών περίπου στο 10% -12%. Οι τριβή των δασκάλων με τους εν λόγω αναλφάβητους απέδειξε ότι οι λόγοι για τους οποίους Γερμανοί και αλλοδαποί είναι αναλφάβητοι είναι εντελώς διαφορετικοί. Εξάλλου, όπως προαναφέραμε, με αλλοδαπούς εννοούμε ένα εντελώς ετερογενές σύνολο ανθρώπων· δεν υπάρχουν όμως κατάλληλα εγχειρίδια ως προς το διδακτικό περιεχόμενο που να απευθύνονται αποκλειστικά σε αλλοδαπούς. Για να καλύψει η Ένωση το υπάρχον κενό, έχει εκδώσει μέχρι σήμερα 13 φυλλάδια („Materialdienst Alphabet“), για να χρησιμοποιούνται τουλάχιστον ενισχυτικά.
Σε επιστημονικό επίπεδο αναπτύχθηκε κατά την δεκαετία του ’70 ένας ιδιαίτερος παιδαγωγικός κλάδος, η λεγόμενη Ausländerpädagogik (παιδαγωγική για αλλοδαπούς) που παρά τις καλές προθέσεις της για τη δημιουργία παιδαγωγικών θεωριών και πρακτικών που θα υποδείκνυαν τρόπους για την επίτευξη ίσων ευκαιριών μεταξύ γηγενών και ξένων μαθητών, οι προσπάθειες αυτές όμως, σύμφωνα με τον Hamburger, είχαν αρνητικά αποτελέσματα. Ιδιαίτερη κριτική ασκήθηκε στην ‘αρχή της Defizithypothese’ που εισήγαγε η Ausländerpädagogik και σύμφωνα με αυτήν τα αλλοδαπά παιδιά αντιμετωπίζονταν πάντα ως πρόβλημα. Σκοπός της Ausländerpädagogik ήταν συλλήβδην η εξάλειψη των προβλημάτων που αντιμετώπιζαν οι ξένοι. Ως αντιπρόταση οι κριτικοί πρότειναν την ‘αρχή της Differenzhypothese’ σύμφωνα με την οποία οι διαφορές θα πρέπει να αντιμετωπίζονται απλά ως διαφορές και όχι ως πρόβλημα. Συνακόλουθα δε θα έπρεπε να αλλάξουν οι ίδιοι οι μαθητές, αλλά το σχολείο να ενσκήψει στα προβλήματα των μαθητών. Τέλος, ασκήθηκε κριτική και στο γεγονός ότι οι τελευταίες παιδαγωγικές απόψεις αφορούσαν αποκλειστικά στους αλλοδαπούς μαθητές αντιμετωπίζοντάς τους έτσι ως περιθωριοποιημένη κοινωνική ομάδα και όχι σε σχέση με τους γηγενείς. Όμως με το πέρασμα του χρόνου ασκήθηκε κριτική και στην ‘αρχή της Differenzhypothese’, γιατί ενίσχυσε τελικά εθνοκεντρικές απόψεις, αφού αντιμετώπιζε τους πολιτισμούς ως οντότητες εντελώς διαφορετικές ενισχύοντας έτσι απόψεις σχετικά με την απόλυτη διαφορετικότητα των πολιτισμών.
Τελικά, δημιουργήθηκε κατά τη δεκαετία του ’80 η Διαπολιτισμική Εκπαίδευση (Interkulturelle Erziehung). Βασικές επιδιώξεις του κλάδου είναι: α) η αποδοχή και συνέχιση της εκμάθησης των γλωσσών προέλευσης. Οι γλώσσες προέλευσης ακόμη και σήμερα δεν ‘μετρούν’ ως δεύτερη γλώσσα με αποτέλεσμα συχνά οι μαθητές να αισθάνονται μειονεκτικά και να μη συνεχίζουν ή ακόμη και να ξεχνούν τις γλώσσες προέλευσης. Η Διαπολιτισμική Εκπαίδευση προτείνει την ένταξη της γλώσσας προέλευσης στα Αναλυτικά Προγράμματα των σχολείων, και β) επιδιώκεται το ‘άνοιγμα’ των Αναλυτικών Προγραμμάτων στην κουλτούρα των εθνικών μειονοτήτων. Ο εθνοκεντρισμός, η σμίλευση μιας ομογενοποιημένης εθνικής ταυτότητας που εδράζεται σε αξίες του δυτικοχριστιανικού κόσμου θα πρέπει, σύμφωνα με τους υποστηριχτές του κλάδου, να δώσει τη θέση του σε θεωρήσεις που προέρχονται από τους πολιτισμούς των χωρών προέλευσης των μεταναστών. Τέλος γ) η Διαπολιτισμική Εκπαίδευση υποστηρίζει ότι οι μαθητές θα πρέπει να μάθουν να  αναγνωρίζουν και να αντιμετωπίζουν φαινόμενα ρατσισμού και εθνοκεντρισμού. Επιδιώκεται επίσης η συνεργασία μεταξύ γηγενών και ξένων μαθητών, ώστε να γίνονται εμφανείς όχι μόνο οι ομοιότητες αλλά και οι διαφορές, καθώς και η διαφορετική θεώρηση των πραγμάτων. Ιδιαίτερα σημαντική κρίνεται η συνεργασία των γηγενών με τους ξένους μαθητές σε επίπεδο προγραμμάτων (Projekte), σε διάφορα μαθήματα όπως η ιστορία, η μουσική και η λογοτεχνία. 
Σύμφωνα με την Gogolin σταδιακά το μεταναστευτικό φαινόμενο δεν θα αποτελεί εξαίρεση στη γερμανική κοινωνία και κατά συνέπεια θα αλλάξει και το κοινωνικό status των μεταναστών. Η Gogolin χαρακτήριζε το φαινόμενο μέχρι τώρα είτε ‘κατώτερα’ κοινωνικά στρώματα είτε ανώτερα (π.χ. διπλωμάτες), είναι πολύ πιθανό μελλοντικά να αυξάνεται σταδιακά ο αριθμός των μεταναστών από τις μεσαίες κοινωνικές τάξεις. Έτσι μέλημα της Διαπολιτιστικής Εκπαίδευσης θα πρέπει να είναι η θεώρηση του συνολικού μεταναστευτικού φαινομένου χωρίς τον μέχρι τώρα αυστηρό διαχωρισμό ανάμεσα στους προνομιούχους μετανάστες (σχολεία για παιδιά στρατιωτικών, ευρωπαϊκά σχολεία κλπ.) και τους μη προνομιούχους.

4	Πολυπολιτισμική συνύπαρξη στη Γερμανία

Προτού εξετάσουμε τις σχέσεις συνύπαρξης των Γερμανών με τους αλλοδαπούς σε κοινωνικό και πολιτιστικό επίπεδο, θα πρέπει να γίνει πρώτα η σκιαγράφηση της γερμανικής εθνικής ταυτότητας, όπως αυτή διαμορφώθηκε μεταπολεμικά, διότι μόνον έτσι μπορούν να κατανοηθούν φαινόμενα εξωτισμού, ξενοφοβίας και ρατσισμού. Όπως εξάλλου αναφέραμε και στην εισαγωγή της μελέτης αυτής, η ταυτότητα και η ετερότητα είναι έννοιες που βρίσκονται σε διαλεκτική σχέση. Κατά συνέπεια πρέπει να μελετηθούν παράλληλα τόσο η συγκρότηση του έθνους και της εθνικής ταυτότητας όσο και η ξενοφοβία, ο ρατσισμός και η μετανάστευση.

4.1	Εθνική ταυτότητα και η ένωση των δύο Γερμανιών

Η γερμανική εθνική ταυτότητα μετά το 1945 χαρακτηρίζεται για την ‘ξεχωριστή πορεία’ (‘deutscher Sonderweg’) διαμόρφωσής της σε σχέση με άλλα ευρωπαϊκά κράτη. Η ξεχωριστή αυτή πορεία απορρίπτει από τη μια τη ρητή αναφορά στο ‘έθνος’, από την άλλη όμως εξακολουθεί να τροφοδοτεί την εθνική ταυτότητα με υπολανθάνουσες εθνοτικές σηματοδοτήσεις. Το ολοκαύτωμα που επέφερε ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος, η κατάχρηση της ιδέας του γερμανικού εθνικού κράτους (Nationalstaat) από τους ναζί, αλλά και η αποφυγή της ταύτισης των νεότερων με τη γενιά των γονέων και κατά συνέπεια η αποποίηση εκ μέρους τους της ιστορικής ευθύνης είναι η βασική σταθερά που εδράζεται στο μυχό της σύγχρονης γερμανικής εθνικής ταυτότητας και συνείδησης.
Μια σύντομη αναδρομή στο παρελθόν δείχνει ότι ένα αρκετά σοβαρό δομικό στοιχείο της εθνικής ταυτότητας υπήρξε η επαναφορά από τους μεταπολεμικούς διανοούμενους της ιδέας ‘του έθνους της κουλτούρας’ (‚Kulturnation’) που είχε δημιουργηθεί ήδη κατά τον 18. και 19. αιώνα. Αιτιολογήθηκε από το γεγονός ότι κατά την εποχή της ‘ναζιστικής βαρβαρότητας’ η Kulturnation είχε μεταναστεύσει – αφού το σημαντικότερο κομμάτι της γερμανικής πνευματικής ελίτ είχε όντως διαφύγει στο εξωτερικό – και επανήλθε με την πτώση του καθεστώτος. Ενδεικτικά, ο Τhomas Mann επιχειρηματολογούσε υπέρ του ‚αόρατου έθνους’ (‚Unsichtbare Nation’), που δε συμβιβαζόταν ποτέ με την εκάστοτε εξουσία, παρά βρισκόταν υπό τη σκέπη της ‘αόρατης’ κουλτούρας. Επεξηγηματικά θα πρέπει στο σημείο αυτό να ειπωθεί ότι ως Kulturnation εννοείται ένα ομογενές σύνολο ανθρώπων, των οποίων η ενότητα καθορίζεται από την κοινή γλώσσα και τον κοινό πολιτισμό. Από την Kulturnation εξοβελίζονται εκείνα τα άτομα που προέρχονται από διαφορετικές πολιτισμικές ομάδες. Συστατικό στοιχείο λοιπόν της έννοιας είναι η παραδοχή του ενός και μοναδικού πολιτισμού που συνιστά μια περιχαρακωμένη οντότητα.
Βασική επιδίωξη της επαναφοράς της Kulturnation ήταν να αντιπαρατεθεί η ιδέα της κοινής κουλτούρας στην πραγματικότητα του χωρισμού της Γερμανίας σε δύο κράτη. Ενώ η Ανατολική Γερμανία ακολουθούσε την πολιτική της αποποίησης του παρελθόντος με την αιτιολογία ότι ως κομμουνιστικό κράτος με ‘κομμουνιστική συνείδηση’ δεν είχε καμία σχέση με το φασισμό του ναζιστικού παρελθόντος, αυξήθηκαν, μετά την αθρόα έξοδο Ανατολικογερμανών συγγραφέων προς τη Δυτική Γερμανία κατά το τέλος της δεκαετίας του ’70, οι αμφιβολίες για την ύπαρξη αυθύπαρκτης σοσιαλιστικής λογοτεχνίας και κουλτούρας. Συγχρόνως όμως κατέστη η ιδέα της κοινής γερμανικής κουλτούρας το μέσο με το οποίο η Δυτική Γερμανία προωθούσε την αξίωση του ενός και αδιαιρέτου έθνους. Ως απόδειξη της ενότητας της ενιαίας γερμανικής Kulturnation χρησιμοποιήθηκαν οι λεγόμενοι ‘αντιφρονούντες συγγραφείς’(‚Dissidenten’), όπως η Christa Wolf ή ο Heiner Müller. Σε τελική ανάλυση όμως η ιδέα της Kulturnation συνέβαλε στη σφυρηλάτηση της πολιτισμικής διαφοράς ανάμεσα στην Ανατολική και τη Δυτική Γερμανία, αφού έγινε εμφανής ο διαχωρισμός της ανατολικογερμανικής λογοτεχνίας σε γερμανική και σοσιαλιστική.
Όσο για την αντιμετώπιση της εθνικής ταυτότητας αποκλειστικά στη Δυτική Γερμανία και όχι σε σχέση με την Ανατολική Γερμανία, θα πρέπει να σημειωθεί ότι η ενασχόληση με το παρελθόν και το ξεπέρασμά του (‚Vergangenheitsbewältigung’) έφερε τελικά τη σφραγίδα της μεταπολεμικής δυτικογερμανικής ταυτότητας. Μια ταυτότητα που δεν αντλούσε τους συνεκτικούς της δεσμούς από την ιστορική συνέχεια του παρελθόντος, όπως τα άλλα ευρωπαϊκά κράτη, αλλά αντίθετα από την ακραία κατάλυση των συνεκτικών δεσμών με το παρελθόν και τη σηματοδότηση μιας νέας αρχής.
Κατά τη δεκαετία του ’50 μια άλλη έννοια – η έννοια της πατρίδας – ήρθε να αντικαταστήσει την απαγορευτική χρήση της έννοιας του έθνους. Το αίσθημα του ανήκειν σε ένα ομογενοποιημένο ευρύτερο σύνολο παρείχαν τώρα η εγκάρδια υποδοχή των γερμανικών πληθυσμών (‚Heimatvertriebene’) από τις ανατολικές ‚χαμένες πατρίδες’ (βλ. υποκεφάλαιο 1.2) και φυσικά το κινηματογραφικό είδος που ευδοκίμησε ιδιαίτερα στη Γερμανία – των ταινιών ‚της πατρίδας’ (‚Heimatfilme’). Εκείνη την εποχή άρχισε και εκ μέρους μιας μερίδας δυτικογερμανών διανοουμένων η καλλιέργεια του ιδεολογήματος της ενιαίας πατρίδας μεταξύ Ανατολικής και Δυτικής Γερμανίας, όπου όμως οι πολίτες του ανατολικού μπλοκ εμφανίζονταν ως οι αυθεντικότεροι, μη αλλοτριωμένοι Γερμανοί. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του Günter Grass (Γκύντερ Γκρας) που το 1989 αντιτίθετο σε κάθε μορφή ένωσης των δύο Γ ερμανιών με το επιχείρημα ότι θα χανόταν η αυθεντική γερμανική πατρίδα της Ανατολικής Γερμανίας. Όπως πολύ εύστοχα παρατηρεί η Strzelcyk η συζήτηση περί πατρίδας συνέβαλε στη δημιουργία ενός ‘εσωτερικού γερμανικού οριενταλισμού’, αφού η Ανατολική Γερμανία έγινε αντικείμενο εξωτισμού, χώρος που έδινε τροφή σε δυτικογερμανικές αριστερές πολιτικές ουτοπίες εκφράζοντας έτσι διακαείς πόθους μιας εναλλακτικής Γερμανίας.
Έχει γίνει, νομίζω, σαφές ότι και η έννοια της πατρίδας στην ουσία αποτελεί παραλλαγή της Kulturnation. Η διαφορά των εννοιών/ιδεολογημάτων είναι ότι, ενώ η Kulturnation βρίσκεται σε αντιπαράθεση με το παρελθόν, η ‘πατρίδα’ είναι μια εσωτερική υπόθεση που το παραγκωνίζει. Το κοινό σημείο τους έγκειται στο γεγονός  ότι κατασκευάζουν την εθνική ταυτότητα. Στην περίπτωση της Kulturnation μάλιστα επιτυγχάνεται παραδόξως αυτός ο στόχος με την αντιστράτευση στην ιδέα του ίδιου του έθνους, μολονότι η έκφραση εμπεριέχει την έννοια του έθνους.
Δεν ήταν όμως όλες οι μερίδες της αστικής πνευματικής ελίτ (‚Bildungsbürgertum’) σύμφωνες να επιδείξουν τον ίδιο προβληματισμό και την ίδια λύπη απέναντι στο ολοκαύτωμα. Πολλοί ξεχώριζαν για παράδειγμα τη Γερμανία του Γκέτε και του Καντ από το φασιστικό παρελθόν. Έτσι σιγά σιγά εξελίχθηκε η δεύτερη βασική σταθερά της δυτικογερμανικής ταυτότητας που ήταν το οικονομικό θαύμα. Αφού δεν μπορούσε να σφυρηλατηθεί εθνική ταυτότητα από την ιστορία και την κουλτούρα του παρελθόντος, δεν απέμεινε τίποτα άλλο από τις ‘αδιαμφισβήτητες επιτυχίες’ της οικονομίας και τον αθλητισμό. Πρόκειται για αυτήν την σταθερά που τελικά αποτέλεσε το σήμα κατατεθέν όχι της αστικής πνευματικής ελίτ, αλλά των ευρύτερων μαζών. Ο κώδικας της νέας αυτής ταυτότητας υπαγόρευε την αποστασιοποίηση από κάθε ιδεολογία, αφού οι ιδεολογίες επωμίζονταν την ευθύνη για τη χειραγώγηση των μαζών στο παρελθόν και αντιπρότεινε τον καταναλωτισμό, τον ελεύθερο χρόνο και τη μη ιδεολογικά φορτισμένη τηλεοπτική παρακολούθηση. Ακόμη και το φοιτητικό κίνημα του 1968 που θέλησε να ανατρέψει την ‘εθνική ταυτότητα της οικονομικής δύναμης’ δεν μπόρεσε να επιτύχει αυτόν το στόχο.
Μετά τα φοιτητικά κινήματα του 1968 ακολούθησαν, παράλληλα με την κατασκευή της ‘οικονομικής ταυτότητας’, τα εναλλακτικά κινήματα ειρήνης και οικολογίας. Όμως και αυτά όφειλαν κατά βάθος τη γέννησή τους στην ιδιαιτερότητα της γερμανικής εθνικής ταυτότητας, δηλαδή στην αντιπαράθεση με το παρελθόν. Τα εναλλακτικά κινήματα είχαν ως βάση λογικής να μην επαναληφθούν ποτέ ξανά οι καταστροφές του παρελθόντος. Οι Γερμανοί, σύμφωνα με αυτό το credo, επωμίζονταν μια ιδιαίτερη ηθική ευθύνη απέναντι σε ζητήματα πολέμων και καταστροφών, πολύ περισσότερο από οποιουσδήποτε άλλους λαούς.
Η δύναμη της ‘οικονομικής ταυτότητας’ έγινε ξανά πασιφανής το χειμώνα του 1990, κατά την ένωση των δύο Γερμανιών. Έτσι ενώ στην αρχή των διαδηλώσεων κυριαρχούσε στους Ανατολικογερμανούς το σύνθημα «Εμείς είμαστε ο λαός» („Wir sind das Volk), που υποδήλωνε την αντίθεση στο πολιτικό κατεστημένο, αργότερα αντικαταστάθηκε από το σύνθημα «Εμείς είμαστε ένας λαός» („Wir sind ein Volk“), το οποίο και υποδήλωνε την απαίτηση για εκπρόθεσμη συμμετοχή των Ανατολικογερμανών στο οικονομικό θαύμα. Πάντως βασικό χαρακτηριστικό της εθνικής ταυτότητας που άρχισε να διαφαίνεται κατά τις αρχές της δεκαετίας του ’90 ήταν η διάθεση ενός νέου ξεκινήματος, μιας νέας ενιαίας γερμανικής ταυτότητας.
Σύντομα όμως έγινε φανερό ότι επρόκειτο για ένα κατασκεύασμα των καιρών. Ο πόλεμος στον Κόλπο (’91) έδειξε ότι οι συζητήσεις για μια ενιαία γερμανική εθνική ταυτότητα έδωσαν γρήγορα τη θέση τους στην καθιέρωση του πατροπαράδοτου πια διαχωρισμού ανάμεσα στο έθνος του ολοκαυτώματος και στο έθνος του οικονομικού θαύματος. Ο πόλεμος στον Κόλπο έδωσε ξανά έναυσμα για διαδηλώσεις ειρήνης και στην εκ νέου ιδέα της χάραξης της ‘ξεχωριστής γερμανικής πορείας’ (deutscher Sonderweg), σύμφωνα με την οποία οι Γερμανοί είχαν πολύ περισσότερο απ’ ότι οι άλλοι λαοί την ιστορική και ηθική ευθύνη να αγωνίζονται για την ειρήνη.
Όμως δεν ήταν μόνο ο πόλεμος στον Κόλπο που έδειξε τις διαφορετικές αντιλήψεις και στάσεις ζωής. Πολύ γρήγορα έγινε κατανοητό ότι η ξεχωριστή πολιτική και οικονομικοκοινωνική πορεία των τελευταίων 40 χρόνων δεν μπορούσε να αγνοηθεί από τη μια μέρα στην άλλη. Υπήρχαν ανάμεσα στους Ανατολικο- και Δυτικογερμανούς διαφορετικές αντιλήψεις ως προς την έννοια του χρόνου και διαφορετικές προτεραιότητες. Επίσης διαφορετικές ήταν οι αντιλήψεις σχετικά με τον ανταγωνισμό και με κοινωνικές αξίες, όπως λ.χ. την εμπιστοσύνη. Αποτέλεσμα αυτών είναι, σύμφωνα με την Winkler, οι Γερμανοί στις μεταξύ τους συναναστροφές να αισθάνονται πολλές φορές πολύ πιο ξένοι απ’ ό,τι με μετανάστες που γεννήθηκαν ή έζησαν πολλά χρόνια στη Γερμανία. Οι διαφορές φαίνονται και γλωσσικά με τη χρήση των ουσιαστικών ‘Wessi’ για το χαρακτηρισμό των Δυτικογερμανών και ‘Ossi’ για τους Ανατολικογερμανούς. Τον τελευταίο καιρό μάλιστα κυκλοφορεί στην καθομιλουμένη το αρνητικό επίθετο ‘ostig’ (‘ανατολίζων’), το οποίο υποδηλώνει οτιδήποτε προέρχεται από την Ανατολή και εκφράζει κατά συνέπεια κάτι μειονεκτικό. Αντίστοιχο επίθετο για τους Δυτικογερμανούς δεν έχει κατασκευαστεί.
Οι διαφορετικές αντιλήψεις και στάσεις ζωής καταφάνηκαν όμως και στην αντιμετώπιση των μεταναστών. Τραγικό επακόλουθο της ένωσης ήταν η αύξηση σχεδόν σε καθημερινή βάση των επιθέσεων εναντίον ξένων – κυρίως προσφύγων, αλλά και κλασικών μεταναστών. Είναι γεγονός ότι οι περισσότερες επιθέσεις σημειώνονταν στα κρατίδια της πρώην Ανατολικής Γερμανίας. Τα γεγονότα αυτά έχουν τα αίτιά τους στη βαθιά ανασφάλεια ενός συνόλου πολιτών που είδε να καταρρέει συθέμελα όλο το πολιτικοκοινωνικό και οικονομικό σύστημα στο οποίο είχε γαλουχηθεί. Επιπλέον, οι πολίτες της Ανατολικής Γερμανίας δεν είχαν μάθει να αντιμετωπίζουν ξένους ανθρώπους και συνήθειες, αφού αφενός ο διεθνισμός υπαγορευόταν από ‘επάνω’, αφετέρου το πολιτικό σύστημα ενίσχυε το διπολικό σχήμα ‘φίλος-εχθρός’. Αυτό οφείλεται ακόμη στη μη ενασχόληση με τη γερμανική ιστορία και την αποποίηση του φασιστικού παρελθόντος. Πέρα από τις επιθέσεις, η ένωση αντιμετωπίστηκε ως καθαρά ενδογερμανική υπόθεση, στην οποία οι αλλοδαποί, έστω και αν βρίσκονταν στην τρίτη γενιά, δεν είχαν να προσθέσουν τίποτε, δηλ. δεν αποτελούσαν μέρος της ευρύτερης κοινωνικής ταυτότητας.
Αν ερμηνεύσουμε το σύνθημα που κυριάρχησε κατά την εποχή της ένωσης των δύο Γερμανιών «Εμείς είμαστε ένας λαός» („Wir sind ein Volk“) μέσα από τη διαλεκτική σχέση της ετερότητας με την ταυτότητα γίνεται καταφανές ότι το εθνικό κριτήριο μετατρέπεται σε κριτήριο διάκρισης από τους Άλλους που είναι αδιακρίτως όλες οι μεταναστευτικές ομάδες της χώρας. Με αυτόν τον τρόπο δημιουργείται ένα ‘εξωτερικό στο εσωτερικό της χώρας’ με κύριο στόχο τη διαφύλαξη των οικονομικών ‘κεκτημένων’ από τους εθνοτικά ‘ίδιους’. Με άλλα λόγια πίσω από το σύνθημα κρύβεται η αντίληψη ότι ο εγχώριος πλούτος θα πρέπει να διαφεντεύεται από τους εγχώριους κατοίκους. Φυσικά στην περίπτωση αυτή ξεχάστηκε παντελώς η συμβολή των ‘κλασικών’ μεταναστών στην ανόρθωση της γερμανικής οικονομίας.
Μηχανισμό διάκρισης αποτέλεσε και η επί σειρά ετών επίσημη διαβεβαίωση της γερμανικής κυβέρνησης ότι η Γερμανία δεν είναι χώρα υποδοχής (‚Deutschland ist kein Einwanderungsland’). Με αυτόν τον τρόπο υποδηλωνόταν ότι η Γερμανία είναι ένα ομοιογενές κράτος που έτσι και υποδεχθεί τους μετανάστες ως μόνιμους κατοίκους και όχι ως παροδικούς, δηλ. ως γκασταρμπάιτερ θα έβαζε σε κίνδυνο την ομοιογένειά της. Πάνω σε αυτό το υπόβαθρο στηρίχθηκε μετά την ένωση η επαναφορά μιας πιο οργανικής έννοιας του έθνους. Όπως αναφέρει ο Bukow ακολούθησε μια νέα ψευδοεθνική εγγραφή (‚pseudoethnisch-nationale Neuschreibung’), η οποία είχε ως αποτέλεσμα να επανέλθει η έννοια του ‘λαού’ (‚Volk’) που ειδικά στον κεντρο-αριστερό χώρο αποτελούσε –και αποτελεί– θέμα-ταμπού. Ακόμη είχε ως αποτέλεσμα να επανέλθει η έννοια του έθνους, να υπερτονιστεί η υποτιθέμενη εθνο-λαϊκή ενότητα και να οριοθετηθεί το ‘ανήκειν’ στον κοινωνικοπολιτικό ιστό. Αποτέλεσμα αυτής της εξέλιξης ήταν να παραβλέπεται η πολυπολιτισμική υφή της σύγχρονης γερμανικής κοινωνίας και να υπερτονίζεται η διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στο γηγενή πληθυσμό και τις μεταναστευτικές και μειονοτικές ομάδες. Επίσης, η εξέλιξη αυτή συνέβαλε ώστε η πλειονότητα να καθοριστεί με εθνικά κριτήρια και να συνδυάσει την πολιτική της υπόσταση με εθνικές συνδηλώσεις (γηγενείς – Γερμανοί – Γερμανία) και όχι τόσο με οικονομικές όπως συνέβαινε στις προηγούμενες δεκαετίες.
Ενδεικτικό είναι ότι και στο χώρο της λογοτεχνίας οι αλλοδαποί μετανάστες συγγραφείς επισημαίνουν ότι από την ένωση και μετά άρχισε να πνέει ένα πνεύμα αυξανόμενου συντηρητισμού με αποτέλεσμα να αποκλείονται όλο και πιο πολύ από διάφορες πνευματικές δραστηριότητες. Υπάρχει εκ νέου η τάση να αντιμετωπίζονται ως λογοτέχνες που φέρουν την ετικέτα του ξένου συγγραφέα, ενώ η ίδια η λογοτεχνική παραγωγή να παραγκωνίζεται (Βλ. επίσης κεφ. 2 του τρίτου μέρους).
Δεν είναι όμως μόνο οι συγγραφείς που ανησυχούν για το αυξανόμενο πνεύμα του συντηρητισμού. Σύμφωνα με πρόσφατες στατιστικές, για τους μετανάστες η ξενοφοβία συνιστά τη μεγαλύτερή τους ανησυχία. Έτσι η ξενοφοβία βρίσκεται σε πρώτη θέση ακολουθούμενη από το ‘οικονομικό πρόβλημα’ (21,6%) και το ‘χωρισμό από την πατρίδα’ (20,7%).
Η αυξανόμενη εθνοποίηση ανακόπηκε με τις ρατσιστικές επιθέσεις εναντίων των ξένων που κινητοποίησε όλες τις αντίρροπες δυνάμεις ώστε να επαναφέρουν στο προσκήνιο τη διάσταση της πολυπολιτισμικής γερμανικής κοινωνίας. Επίσης ανακόπηκε από την άνοδο στην εξουσία του κυβερνητικού συνασπισμού των σοσιαλδημοκρατών και των πρασίνων της καγκελαρίας του G. Schröder, αφού μετά από λίγους μήνες διακυβέρνησης ψηφίστηκε ο νέος νόμος περί διπλής υπηκοότητας που αποτέλεσε ένα σημαντικό βήμα για την αντικατάσταση του ius sanguinis από το ius solis. Πρόκειται για ένα βήμα αρκετά σημαντικό κατά τη γνώμη μου, διότι στα εθνικά κράτη η συλλογική ταυτότητα επιβάλλεται κατ’ αρχήν άνωθεν από το νομικό και πολιτικό πλαίσιο, έστω και αν ο νέος νόμος δεν εξοβελίζει εντελώς την αντίληψη περί εθνότητας όπως δείξαμε στο κεφ. 3.1 του δεύτερου μέρους αυτής της μελέτης. Η αλλαγή στο νόμο περί υπηκοότητας οπωσδήποτε επιδρά και στη συνείδηση ή καλύτερα στη μεταβολή των αντιλήψεων σχετικά με τη συλλογική ταυτότητα.
Ανασκοπώντας όσα εκτέθηκαν παραπάνω, γίνεται εμφανής η αντινομία στην γερμανική αντίληψη  και πραγματικότητα. Από τη μια, η μεταπολεμική Γερμανία είχε αποποιηθεί εντελώς εθνικές νοηματοδοτήσεις με την αντιμετώπισή τους ως θεμάτων-ταμπού, από την άλλη, ο νομικός αυτοπροσδιορισμός της ως ‘μη χώρα υποδοχής’ αναπαρήγαγε το εθνικό ιδεολόγημα χωρίς όμως αυτό να έχει γίνει αντιληπτό. Αυτή, άλλωστε, είναι γενικότερα η λειτουργία της εθνικής σημασιολογίας· αποτελεί οργανικό μέρος της αντικειμενικής πραγματικότητας εφόσον οργανώνει την αντίληψη του κόσμου. Η αντινομία έγκειται ακόμη στο γεγονός ότι ενώ μέχρι πριν την ψήφιση του νέου νόμου περί διπλής υπηκοότητας νομικά υπήρχε μια οργανική σύλληψη του έθνους, αυτό στην πράξη είχε παραγκωνιστεί από τις παροχές του κράτους-πρόνοιας. Στη μεταπολεμική Γερμανία υπάρχει η ολική αποσύνδεση των παροχών του κράτους-πρόνοιας από την εθνικότητα, έτσι ώστε οι παροχές και τα κοινωνικά δικαιώματα να παρέχονται σε όλους τους πολίτες της επικράτειας ισάξια. Με άλλα λόγια, οι πολιτικοί θεσμοί από τη μία διαχωρίζουν τους αλλοδαπούς από τη φαντασιακή σφαίρα του οικείου, από την άλλη όμως τους ενσωματώνουν. 
Εύλογα, βέβαια, τίθεται το ερώτημα πώς μπόρεσαν να σημειωθούν ρατσιστικές επιθέσεις μετά την ένωση ακόμη και στην πρώην Δυτική Γερμανία, αφού υπήρχε μια καθολική, λίγο πολύ σε όλες τις κοινωνικές τάξεις, αποστασιοποίηση από την εθνική σημασιολογία. Στη μεταπολεμική Δυτική Γερμανία είχαν απαγορευτεί οποιαδήποτε ιστορικά σύμβολα –τόσο του ναζιστικού παρελθόντος όσο και της εποχής του Μπίσμαρκ και της Πρωσίας–, επίσης οι δημόσιες παρελάσεις, η ανάρτηση της σημαίας από ιδιώτες ενώ η ανάκρουση του εθνικού ύμνου περιορίστηκε μόνο σε εξαιρετικές αθλητικές και πολιτικές εκδηλώσεις.  Την τυπική απεθνικοποίηση της κοινωνίας ακολούθησαν, φυσικά, και τα αναλυτικά προγράμματα στην εκπαίδευση. Από τα σχολεία εξοστρακίστηκαν οποιαδήποτε εθνικά ή θρησκευτικά σύμβολα και στη βάση μιας σύγχρονης δημοκρατίας καθιερώθηκε ο απόλυτος διαχωρισμός κράτους, εθνικών συμβόλων και εκκλησίας (‚Segregation’). Κατά τη γνώμη μου η απάντηση του παραπάνω ερωτήματος βρίσκεται στην εγγραφή του εθνικού στην ‘κοινή λογική’ της καθημερινότητας –όχι μόνο στη Γερμανία αλλά και στα άλλα εθνικά κράτη. Είναι πολύ δύσκολο να διαγνώσουμε βαθύτερες εθνικές δομές στην κοινωνία μας, όταν αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο μέσα από το πρίσμα της περιχαρακωμένης εθνικής κρατικής οντότητας. Ακόμη και στις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες μόλις τις τελευταίες δεκαετίες επαναπροσδιορίζονται τα επιστημονικά εργαλεία και διερευνάται η κατασκευή της συλλογικής ταυτότητας. 
Θα πρέπει λοιπόν να δούμε με αρκετό σκεπτικισμό το διαφαινόμενο ξεπέρασμα του μεταπολεμικού τραύματος. Ο πρέσβης της Γερμανίας ΄Αλμπερτ Σπίγκελ, μπροστά στο μνημείο του ολοκαυτώματος των 50 000 Εβραίων της Θεσσαλονίκης δήλωσε: «Όταν ήμουν νεαρός ζήλευα τους ανθρώπους άλλων εθνικοτήτων που μπορούσαν να είναι υπερήφανοι για την πατρίδα τους. Σήμερα είμαι υπερήφανος γιατί εκπροσωπώ μια χώρα, η οποία προσπαθεί να μην κρύβεται από την Ιστορία της και το παρελθόν της, όσο κι αν αυτό δεν αλλάζει τα γεγονότα.» Αυτή η αλλαγή στάσης απέναντι στην ιστορία που είναι αναπόφευκτη και επιβεβλημένη θα πρέπει όμως να συνοδεύεται και από την αλλαγή οργανικών αντιλήψεων, γιατί διαφορετικά δεν θα αποτελεί ένα εκ βαθέων μάθημα ιστορίας αλλά μια επικάλυψη υπό το φως μιας προσφοράς στην ανθρωπότητα που επιτελείται με τη μη συγκάλυψη των ιστορικών γεγονότων.
Το ερώτημα επομένως που ανακύπτει είναι πώς θα καταστεί δυνατό να γίνει αντιληπτή από όλους τους πολίτες μιας επικράτειας η κοινή λογική του εθνικού. Πώς είναι δυνατόν να γίνει κατανοητό ότι οι συλλογικές ταυτότητες κατασκευάζονται και δεν εδράζονται σε μια αιώνια, διακριτή ουσία; Σε τελική ανάλυση, πώς μπορεί να γίνει η καθολική αποδοχή της υπάρχουσας κοινωνικής πραγματικότητας που είναι η πολυπολιτισμική κοινωνία, τουλάχιστον στη Γερμανία, χωρίς φόβο και τη νοσταλγία ενός μονοεθνοτικού κράτους; Ίσως θα ήταν κάποια απάντηση να καταβληθούν σχετικές προσπάθειες από το εκπαιδευτικό σύστημα, τη Διαπολιτισμική Αγωγή και γενικότερα τις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες. Με αυτόν τον τρόπο οι τελευταίες θα έβρισκαν και ένα πρακτικό πεδίο ‘κοινωνικού παρεμβατισμού’.
 
4.2	Ξενοφοβία, εθνικισμός, ‘Ausländerfeindlichkeit’ και ρατσισμός

Προσπαθώντας να ανιχνεύσουμε τη συνύπαρξη του ξένου και του οικείου στη γερμανική κοινωνία ερχόμαστε για άλλη μια φορά αντιμέτωποι με το πρόβλημα των εννοιολογικών προσδιορισμών και τη μετάφρασή τους στην ελληνική γλώσσα. Στο παρακάτω υποκεφάλαιο θα επιχειρήσουμε να διερευνήσουμε κάποιες εννοιολογικές προσεγγίσεις αναφορικά με έννοιες που άπτονται της έννοιας του ρατσισμού και παράλληλα θα προσπαθήσουμε να περιγράψουμε μορφές και αίτια για ξενοφοβικές ή ακόμη και ρατσιστικές τάσεις στη μεταπολεμική Γερμανία.
Η ξενοφοβία (‘Fremdenangst’) αποτελεί σύμφωνα με τον Heitmeyer ένα μαζικό φαινόμενο που κατά κανόνα εκφράζεται ως αποστασιοποιημένη στάση απέναντι στο ξένο. Η αποστασιοποίηση συνοδεύεται από ένα έντονο συναίσθημα ανταγωνισμού τόσο σε οικονομικό όσο και σε πολιτισμικό επίπεδο. Στην περίπτωση αυτή η σχέση ‘ανοχή – υποτίμηση’ διέρχεται μια κρίσιμη καμπή. Η υποτίμηση ενός ξένου σε επικοινωνιακό επίπεδο εκφράζεται με απόκρουση (π.χ. σε εκφράσεις όπως «μείνετε εκεί που είστε» ή με την ευρύτερη έννοια πολιτικές πράξεις, π.χ. τα μπλόκα των ντόπιων για εγκατάσταση των προσφύγων σε καταλύματα).
Το μίσος απέναντι σε ξένους (‘Fremdenhass’), μια έκφραση που στα Ελληνικά συνήθως καλείται ως ρατσισμός, καταλύει κάθε έννοια ανοχής. Στη θέση της υπάρχει η ανοιχτή εχθρότητα απέναντι στο ξένο που στηρίζεται στο διαχωρισμό ανάμεσα στους ‘εμείς’ και στους ‘εκείνους’ οι οποίοι ενσαρκώνουν και τους εχθρούς. 
Πολύ ενδιαφέρουσα ως προς την έννοια του ρατσισμού είναι η γλωσσολογική ανάλυση της Butulussi που αποδεικνύει ότι η χρήση της λέξης ‘ρατσισμός’ είναι πιο συχνή στα Ελληνικά απ’ ό,τι στα Γερμανικά. Πολλές φορές μάλιστα στα Ελληνικά η λέξη ‘ρατσισμός’ χρησιμοποιείται ως αντίστοιχη της γερμανικής λέξης ‚Fremdenfeindlich’ ή ‚Ausländerfeindlich’ (‘εχθρότητα απέναντι σε ξένους’). Σύμφωνα με τις Kalpaka/Räthzel οι λέξεις Fremdenfeindlich ή Ausländerfeindlich αποτελούν ένα γερμανικό εύρημα, αφού σε όλες τις άλλες χώρες τις Ευρώπης αντικαθίστανται από τη λέξη ‘ρατσισμός’. Τα αίτια αυτής της διαφοροποίησης ανάγονται στη γερμανική ιστορία. Η λέξη ‘ρατσισμός’ χρησιμοποιήθηκε κατά την εποχή του εθνικοσοσιαλισμού ως ταυτόσημη έννοια του αντισημιτισμού και οδήγησε στο μαζικό θάνατο εκατομμυρίων ανθρώπων. Η αποφυγή της χρησιμοποίησης της λέξης ‘ρατσισμός’ στη μεταπολεμική Γερμανία σκοπό έχει να σηματοδοτήσει την αποκοπή από το παρελθόν. Η ανακάλυψη καινούριων εννοιών (όπως Fremdenfeindlich) υποδηλώνει ότι οι συμπεριφορές στη σημερινή εποχή έχουν άρδην αλλάξει και δεν έχουν τίποτε κοινό με το παρελθόν.
Ως προς τον εννοιολογικό καθορισμό της έννοιας του ρατσισμού θα πρέπει να σημειωθεί ότι η έννοια διακρίνεται σε τρεις υποκατηγορίες. Έτσι, πέρα από το βιολογικό ρατσισμό των ναζί υπάρχει και ο επιστημονικός ρατσισμός του 19ου και 20ου αιώνα ο οποίος κατασκευάζει αιτιακές σχέσεις ανάμεσα σε φαινοτυπικά, εξωτερικά χαρακτηριστικά και τους διάφορους πληθυσμούς στοχεύοντας στην ιεράρχηση της ανθρωπότητας σε ανώτερους πολιτισμούς και υποπολιτισμούς. Στις μέρες μας υπάρχει και ο νεορατσισμός ή διαφορικός ρατσισμός που αγωνίζεται δήθεν για τη διατήρηση της καθαρότητας του ευρωπαϊκού πολιτισμού και στην ουσία αποτελεί έκφανση πολιτισμικού ρατσισμού· με τον τελευταίο όρο η έννοια της φυλής ή των φυλών δεν καθορίζεται βιολογικά αλλά πολιτισμικά. Υπέρτατη αξία του νεορατσισμού είναι η αναγνώριση της διαφοράς ανάμεσα στις ομάδες. Δηλώνει το δικαίωμα στη διαφορετικότητα ταυτόχρονα με το καθήκον να διαφέρουμε με αποτέλεσμα να μπορεί να καταλήξει σ’ έναν ξενόφοβο εθνικισμό που συνεπάγεται αυτόματα μια διαφορετική μεταχείριση των ατόμων σύμφωνα με τις φυλετικές ή εθνοτικές ομάδες στις οποίες ανήκουν. Στην παρούσα μελέτη δε θα υπεισέλθουμε σε περαιτέρω λεπτομέρειες, αλλά θα εστιάσουμε το ενδιαφέρον μας στη γένεση του εθνικού κράτους στη Γερμανία, αφού ο ρατσισμός τόσο στη Γερμανία όσο και στην Ευρώπη είναι ιδεολογικά άρρηκτα δεμένος με τον εθνικισμό.
Θα πρέπει, λοιπόν, κατ’ αρχάς να επισημάνουμε ότι, ενώ δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι οι ‘Γερμανοί’ πριν από τη δημιουργία των εθνικών κρατών υπήρξαν πιο ξενόφοβοι για παράδειγμα από τους Γάλλους ή τους Ισπανούς, ωστόσο τα δεδομένα άλλαξαν μετά τη δημιουργία του κράτους. Το συνεκτικό δεσμό του γερμανικού εθνικού κράτους αποτέλεσε ο γερμανικός πολιτισμός και η γλώσσα. O ‘λαός’ σύμφωνα με τον Herder είναι ο αποκλειστικός φορέας του πολιτισμού και κατά συνέπεια ο λαϊκός πολιτισμός εκφράζει την ενότητα και την ομοιογένειά του. Σύμφωνα με τους Cohn-Bendit/Schmid αυτός είναι και ένας από τους κύριους λόγους για την ιδιαίτερη ανάπτυξη της ξενοφοβίας στη Γερμανία. Η ιδέα του εθνικού κράτους χτίστηκε στις βάσεις ενός ομοιογενή, οργανικά και ιστορικά διακριτού λαού και πολιτισμού που υπήρξε από τη γέννησή του ξενόφοβος. Δε θα πρέπει βέβαια εδώ να παραληφθεί ότι γενικά για τους μηχανισμούς συγκρότησης του έθνους-κράτους οι σύγχρονες ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες δέχονται ότι στην ουσία πρόκειται για φαντασιακές κοινότητες που κάποιες διαφορές τις ενσωματώνουν και κάποιες άλλες τις αποκλείουν. Συνεπώς, ένα ‘ομοιογενές’ έθνος οφείλει να παραγκωνίζει διαφορές, όπως οι διάλεκτοι, τα ήθη και τα έθιμα ή και τις λογοτεχνίες και να παρουσιάζει ό,τι αποδέχεται ως εθνικό υπό το έμβλημα της εθνικής ταυτότητας./
Σύμφωνα με τους Cohn-Bendit/Schmid είναι γεγονός όμως ότι η ξενοφοβία του γερμανικού ράιχ δεν κληροδοτήθηκε στη μεταπολεμική Δυτική Γερμανία. Τουναντίον τυχόν ξενόφοβες πολιτικές απόψεις από κοινοβουλευτικούς εκπροσώπους αποκρούονταν ακόμη και στους κόλπους μιας ίδιας πολιτικής παράταξης. Η επιτυχία της δυτικογερμανικής δημοκρατίας, το υψηλό βιοτικό επίπεδο αλλά και η ταξιδιωτική διάθεση των περισσοτέρων Γερμανών θα έκανε αδιανόητες στις δεκαετίες του ’70 και ’80 τις ρατσιστικές επιθέσεις που σημειώθηκαν μετά την ένωση των δύο Γερμανιών.
Στις παραπάνω απόψεις θα πρέπει να σταθούμε με προβληματισμό. Για να αντισταθμίσουμε την αισιοδοξία των παραπάνω ισχυρισμών αξίζει, νομίζω, να αναφερθούμε σε στατιστικά στοιχεία σχετικά με την ξενοφοβία των δύο τελευταίων δεκαετιών. Τα αποτελέσματα δημοσκοπήσεων που διενεργήθηκαν κατά τη δεκαετία του ’80 καταδεικνύουν μια γενική απόρριψη των μεταναστών. Στο ερώτημα «Είστε σε γενικές γραμμές υπέρ ή κατά του γεγονότος ότι διαμένουν στη χώρα μας μερικά εκατομμύρια μετανάστες», το 45% απάντησε κατά, μόνο το 21% υπέρ και το 34% δεν εξέφρασε γνώμη. Το 1982 ήθελαν τα 2/3 των Δυτικογερμανών οι μετανάστες να επιστρέψουν στις πατρίδες τους, ενώ το 43% των ερωτηθέντων συμφωνούσαν με την άποψη ότι, αν δεν αισθάνεται κανείς ασφάλεια στην ίδια τη χώρα του, τότε «αυτό οφείλεται πρωτίστως στο γεγονός ότι στη χώρα διαμένουν πάρα πολλοί ξένοι». Το 1989 απάντησε το 75% των ερωτηθέντων ότι απλά υπήρχαν «πάρα πολλοί ξένοι» εννοώντας όμως τώρα κυρίως τους πολιτικούς πρόσφυγες. Μόνο το 20% υποστήριζε ότι οι αριθμοί συνάδουν με τις ανάγκες της γερμανικής κοινωνίας και μόνο το 5% ότι «μπορούν να έρθουν και άλλοι». 
Έστω και αν δεν κληροδοτήθηκε η ξενοφοβία, όπως υποστηρίζουν οι Cohn-Bendit/Schmid, είναι γεγονός όμως ότι σε μεγάλη μερίδα της κοινής γνώμης υπάρχει τις δύο τελευταίες δεκαετίες απόρριψη των μεταναστών, η οποία οπωσδήποτε συνοδεύεται από ξενόφοβες τάσεις. Θα έλεγα ότι στη μεταπολεμική Δυτική Γερμανία μάλλον η ανοιχτή εχθρότητα κατά των ξένων ήταν θέμα-ταμπού, αφού, όποιος συμπεριφερόταν εθνικά, διέτρεχε τον κίνδυνο να χαρακτηριστεί ως φασίστας, πράγμα που αποτελούσε –και αποτελεί– μέγιστη προσβολή. Το πρόβλημα με την ξενοφοβία όμως είναι ότι πολλές φορές δεν είναι κατανοητή ούτε στους φορείς της, γιατί πρόκειται για αντιλήψεις που είναι σύμφυτες με την κοινωνικοποίηση του ατόμου. (Το σίγουρο είναι ότι, όπως στην περίπτωση των εννοιολογικών σημάνσεων του ρατσισμού, θα άξιζε μια συγκριτική μελέτη της έννοιας του φασισμού, γιατί η πρόσληψη της έννοιας αυτής στη/στις Γερμανία/νίες συνιστά μια ξέχωρη περίπτωση που είναι πολύ στενά συνυφασμένη με την έννοια της γερμανικής ιστορίας και του πολιτισμού, έτσι όπως διαμορφώθηκαν μεταπολεμικά).
Οι μηχανισμοί του έθνους-κράτους που παρουσιάζουν την κουλτούρα ενός έθνους ανταγωνιστικά ως προς το ξένο διαφαίνεται από τη συζήτηση σχετικά με την απόρριψη των Ευρωπαίων να εισέρθουν μετανάστες και πρόσφυγες στο ‘Φρούριο Ευρώπη’. Το ‘Φρούριο Ευρώπη’ δείχνει ότι τα πολιτικά, εθνικά σύνορα αντιμετωπίζονται συνάμα ως σύνορα ανάμεσα στην οικεία και την ξένη κουλτούρα, ενώ οι μεταναστεύσεις εκλαμβάνονται όλο και συχνότερα ως απειλή του οικείου πολιτισμού. 
Ενδεικτικό ως προς την οριοθέτηση της έννοιας του οικείου πολιτισμού υπήρξε ο κοινοβουλευτικός λόγος του προέδρου του Χριστιανοδημοκρατικού κόμματος (CDU) Alfred Dregger στις 4. Φεβρουαρίου 1982 σχετικά με τη θέσπιση κριτηρίων για την είσοδο μεταναστών στη χώρα. Σύμφωνα, λοιπόν, με τον Dregger τα κριτήρια θα πρέπει να καθορίζονται ανάλογα με το βαθμό οικειότητας απέναντι στη Γερμανία. Έτσι, ως πιο κοντινοί συγγενείς θα πρέπει να θεωρούνται οι παλιννοστούντες γερμανικής καταγωγής, οι μετανάστες από ευρωπαϊκές χώρες και όσοι ανήκουν σε χριστιανικούς πολιτισμικούς κύκλους (‘Kulturkreise’). Ως πιο μακρινοί στη Γερμανία θα πρέπει να θεωρούνται οι Ασιάτες και οι μη Χριστιανοί· στους τελευταίους εκείνη την εποχή συγκαταλέγονταν πρώτιστα οι Τούρκοι.
Ένα άλλο ενδεικτικό παράδειγμα ότι η ξενοφοβία συνυφαίνεται με την έννοια του οικείου πολιτισμού είναι η εικόνα που προωθήθηκε από διάφορους πολιτικούς στις αρχές της δεκαετίας του ’90, δηλ. ‘της βάρκας που έχει γεμίσει και κινδυνεύει από υπερχείλιση’. Η φράση αναφέρεται κατεξοχήν στους πολιτικούς και οικονομικούς μετανάστες και παραπέμπει μεταφορικά στην ιδέα της πλημμύρας που θα πρέπει να αντιμετωπιστεί με τα κατάλληλα φράγματα.
Τέλος, ένα άλλο παράδειγμα από τη γερμανική πολιτική ζωή που αποδεικνύει μια υπολανθάνουσα ξενοφοβική τάση είναι η απαίτηση πολλών πολιτικών για ‘ενσωμάτωση’ („Integration“) των ξένων που ζουν στη χώρα. Η ‘ενσωμάτωση’, ειδικά όπως χρησιμοποιείται στη γερμανική πολιτική ζωή, παραπέμπει στην ιδέα ενός ομοιογενούς πολιτισμικού συνόλου ή για να μιλήσουμε μεταφορικά, σε ένα λιβάδι με γκαζόν που δεν επιτρέπει πολύχρωμα λουλούδια. Η ενσωμάτωση θα πρέπει να ομογενοποιήσει τις όποιες πολιτισμικές διαφορές, με λίγα λόγια να καταστήσει αόρατη την πολιτισμική κληρονομιά άλλων ανθρώπων. Σύμφυτη με την ιδέα της ενσωμάτωσης είναι η ιδέα της διαφύλαξης της εθνικής ταυτότητας. Η ενσωμάτωση διαφυλάττει την εθνική ταυτότητα και η διαδικασία αυτή εν τέλει ‘εκφυλίζει’ την ξένη κουλτούρα, η οποία με την πάροδο του χρόνου χάνει την αξία της, αφού δεν έχει καμία λειτουργία στη χώρα υποδοχής.
Σύμφωνα με τις Kalpaka/Rätzel δεν είναι τόσο ενδιαφέρουσα η ερώτηση αν υπάρχει γερμανική εθνική ταυτότητα όσο ποιοι είναι οι μηχανισμοί που την κατασκευάζουν. Μετά από έρευνα που αφορούσε την ανάλυση διαφόρων επιστολών από αναγνώστες σε περιοδικά και εφημερίδες κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι ως πεμπτουσία της γερμανικής εθνικής ταυτότητας συχνά αναφέρονται έννοιες όπως ‘το κράτος’, η ‘κοινωνική οργάνωση’, ‘η ηθική’, ‘οι αξίες’, τα ‘δικαιώματα και οι ελευθερίες’, ‘η δημοκρατία’, δηλαδή έννοιες που είναι μάλλον αρκετά αφηρημένες. Από τα περισσότερα παραδείγματα σχετικά με την ξενοφοβία διακρίνεται ότι οι μηχανισμοί κατασκευής λειτουργούν εν τέλει ως εξής: Η γερμανική εθνική ταυτότητα κατασκευάζεται ως αντιθετική εικόνα της εικόνας της ‘ξένης’ ταυτότητας των μεταναστών.  
Οι αντιλήψεις που εδράζονται στην ιδέα του έθνους-κράτους δεν παρουσιάζουν όμως μόνο την κουλτούρα ενός έθνους ανταγωνιστικά ως προς το ξένο, αλλά επιπλέον πολιτικοποιούν υποτιμητικές στάσεις απέναντι σε ξένους, οι οποίες νομιμοποιούνται με την μαζική τους διάδοση. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι η γενικότερη δυσκολία εύρεσης κατοικίας στη Γερμανία, αλλά και η ανεργία. Έτσι η Winkler αναφέρει ότι η σχέση ‘Γερμανών – αλλοδαπών’ έχει χειροτερέψει σε κατώτερα κοινωνικά στρώματα, αφού οι αλλοδαποί καλούνται να παίξουν το ρόλο του αποδιοπομπαίου τράγου για τα συμπτώματα της ‘κοινωνίας των 2/3’, δηλαδή μιας κοινωνίας, όπου οι συνθήκες διαβίωσης στα 2/3 του πληθυσμού έχουν καλυτερεύσει, στο 1/3 όμως χειροτερέψει. 
Είναι γεγονός ότι στη Γερμανία υπάρχει έλλειψη κατοικιών. Γρήγορα συνάγεται επομένως το συμπέρασμα ότι «οι ξένοι μας παίρνουν τα σπίτια». Δε λαμβάνεται βέβαια υπόψη πως οι λόγοι της έλλειψης αυτής πρέπει να αποδοθούν πολύ περισσότερο στην αυξανόμενη τάση για νοικοκυριά αποτελούμενα από ένα άτομο, στην επιθυμία για μεγαλύτερους χώρους και τη μείωση της ανέγερσης κοινωνικών κατοικιών. Όσο για τις θέσεις εργασίας πολύ συχνά ακούγεται το επιχείρημα «οι ξένοι μας παίρνουν τις θέσεις εργασίας». Και σ’ αυτήν την περίπτωση λησμονείται πως η ανεργία οφείλεται σε μεγάλο βαθμό σε γενικότερες δομικές αλλαγές στην αγορά εργασίας, αλλά και στην έλλειψη κατάλληλης εργασιακής πολιτικής ειδικά στα κρατίδια της πρώην Ανατολικής Γερμανίας. 
Ακόμη οι φόβοι μπροστά στην επαγγελματική αποτυχία συνδέονται συχνά με τους ξένους. Δεν πρόκειται όμως μόνο για φόβους. Η απασχόληση των ξένων εργατών διευκόλυνε την οικονομική και κοινωνική άνοδο πολλών Γερμανών, όχι όμως όλων. Όσοι λοιπόν δεν κατάφεραν να ανέβουν κοινωνικά, βρίσκονται σε ‘κοινωνικό ανταγωνισμό’ με τους αλλοδαπούς. Η ξενοφοβία που αναπτύσσεται σε αυτές τις κοινωνικές ομάδες στην ουσία πολύ λίγη σχέση έχει με την πραγματική παρουσία των αλλοδαπών. Οι κοινωνικές αυτές ομάδες μισούν τους ξένους, γιατί αντιπροσωπεύουν ένα σύνολο στο οποίο ανήκουν και οι ίδιοι και από το οποίο δεν μπόρεσαν να ξεφύγουν. Οι ξένοι αποτελούν με λίγα λόγια το ζωντανό σύμβολο της ίδιας τους της αποτυχίας. Αν τυχόν προστεθεί και ο πραγματικός ανταγωνισμός, τότε οι κοινωνικές αυτές ομάδες είναι οι πρώτοι δυνητικοί ψηφοφόροι συντηρητικών κομμάτων, όπως οι ‘ρεπουμπλικάνοι’. Από την άλλη μεριά είναι πολύ εύκολο για τις μεσαίες και ανώτερες κοινωνικές τάξεις να υπερασπίζονται θεωρητικά την πολυπολιτισμική κοινωνία και τη διεύρυνση της κουλτούρας τους με πρόσθετα και νέα στοιχεία από την ύπαρξη των ξένων (‚Bereicherung’), γιατί στην πράξη δεν έρχονται σχεδόν ποτέ σε επαφή με αλλοδαπούς. Η διείσδυση των ξένων στο εργασιακό τους περιβάλλον, στους τόπους κατοικίας τους, αλλά και στα σχολεία είναι αδύνατη, τουλάχιστον για εργάτες. Με άλλα λόγια θα λέγαμε ότι είναι υπέρ των ξένων ‘εκ του ασφαλούς’. 
Χαρακτηριστικό τόσο της ξενοφοβίας όσο του αντισημιτισμού και του σύγχρονου ρατσισμού είναι ότι το ξένο μετατρέπεται σε αποδιοπομπαίο τράγο του ιδίου φόβου μπροστά σε υπαρξιακά και γενικότερα οικονομικά προβλήματα. Με τη βοήθεια του αποδιοπομπαίου τράγου αποφεύγεται η αυτοκριτική και η αντιμετώπιση των ιδίων αδυναμιών. Στη σημερινή Γερμανία ο ρατσισμός εκδηλώνεται έμπρακτα με τις βίαιες επιθέσεις ενάντια σε ανθρώπους με άλλο χρώμα δέρματος, όπως π.χ. οι επιθέσεις ενάντια σε Βιετναμέζους και Μοζαμβικανούς ή επιθέσεις σε προσφυγικά καταλύματα που φιλοξενούν μετανάστες από τον τρίτο κόσμο.
Τελειώνοντας, αυτήν τη σύντομη παρουσίαση των εκδηλώσεων του ρατσισμού και της ξενοφοβίας στη Γερμανία αξίζει να ρίξουμε και μια ματιά στην αντιπροσώπευση των ακροδεξιών κομμάτων στη βουλή.  Στις εκλογές του 1998 ψήφισαν ακροδεξιά κόμματα (DVU), (NPD), (Republikaner) συνολικά περισσότερο άνδρες παρά γυναίκες και περισσότερο νέοι παρά μεσήλικες, αφού στις ηλικίες 18 έως 24 κέρδισαν το 7% των προτιμήσεων. Ως προς την επαγγελματική κατάσταση των ψηφοφόρων τα ακροδεξιά κόμματα προτιμήθηκαν κυρίως από εργάτες και άνεργους και ως προς το θρήσκευμα περισσότερο από μη θρησκευόμενους απ’ ό,τι από καθολικούς και προτεστάντες. 
Έρευνες των εκλογολόγων Stöss και Niedermayer πριν από τις εν λόγω εκλογές κατέδειξαν ότι το 13% του συνολικού πληθυσμού έχει –συνειδητά ή ασυνείδητα– ενστερνιστεί ακροδεξιές θεωρήσεις. Τα κρατίδια με τους περισσότερους δυνητικούς ψηφοφόρους ήταν το Βρανδεμβούργο και η Σαξονία της πρώην Ανατολικής Γερμανίας (‚Sachsen-Anhalt’), ενώ τα κρατίδια με τους λιγότερους ψηφοφόρους η Βρέμη στη Βόρεια Γερμανία και το Σάαρλαντ (‚Saarland’) στα γαλλο-γερμανικά σύνορα. Οι έρευνες κατέστησαν ακόμη σαφές ότι μόνο ένα μικρό μέρος αυτού του ποσοστού ψηφίζει τελικά τα ακροδεξιά κόμματα. Οι υπόλοιποι ψηφίζουν τα μεγάλα κόμματα ή απέχουν.
Αυτός είναι και ο λόγος που σύμφωνα με τους Stöss και Niedermayer θα πρέπει να προσεχθεί η αναπαραγωγή ακροδεξιών αντιλήψεων στο ‘κέντρο’ της κοινωνίας και όχι μόνο στα μικρά αντιπροσωπευτικά κόμματα. Στο ‘κέντρο’ αναπαράγονται ακροδεξιές αντιλήψεις κυρίως στους εξής τομείς: 
α) Στην καθημερινή ζωή και τη βίωση δομικών προβλημάτων που οδηγούν σε έντονη ξενοφοβία. Έτσι, δημοσκοπήσεις σε ψηφοφόρους ακροδεξιών κομμάτων έδειξαν ότι ως κυριότερα αίτια για τη ψήφιση αυτών των κομμάτων θεωρούνται η ανεργία, η δυσκολία εύρεσης κατοικίας και η γενικότερη απογοήτευση από το κράτος και τους θεσμούς του.
β) Οι δομικές αλλαγές στην οικονομία και την αγορά. Η μετάβαση από το δευτερογενή στον τριτογενή τομέα συνέβαλε στη συρρίκνωση της εργατικής τάξης στην οποία απασχολούνται πολλοί μετανάστες. Ακόμη, οι μοντέρνοι τρόποι εργασίας που συνίστανται πολλές φορές στην παροχή υπηρεσιών οδήγησαν στην εξατομίκευση της εργασίας, την χαλάρωση δεσμών και παραδόσεων, κανόνων και οικείων τρόπων συμπεριφοράς. Αποτέλεσμα αυτού είναι η υπεράσπιση της συλλογικής ταυτότητας ως αντίσταση στην εξατομίκευση.
γ) Οι θεσμοί και τα ΜΜΕ. Θεσμοί όπως η εκτελεστική και δικαστική εξουσία, τα συνδικάτα και τα ΜΜΕ αντιδρούν μονάχα σποραδικά σε επίκαιρες ακροδεξιές εκδηλώσεις. Δεν είναι λίγες οι φορές που αντιδρούν, αλλά μόνο όταν δυσφημίζεται το έργο τους. Συχνά αντιδρούν επειδή αντιλαμβάνονται ότι με αυτόν τον τρόπο θα σημειώσουν υψηλούς δείκτες ακροαματικότητας.
Συλλήβδην η αντιμετώπιση του προβλήματος δε θα πρέπει να εναποτίθεται μόνο στους παιδαγωγούς, στους κοινωνικούς λειτουργούς και στην έρευνα που δύνανται να αντιμετωπίσουν προβλήματα ρατσισμού και ξενοφοβίας σε μακροχρόνια βάση, αλλά να προσεχθεί το ‘κέντρο’ της κοινωνίας –και όχι μόνο της γερμανικής.

4.3	Προσπάθειες προσέγγισης: ΜΜΕ, Έρευνα και πολιτιστική δημιουργία

4.3.1 Τα ΜΜΕ

Αξιοσημείωτο είναι ότι ακόμη και σήμερα λείπουν από τα ΜΜΕ –ειδικά την τηλεόραση– αλλοδαποί παρουσιαστές, αν και αναπτύχθηκαν ραδιοφωνικές και τηλεοπτικές εκπομπές για ξένους ήδη από την εποχή της δεκαετίας του ’60.
Την πρώτη εκπομπή για τους γκασταρμπάιτερ (‘Gastarbeitersendung’) μετέδωσε το 1961 το πρώτο κανάλι της γερμανικής ραδιοφωνίας (ARD) και είχε ως αποδέκτες Ιταλούς μετανάστες. Το 1962 ακολούθησαν εκπομπές για Ισπανούς και Έλληνες, ενώ το 1964 για Τούρκους. Σκοπός των εκπομπών αυτών ήταν να ενημερώσουν τους αλλοδαπούς που δε γνώριζαν Γερμανικά για τις βασικές υποχρεώσεις και τα δικαιώματά τους στη χώρα που διέμεναν. Από το 1964 μέχρι σήμερα προσφέρονται καθημερινές ραδιοφωνικές εκπομπές στην τουρκική, ελληνική, ισπανική, πολωνική, στη ρωσική και στην ιταλική γλώσσα. Από το 1970 είχε εισαχθεί και η σερβοκροάτικη γλώσσα, που όμως διακόπηκε λόγω του πολέμου στην πρώην Γιουγκοσλαβία και έκτοτε αντικαταστάθηκε από την σερβική, κροατική και σλοβένικη γλώσσα.
	Σήμερα γίνονται προσπάθειες από αλλοδαπούς και Γερμανούς για κοινές εκπομπές, καθώς και εκπομπές που να ενδιαφέρουν τόσο τους μετανάστες όσο και όλους τους πολίτες στο πλαίσιο μια πολυπολιτισμικής κοινωνίας. Χαρακτηριστικά αναφέρουμε το ωριαίο πρόγραμμα ‚Funkhaus Europa’ (WDR 5) και το πρόγραμμα του κρατικού καναλιού του Βερολίνου (SFB 4) ‚Radio MultiKulti’. 
Όσο για την τηλεόραση, αξίζει να σημειώσουμε, ότι το πρώτο κρατικό κανάλι (ARD) και το δεύτερο (ZDF) ακολούθησαν πολύ γρήγορα τη ραδιοφωνία και παρείχαν προγράμματα στη μητρική γλώσσα των αλλοδαπών. Από το 1964 και εξής υπάρχουν επιπλέον εκπομπές σε συνεργασία με τις χώρες προέλευσης των ‘κλασικών’ μεταναστών. Οι εκπομπές αυτές έχασαν την υψηλή τους ακροαματικότητα τη δεκαετία του ’80 με την εισαγωγή του video, αφού τώρα πια οι ταινίες από την ‘πατρίδα’ σφυρηλατούσαν τους συνεκτικούς δεσμούς των μεταναστών με αυτήν. Επιπλέον προστέθηκε και το δεδομένο ότι με την ανάπτυξη της δεύτερης και τρίτης γενιάς μεταναστών τα ενδιαφέροντα και τα προβλήματα των αποδεκτών ξεπέρασαν το επίπεδο των ενδιαφερόντων των γκασταρμπάιτερ και κατά συνέπεια δεν υπάρχει το σχετικά ενιαίο σύνολο των ενδιαφερομένων. Στις μέρες μας με τη δορυφορική τηλεόραση οι τηλεθεατές έχουν τη δυνατότητα να βλέπουν εκπομπές από όλα τα μέρη του κόσμου. Έτσι και οι αλλοδαποί τηλεθεατές στη Γερμανία έχουν στη διάθεσή τους ένα ευρύ φάσμα επιλογών αναφορικά με εκπομπές στη μητρική τους γλώσσα· αυτή τη δυνατότητα φαίνεται να εξαντλούν ιδιαίτερα οι Τούρκοι. Πολλά τουρκικά κανάλια αφιερώνουν εκπομπές ειδικά για τους Τούρκους υπηκόους που διαμένουν στη Γερμανία. Επίσης και στην ίδια τη Γερμανία υπάρχει μια σειρά από τουρκόγλωσσα κανάλια που καταπιάνονται με τη ζωή των συμπατριωτών τους στη Γερμανία. Ενδεικτικά αναφέρουμε το κανάλι TFD (‚Türkisches Fernsehen in Deutschland, ‘Τουρκική Τηλεόραση στη Γερμανία’) που υποστηρίζεται από την ισλαμική οργάνωση IGMG (‚Islamische Gemeinschaft Nationale Sicht, ‘Ισλαμική Ένωση Εθνικής Θεώρησης’) το οποίο μεταδίδει εκπομπές κυρίως θρησκευτικού και πολιτικού χαρακτήρα. Το κανάλι TD1 που είναι το μεγαλύτερο τουρκικό κανάλι στο Βερολίνο με ποικίλο πρόγραμμα, και από το 1991 και μετά εκπέμπει με τη βοήθεια της καλωδιακής τηλεόρασης και το κρατικό κανάλι TRT-INT. Είναι περιττό να ειπωθεί πως με την άνθηση όλων αυτών των καναλιών η ακροαματικότητα της γερμανικής τηλεόρασης και των γερμανικών εκπομπών μειώθηκε στους μετανάστες κατακόρυφα.
Όμως είναι, νομίζω, επίσης σαφές πως με την υψηλή ακροαματικότητα ή ακόμη και με την αποκλειστική παρακολούθηση των ‘μητρικών’ καναλιών, περιχαρακώνονται σταθερά οι κοινωνικές ομάδες, απομακρύνονται ακόμη περισσότερο από τη γερμανική πραγματικότητα και δημιουργείται ένα είδος ‘ενημερωτικών μέσων μαζικής γκετοποίησης’.

4.3.2 Έρευνα

Προσπάθειες προσέγγισης μεταξύ αλλοδαπών και Γερμανών γίνονται και σε ερευνητικό επίπεδο, αφού υπάρχουν αρκετά ερευνητικά κέντρα που ασχολούνται με θέματα μετανάστευσης. Έχει ήδη αναφερθεί σε προηγούμενο κεφάλαιο το Κέντρο Τουρκικών Σπουδών στην πόλη της Έσσης (‚Zentrum für Türkeistudien, ZFTS, Essen’), που εξειδικεύεται όχι μόνο σε θέματα Τούρκων μεταναστών αλλά γενικότερα στη διερεύνηση των κοινωνικοοικονομκών και πολιτικών εξελίξεων στην Τουρκία. Το κέντρο εκδίδει αρκετές επιστημονικές σειρές και περιοδικά και διοργανώνει εκδηλώσεις με συγκεκριμένες θεματικές ενότητες (π.χ. λογοτέχνες από τη Τουρκία) καθώς και συνέδρια και Workshops (βλ.http://uni-essen.de/zft). 
Στην πόλη της Έσσης υπάρχει επίσης το πανεπιστημιακό τμήμα: ‘Institut für Migrationsforschung. Ausländerpädagogik und Zweitsprachendidaktik (IMAZ) an der Universität GH Essen’ (‘Ινστιτούτο για Μεταναστευτική Έρευνα. Παιδαγωγική για ξένους και Διδακτική της δεύτερης γλώσσας’). Οι βασικές θεματικές ενότητες επικεντρώνονται α) στη διερεύνηση του μεταναστευτικού φαινομένου στην Ευρώπη, β) στη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση, γ) στη διδακτική της ξένης γλώσσας. Στην τελευταία ενότητα πέρα από την ανάπτυξη διδακτικών μεθόδων και υλικού προσφέρονται στους δασκάλους ξένων γλωσσών μαθήματα τουρκικής και ελληνικής γλώσσας. Ακόμη προσφέρεται δ) ενισχυτική διδασκαλία για ξένους μαθητές σε σχολεία της Έσσης και μαθήματα σε δασκάλους που δεν εργάζονται μεν σε κρατικά σχολεία, αλλά διδάσκουν στους αλλοδαπούς μαθητές γλωσσικά μαθήματα. Τέλος υπάρχουν ομάδες που λειτουργούν ως κοινωνικοί λειτουργοί για ξένους και προωθούν τη διαπολιτισμική μάθηση. 
Στο Βερολίνο υπάρχει το κέντρο για την έρευνα του αντισημητισμού, το οποίο ασχολείται κυρίως με θέματα ρατσισμού και εξτρεμισμών (‚Zentrum für Antisemitismusforschung (ZFA) der Technischen Universität Berlin’). Στο Πανεπιστήμιο Bamberg υπάρχει το ευρωπαϊκό φόρουμ για σπουδές με αντικείμενο τη μετανάστευση (‚Das europäische Forum für Migrationsstudien (EFMS) an der Universität Bamberg) και τέλος στο Πανεπιστήμιο Κωνστάντζας ‘Το ερευνητικό Κέντρο για Διεθνές και Ευρωπαϊκό Μεταναστευτικό και Προσφυγικό Δίκαιο’ (‚Forschungszentrum für internationales und europäisches Ausländer- und Asylrecht (FZAA) an der Universität Konstanz’).
Θα πρέπει τέλος να αναφερθούν και τα δύο διαπολιτισμικά βραβεία· το ένα απονέμεται σε συγγραφείς και ποιητές μη γερμανικής καταγωγής και στα παιδιά της δεύτερης και τρίτης γενιάς μεταναστών (‚Adelbert-von-Chamisso-Preis der Robert Bosch Stiftung in Stuttgart’) και το δεύτερο σε ερευνητές, Γερμανούς και ξένους, οι οποίοι πραγματεύονται θέματα μετανάστευσης και διαπολιτισμού. Οι εργασίες που αξιολογούνται στην τελευταία περίπτωση είναι διπλωματικές εργασίες, διδακτορικά και υφηγεσίες των ανθρωπιστικών σπουδών (‚Augsburger Wissenschaftspreis für Interkulturelle Studien in Augsburg’). Πέρα από τα παραπάνω υπάρχει μια σειρά από ιδιωτικές πρωτοβουλίες που σκοπό έχουν είτε να επιλύσουν τα προβλήματα και να προωθηθούν γενικότερα οι καλλιτεχνικές δημιουργίες των αλλοδαπών δημιουργών είτε να προαχθούν κοινές προσπάθειες μεταξύ αυτών και των Γερμανών, κυρίως σε καλλιτεχνικό επίπεδο.

4.3.3 Πολιτιστική δημιουργία

Ως πολιτιστική δημιουργία εννοούμε εδώ συνοπτικά κάθε καλλιτεχνική δημιουργία· ακολούθως θα επιχειρήσουμε να δώσουμε σε αδρές γραμμές κάποια στοιχεία για την παραγωγή θεάτρου των μεταναστών, την επιθεώρηση και τη σάτιρας, τις κινηματογραφικές ομάδες και τέλος τις εικαστικές τέχνες. Επειδή στη σχετική βιβλιογραφία δεν υπάρχουν ακόμη πολλές αναφορές για τη πολιτιστική δημιουργία των παλιννοστούντων, θα περιοριστούμε μόνο σε κάποιες σποραδικές αναφορές.

4.3.3.1	Θέατρο, σάτιρα και επιθεώρηση 

Δεν υπάρχει γερμανική πόλη χωρίς θέατρο αλλοδαπών. Έτσι υπάρχουν διάφοροι θίασοι, όπως οι ισπανικοί, ιταλικοί, πολωνικοί, κροατικοί, ελληνικοί, τουρκικοί, κουρδικοί, ιρανικοί, αγγλικοί, βόρειο- και νοτιοαμερικανικοί, ρωσικοί και αφρικανικοί. Οι τούρκικοι θίασοι αποτελούν τους παλιότερους και αριθμητικά περισσότερους, ενώ οι Αφρικανοί έχουν μια μάλλον ισχνή αντιπροσώπευση.
Σε αντίθεση με τα παραπάνω – και σε αντίθεση με χορευτικά και μουσικά θέατρα –η απουσία των αλλοδαπών σκηνοθετών ή ηθοποιών από τις κρατούσες σκηνές είναι παντελής. Το διεθνές θέατρο αντιπροσωπεύεται συνήθως στα πλαίσια κάποιων φεστιβάλ και ειδικών εκδηλώσεων για φιλοξενούμενους θιάσους. Σημαντική ώθηση στην ανάπτυξη θεατρικών σκηνών δόθηκε κατά τη δεκαετία του ’70 από τους ίδιους τους μετανάστες που προέρχονταν από χώρες της Νότιας Ευρώπης, της Βόρειας Αφρικής, της Δυτικής Ινδίας κλπ. Επειδή η Δυτική Γερμανία ποτέ δεν προσδιορίστηκε ως χώρα υποδοχής μεταναστών, η καλλιτεχνική δημιουργία αφέθηκε, σύμφωνα με την πολιτική του Χριστιανοδημοκρατικού κόμματος, στην αποκλειστική πρωτοβουλία των αλλοδαπών. Από τη γερμανική πλευρά βοήθησαν τη δημιουργία θεατρικών ομάδων φορείς με κοινωνική προσφορά όπως η εκκλησία, τα λαϊκά πανεπιστήμια, κοινότητες κλπ. με αποτέλεσμα όμως να μην ενδιαφέρονται τόσο για την αισθητική αξία όσο για την ανάπτυξη κοινωνικών σχέσεων με τους αλλοδαπούς και την επίσπευση των διαδικασιών ενσωμάτωσής τους. Κατά την εποχή της δεκαετίας του ’70 έως τις αρχές του ’80 οι παραπάνω φορείς δεν ενδιαφέρονταν για το πώς παραγόταν η τέχνη, αλλά για το γεγονός ότι οι αλλοδαποί καταρχήν συμμετείχαν. Εξαίρεση αποτέλεσε η θεατρική σκηνή του Βερολίνου ‚Schaubühne’ η οποία από το 1979 προώθησε σημαντικά ξένες θεατρικές ομάδες. 
Ουσιαστική είναι τα τελευταία χρόνια και η προσφορά της Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης, αφού το Διαπολιτισμικό Θέατρο, που εννοείται ως πτυχή της, επιταχύνει διαδικασίες κοινής συνεργασίας και αναπαριστά θεατρικά διαδικασίες της διαπολιτισμικής επικοινωνίας. Συλλήβδην το Διαπολιτισμικό Θέατρο είναι ενδεικτικό της νεότερης κοινωνικής ιστορίας της Γερμανίας – αλλά και των άλλων ευρωπαϊκών χωρών όπου αναπτύχθηκε – και παραμένει ένα φαινόμενο του ελεύθερου θεάτρου. Γενικά στη σύγχρονη θεατρική παραγωγή μπορούν να καταγραφούν δύο τάσεις: πρώτον, η αποφυγή της ρητής ενασχόλησης με θέματα που άπτονται πολιτικών και κοινωνικών μειονοτήτων και η σύνθεση όλο και περισσότερων πολυπολιτισμικών θιάσων. Δεύτερον, η διαφύλαξη της πολιτισμικής ταυτότητας της πρώτης γενιάς δίνει όλο και περισσότερο τη θέση της στην ανοιχτή αντιπαράθεση με θέματα ταυτότητας και ετερότητας. Ιδιαίτερης σημασίας είναι η νεότερη τάση για ‘αισθητικοποίηση της παραγωγής’ που δεν μπορεί να ερμηνευτεί ούτε ως παντελής έλλειψη ενδιαφέροντος για κοινωνικά θέματα ούτε ως αντίβαρο στις πολιτικοποιημένες τάσεις προηγούμενων δεκαετιών. Σύμφωνα με τον Sappelt η αποφυγή του διδακτισμού, της πολιτικοποίησης των θεμάτων και η ευαισθητοποίηση για την αισθητική, ερμηνεύεται μάλλον ως εξέλιξη των καιρών.
Από τη δεκαετία του ’80 και μετά υπάρχει άνθηση της θεατρικής παραγωγής. Ενδεικτικά αναφέρουμε τους παρακάτω θιάσους: πολωνικό θέατρο ‚Polnisches Theater’ που ιδρύθηκε στο Κίελο το 1983, θέατρο ‚Arkadas’ Κολωνία 1986, θέατρο ‚Teatr Kreatur’ Βερολίνο 1989/90 αποτελούμενο από πολυπολιτισμική ομάδα, γερμανοελληνικό θέατρο ‚Deutsch Griechisches Theater e.V., που ιδρύθηκε στην Κολωνία από το σκηνοθέτη Κώστα Παπακωστόπουλο, θέατρο ‚Pralipe’  που ιδρύθηκε το 1991 στην πόλη Mühlheim an der Ruhr, του οποίου ο θίασος αποτελείται από ηθοποιούς της φυλής των Ρομά, το θέατρο ‚tko Koreodramatheater und Romano Theatro e.V., που ιδρύθηκε στην Κολωνία το 1995/96, το ρωσικό θέατρο ‚Russisches Kammertheater’ που ιδρύθηκε στο Βερολίνο το 1998.
Σε αντίθεση με τα κλασικά λογοτεχνικά είδη όπως το μυθιστόρημα ή την ποίηση, οι αλλοδαποί λογοτέχνες ανακάλυψαν με σχετική καθυστέρηση τα ‘μικρά’ λογοτεχνικά είδη, όπως είναι η σάτιρα και η επιθεώρηση. Ο πρώτος αντιπρόσωπος του είδους, μη γερμανικής καταγωγής, υπήρξε ο Τούρκος Şinasi Dikmen ο οποίος στην αρχή της δεκαετίας του ’80 δημοσίευσε τον πρώτο τόμο με σάτιρες, το γνωστό πια έργο ‚Wir werden das Knoblauchkind schon schaukeln’ (‘Θα νανουρίσουμε το σκορδόπαιδο’). Τον Dikmen ακολούθησε το 1985 ο συμπατριώτης του Osman Engin με το έργο ‚Deutschling’ (‘Λαζογερμανός’), ενώ ο Dikmen την ίδια χρονιά ίδρυσε με τον καρικατουρίστα Muhsin Omurca το πρώτο γερμανόφωνο ‘μεταναστευτικό- Kabarett’ που έφερε το χαρακτηριστικό όνομα ‚Knobi-Bonbon’ (‘Σκορδοκαραμέλα’). Πέρα από αυτές τις προσπάθειες δυστυχώς ο αριθμός των συγγραφέων ξένης προέλευσης που γράφουν σάτιρες και επιθεωρήσεις είναι περιορισμένος. Κοινό χαρακτηριστικό τους είναι ότι όλοι ανήκουν στην πρώτη γενιά μεταναστών και ότι όλοι είναι τουρκικής καταγωγής.
Θεματολογικά αναφέρονται στα κακώς κείμενα της συνύπαρξης μεταναστών και Γερμανών. Συνακόλουθα καυτηριάζονται οι προκαταλήψεις της πλειονότητας καθώς και ο λεγόμενος ‘ρατσισμός του δρόμου’, δηλ. όχι μόνο οι ρατσιστικές επιθέσεις των νεοναζί, αλλά και ο κρυφορατσιμός της μικρομεσαίας τάξης.

4.3.3.2	Κινηματογράφος

Ως προς το γερμανικό κινηματογράφο είναι γεγονός ότι η παρουσία αλλοδαπών στους κόλπους του δεν αποτελεί σπάνιο φαινόμενο. Στον κινηματογράφο εργάζονταν και εργάζονται τόσο αλλοδαποί όσο και Γερμανοί μετανάστες. Ενδεικτικό παράδειγμα πριν από τον α´ παγκόσμιο πόλεμο είναι η ηθοποιός Asta Nielsen που μαζί με το σκηνοθέτη Urban Grad ήρθε από τη Δανία στο Βερολίνο και έπαιξε υποδυόμενη την αλλοδαπή της Γερμανίας στη γνωστή βουβή ταινία (Der Fremde Vogel, ‘Το ξένο πουλί’ 1911). Σύντομη καριέρα στη Γερμανία έκανε, πριν την κερδίσει το Χόλλιγουντ, και η Πολωνέζα ηθοποιός Pola Negri, όπως και ο Γερμανός σκηνοθέτης  Ernst Lubitsch. Αντίθετα η Luise Brooks, η αξέχαστη Λουλού, ήρθε από το Χόλλιγουντ στο Βερολίνο. Δεν θα πρέπει βέβαια εδώ, στο πλαίσιο της αποστολής καλλιτεχνών προς το Χόλλυγουντ, να παραληφθούν η ηθοποιός Marlene Dietrich και ο σκηνοθέτης Friedrich Wilhelm Murnau με την κλασική ταινία ‘Νοσφεράτου’ (1923). Μετά το 1933 διαβήκανε την πύλη του Χόλλιγουντ οι σκηνοθέτες της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης Fritz Lang, Billy Wilder, Robert Siodmak και μαζί τους περίπου 2000 απασχολούμενοι, κυρίως Εβραίοι πρόσφυγες όπως επίσης οι γνωστοί ηθοποιοί Peter Lorre, Conrad Veit και ο παραγωγός Erich Pommer. Μπορεί να φαντάζει παράδοξο, αλλά ακόμη και ο ‘άριος’ κινηματογράφος των ναζί αναγκάστηκε να απασχολήσει αλλοδαπούς. Έτσι ο ηθοποιός Lewis Brody έπαιξε σε αρκετά έργα τον νέγρο των αποικιών στην Αφρική. Επίσης και μετά το 1945 απασχολήθηκε στο γερμανικό κινηματογράφο ξένο προσωπικό. Ο Ιταλός σκηνοθέτης Roberto Rossellini για παράδειγμα γύρισε νεορεαλιστικές ταινίες, κινηματογραφώντας την κατεστραμμένη από τον πόλεμο Γερμανία.
O σύγχρονος ‘μεταναστευτικός κινηματογράφος’ (‘Migrantenkino’) ως κοινωνικορεαλιστικό είδος, που αποτέλεσε απόρροια της αθρόας μετανάστευσης της δεκαετίας του ’60, διακρινόταν από ελάχιστη διάθεση για αποτύπωση της  πολυπολιτισμικής κοινωνίας. Οι αλλοδαποί στα αμέτρητα ντοκυμαντέρ και διδακτικά έργα της εποχής παρουσιάζονται από γερμανικές παραγωγές ως θύματα στο περιθώριο της κοινωνίας. Ειδικά ο Τούρκος μετανάστης παρουσιάζεται μέχρι και σήμερα ως ο ‘έβδομος άνθρωπος’, δηλ. μια μυθική, βουβή φιγούρα, ανίκανη για επικοινωνία και ενσωμάτωση. Αυτή η στερεότυπη παρουσίαση οφείλεται κυρίως στη γενικότερη πολιτική της ενσωμάτωσης που ήθελαν να βλέπουν το ξένο ως κάτι εντελώς ξεκομμένο από το οικείο. Το εθνογραφικό ενδιαφέρον και η κοινωνική συνεισφορά υπαγορευόταν από την αντίληψη της συνύπαρξης διακριτών, πολιτισμικά ομογενοποιημένων πολιτισμικών συνόλων που έτσι όμως οδήγησε στην στεγανοποίηση τόσο των διαφορών όσο και της ιδέας του κοινωνικού αποκλεισμού. 
Αλλά και η σχέση της ίδιας της καλλιτεχνικής παραγωγής των αλλοδαπών με τη γερμανική κινηματογραφική κριτική χαρακτηριζόταν από προβλήματα, αφού η παραγωγή δεν υπάκουε στα κριτήρια ούτε της χώρας αποστολής των μεταναστών ούτε της χώρας υποδοχής. Σε ποια εθνικότητα ανήκει π.χ. μια ταινία που γυρίστηκε μεν στο Αμβούργο κάτω από γερμανική σκηνοθεσία, στην οποία όμως Τούρκοι ηθοποιοί χρησιμοποιούν τουρκο-γερμανικούς διαλόγους για να αναπαραστήσουν την τουρκική κοινότητα στη Γερμανία; Κατατάσσεται μια τέτοια ταινία στο γερμανικό ή στον τούρκικο κινηματογράφο; Στο πλαίσιο πάντως της μαζικής μετανάστευσης και της αυξανόμενης κινητικότητας σε παγκόσμιο επίπεδο απέκτησαν αυτά τα ερωτήματα μια ιδιαίτερη σημασία. Γίνεται λόγος για ένα καινούριο κινηματογραφικό είδος το «independent transnational cinema» ή «postcolonial hybrid films», που καταφέρνει να υπερβεί τα συνήθη γεωγραφικά, εθνικά, πολιτισμικά αλλά και κινηματογραφικά σύνορα.
Σε επίπεδο τηλεόρασης και κρατικών επιχορηγήσεων προώθησε ιδιαίτερα την προβολή ‘ταινιών των μεταναστών’ το δεύτερο κρατικό κανάλι (ZDF), που όμως και αυτό διακατεχόταν από τη διάθεση της προβολής πολιτισμικών διαφορών και της αποτύπωσης της ζωής του περιθωρίου. Έτσι τα κριτήρια της επιλογής και της προώθησης των ταινιών αφορούσαν στις λεγόμενες ‘ταινίες της ευθύνης’, ανάλογα του «cinema of duty» στην Αγγλία. Συνεπώς οι αλλοδαποί, προκειμένου να αποσπάσουν κάποια διάκριση ή να πετύχουν την προβολή της ταινίας τους, ήταν αναγκασμένοι να πραγματεύονται την υποτιθέμενη έλλειψη προσανατολισμού ‘ανάμεσα στις δύο πατρίδες’ ή έστω οι ταινίες τους να ανταποκρίνονται στα γνωστά κλισέ, που συνήθως αφορούσαν στα υποτιθέμενα αρχέγονα αλλά ακόμη μη αλλοτριωμένα ήθη και έθιμα της χώρας προέλευσης. Αν για παράδειγμα ήθελε ένας Τούρκος σκηνοθέτης να κάνει ταινίες στη Γερμανία, είχε πιθανότητες μόνο με σενάριο που αναφερόταν στην καταπίεση υπανάπτυκτων αγροτικών πληθυσμών στην Τουρκία. Ακόμη και στη δεκαετία του ’80 πολλές ταινίες πραγματεύονταν την καταπίεση των γυναικών από τους πατριαρχικούς πατέρες, αδερφούς, συζύγους. Αυτές οι ταινίες όμως σπάνια σημείωναν υψηλή ακροαματικότητα.
Από το 1998 φαίνεται να πνέει ένας νέος άνεμος στην τουρκο-γερμανική κινηματογραφική παραγωγή. Μια νέα γενιά σκηνοθετών και ηθοποιών κάνει την εμφάνισή της ιδιαίτερα στο Αμβούργο και στο Βερολίνο. Στο διεθνές φεστιβάλ κινηματογράφου στο Βερολίνο (1999) υπήρχε ειδικό αφιέρωμα στο μεταναστευτικό κινηματογράφο που τώρα ονομάστηκε «Neues deutsches Kino» (Νέος Γερμανικός Κινηματογράφος) και γιορτάστηκε από την κριτική του κινηματογράφου ως ξεπέρασμα της γκετοποίησης. Ενδεικτικά αναφέρουμε την ταινία του Kutluğ Ataman (γεν. 1961) με τίτλο ‚Lola und Bilidikid’ που πραγματεύεται τη ζωή των τραβεστί στο Βερολίνο, την ταινία του Fatih Akin (γεν. 1973) με τίτλο ‚Kurz und Schmerzlos’ (‘γρήγορα και ανώδυνα’) που πραγματεύεται τη ζωή τριών φίλων στο Αμβούργο –ενός Τούρκου, ενός Έλληνα και ενός Σέρβου. Επίσης την ταινία ‚Kanack Attack’ που γυρίστηκε από το Γερμανό σκηνοθέτη Lars Becker και στηρίζεται στο μυθιστόρημα του συγγραφέα δεύτερης γενιάς μεταναστών Feridun Zaimoglu με τίτλο «Abschaum» (Ξεβράσματα). Τέλος, δεν θα πρέπει να παραληφθεί και η τηλεοπτική ταινία ‚Ich Chef, du Turnschuh’ (‘Εγώ αφεντικό, εσύ αθλητικό παπούτσι’, 1998) του σκηνοθέτη Hussi Kutlucan (γεν. 1962) που πραγματεύεται τη ζωή ενός πολιτικού πρόσφυγα στη Γερμανία. Η ταινία αυτή προβλήθηκε από το δεύτερο κρατικό κανάλι (ZDF) και σε αντίθεση με τις άλλες τηλεοπτικές ταινίες, αναπαριστά κινηματογραφικά ότι οι μετανάστες στη Γερμανία έχουν εγκατασταθεί μόνιμα όπως εξάλλου και στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Στην ταινία οι μετανάστες δεν εμφανίζονται ως βουβές φιγούρες, αλλά κινούνται στη γερμανική κοινωνία με αυτοπεποίθηση.
Τέλος, είναι αξιοσημείωτο, ότι στο φεστιβάλ του Βερολίνου του 2001 οι κριτικοί έπλεξαν το εγκώμιο του νεαρού σκηνοθέτη Φίλιππου Τσίτου, ο οποίος είναι ελληνικής καταγωγής, για την ταινία ‚My sweet home’, η οποία προβλήθηκε βέβαια και στην Ελλάδα, αλλά πέρασε εντελώς απαρατήρητη. Περιοριζόμαστε σ’ αυτήν τη διαπίστωση, διότι ο περαιτέρω σχολιασμός αυτής της διαπίστωσης θα ξεπερνούσε τα όρια που θέσαμε στην έρευνά μας. Η ταινία ανήκει χωρίς αμφιβολία στο είδος ‘Νέος Γερμανικός Κινηματογράφος’, αφού αναφέρεται σε μια πολυπολιτισμική ομάδα νέων στο Βερολίνο.

4.3.3.3.Εικαστικές τέχνες

Οι περισσότεροι από τους αλλοδαπούς καλλιτέχνες που έζησαν ή ζουν ακόμη στη Γερμανία εγκατέλειψαν τις πατρίδες τους, αφού είχαν τελειώσει εκεί ήδη κάποιες βασικές σπουδές. Πρόκειται, δηλαδή ως επί το πλείστον για δημιουργούς πρώτης γενιάς, ενώ η  δεύτερη γενιά έχει γεννηθεί και ανατραφεί στη Γερμανία και κατά συνέπεια έχει ενσωματωθεί όχι μόνο στη γερμανική πνευματική ζωή, αλλά και συχνά και σε τεχνοτροπίες που ευδοκιμούν στο γερμανικό χώρο. Οι αλλοδαποί καλλιτέχνες έφτασαν στη Γερμανία στα τέλη της δεκαετίας του ’60 με αρχές του ’70 είτε ως υπότροφοι των χωρών τους είτε ως φοιτητές ανταλλαγών είτε όμως και ως γκασταρμπάιτερ ή πολιτικοί πρόσφυγες. Όπως είναι φυσικό, η σχέση τους τόσο με τη φιλοξενούμενη χώρα όσο και με την πατρίδα τους έχει διανύσει μια εξελικτική πορεία. Είναι γεγονός ότι σήμερα, μετά από πολύχρονη παραμονή στη χώρα, δε θέλουν να αντιμετωπίζονται ως αλλοδαποί καλλιτέχνες, αλλά το έργο τους να εκτιμάται αποκλειστικά με γνώμονα την καλλιτεχνική αξία του.
	Πολύ συχνά τα κίνητρα των καλλιτεχνών που έρχονταν στη Γερμανία κατά τη δεκαετία του ’70 ήταν πολιτικά. Ενδεικτικά παραδείγματα είναι ο γνωστός πια στη Γερμανία ζωγράφος Akbar Behkalam από το Αζερμπαϊτζάν. Ο  Behkalam ανήκε σε μία εθνική μειονότητα στο Ιράν, της ο οποίας η γλώσσα (Τουρκικά) απαγορεύθηκε από την κυβέρνηση του Σάχη. Ο ίδιος αναφέρει ότι, για να εργαστεί ως ζωγράφος, ήταν ανάγκη να εγκαταλείψει τη χώρα του. Άλλα παραδείγματα είναι ο Έλληνας ζωγράφος  Γιάννης Ψυχοπαίδης που στον καιρό της δικτατορίας βρήκε καταφύγιο στη Γερμανία καθώς και μια σειρά από Χιλιανούς καλλιτέχνες, με αντιπροσωπευτικό τον Christian Olivares, οι οποίοι είχαν επίσης μεταναστεύσει στις αρχές της δεκαετίας τους ’70 λόγω του δικτατορικού καθεστώτος στη χώρα τους. Με τα έργα τους οι τελευταίοι έπαιρναν συνήθως πολιτική θέση σε ρεαλιστική τεχνοτροπία. Οι κοινές εμπειρίες των πρώτων ‘μεταναστών καλλιτεχνών’, δηλ. της μετανάστευσης, του χωρισμού από την πατρίδα τους, της αλλαγής χώρου κλπ. αναπαριστάνονταν πολύ συχνά συμβολικά με εικόνες από σταθμούς των τρένων, με εικόνες από βαλίτσες και γράμματα. Ιδιαίτερα γνωστός για αυτήν τη θεματολογία είναι ο Γιουγκοσλάβος ζωγράφος Dragutin Trumbetas. 
	Kατά τη δεκαετία του ’80 παρατηρείται στους ‘μετανάστες καλλιτέχνες’ η τάση να μην ασχολούνται άλλο ούτε με τις κοινωνικοπολιτικές καταστάσεις στην πατρίδα τους, αλλά ούτε και με τις αντίστοιχες στη χώρα υποδοχής· επίσης παρατηρείται η αποφυγή της κριτικής, ρεαλιστικής τέχνης. Αυτό οφείλεται, όπως αναφέρθηκε στην αρχή, στη διάθεση χειραφέτησης των καλλιτεχνών από το ‘γκέτο της μεταναστευτικής τέχνης’. Αντίθετα προς τα δεδομένα ακόμη και μετά από πολύχρονη διαμονή στη Γερμανία η αντιπαράθεση με την πατρίδα συνεχίζει να έχει εξέχουσα σημασία στη ζωή και στο έργο των καλλιτεχνών.
	Στο ρεπερτόριο των ‘μεταναστών καλλιτεχνών’ προστέθηκαν τη δεκαετία του ’90 μετανάστες και συχνά Γερμανοί παλιννοστούντες από τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. Έτσι η οργάνωση ‘Εβραίων καλλιτεχνών από τη Ρωσία’ οργάνωσε το 1992 στην εβραϊκή γκαλερί του Βερολίνου έκθεση ζωγραφικής με τα έργα των καλλιτεχνών αυτών. Τα έργα τους θυμίζουν συχνά τη θεματολογία, αλλά και την τεχνοτροπία (στοιχεία ρεαλισμού και κυβισμού) των πρώτων ‘μεταναστών καλλιτεχνών’ κατά τη δεκαετία του ’70. Στη Φρανγκφούρτη (της πρώην Δυτικής Γερμανίας), την πόλη με το μεγαλύτερο αριθμό ξένων, ιδρύθηκε από τη γραμματεία για πολυπολιτισμκές υποθέσεις μια οργάνωση διεθνών καλλιτεχνών από την ευρύτερη περιοχή της Φρανγκφούρτης με την ονομασία «Inter.Art». Σκοπός αυτής της οργάνωσης ήταν να αποτελέσει ένα κοινό φόρουμ δημιουργίας όλων των εθνικοτήτων και όλων των εικαστικών τεχνών που αντιπροσωπεύονται στη Γερμανία. Γεγονός είναι πάντως ότι στη δεκαετία του ’90 παρατηρείται ένα άνοιγμα της τέχνης προερχόμενης από τις λεγόμενες περιφερειακές χώρες. Έχουν λοιπόν κάνει την εμφάνισή τους καλλιτέχνες προερχόμενοι όχι μόνο από τα κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ αλλά και από την Αφρική, την Ασία και τη Λατινική Αμερική.
	Στην καλλιτεχνική σκηνή της δεκαετίας του ’90 αποτυπώνεται έντονα η διάθεση δημιουργίας μιας –πέρα από εθνικότητες– παγκόσμιας τέχνης (‚Wetlkultur’). Συχνά οργανώνονται φεστιβάλ σε περιοχές όπου συνορεύουν περισσότερα κράτη μεταξύ τους όπως π.χ. στην περίπτωση του Φεστιβάλ ‚Mittelfest’ της πόλης Cividale που βρίσκεται στα σύνορα της Αυστρίας με την Ιταλία και τη Γιουγκοσλαβία. Το 1996 η εκδήλωση είχε ως θέμα την ‘ταυτότητα’ στην οποία συμμετείχαν καλλιτέχνες διαφόρων εθνοτήτων, όπως Ιταλοί, Σλοβάκοι, Ούγγροι, Έλληνες, Τούρκοι, Γερμανοί, Εβραίοι. 
Οπωσδήποτε στην περίπτωση των ‘μεταναστών καλλιτεχνών’ τίθεται το ερώτημα κατά πόσο επηρεάζονται από τις τάσεις της κουλτούρας της χώρας υποδοχής και κατά πόσο κινδυνεύουν να αντιμετωπιστούν ως αντιπρόσωποι της χώρας προέλευσής τους. Είναι ερωτήματα που ίσως να μπορούν να απαντηθούν είτε μεμονωμένα είτε με την πάροδο του χρόνου σε μια συνολική θεώρηση της πρόσληψης της τέχνης στις τελευταίες δεκαετίες. Είναι σίγουρο όμως ότι η εμπειρία της μετανάστευσης αποτελεί μόνιμο τροφοδότη της καλλιτεχνικής δημιουργίας των καλλιτεχνών αυτών.

II.  ΜΕΡΟΣ:      ΣΤΟΙΧΕΙΑ    ΘΕΩΡΙΑΣ   ΚΑΙ   ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ

1.	Θεωρία της λογοτεχνίας σε διαπολιτισμικό περιβάλλον. Προτάσεις

Θεωρία είναι ο τρόπος που προσεγγίζουμε ένα αντικείμενο, ‘θεωρία της λογοτεχνίας’ είναι, σύμφωνα με το Βελουδή, η μεθοδολογία της επιστήμης της γραμματολογίας, το αντικείμενο της επιστήμης, ο καθορισμός των ορίων της που βρίσκονται σε διαλεκτική-ιστορική αλληλεξάρτηση και αλληλεπίδραση. Αυτό σημαίνει ότι ο ορισμός του αντικειμένου της λογοτεχνίας/γραμματείας δεν είναι στατικός, αλλά ιστορικός, δηλ. η εκάστοτε οπτική γωνία είναι συνάρτηση της θεωρητικής, ιστορικής εμπειρίας και της «λογικής ανάλυσης».
Στη γερμανόφωνη βιβλιογραφία ο διαχωρισμός μεταξύ θεωρίας της λογοτεχνίας (‚Literaturtheorie’) και Γραμματολογίας (‚Literaturwissenschaft’) έχει σχεδόν εκλείψει, αφού στον ορίζοντα της Γραμματολογίας συμπεριλαμβάνεται και η θεωρία. Γι’ αυτό και ο όρος ‚Literaturtheorie’ δε θα πρέπει να συγχέεται με τον αγγλικό όρο ‚literary theory’, αφού ο αγγλικός όρος αναφέρεται στη Γραμματολογία, δηλ. στη ‚Literaturwissenschaft’. Στη γερμανόφωνη βιβλιογραφία γίνεται συνήθως η ρητή αναφορά της θεωρίας, σε πληθυντικό αριθμό (‚Literaturtheorien’) και αναφέρεται στις θεωρίες/κινήματα/σχολές περί της λογοτεχνίας, όπως π.χ. ο Φορμαλισμός, ο Στρουκτουραλισμός, η Νέα Κριτική, η Σημειωτική κλπ.
Όμοια και ο Βελουδής χρησιμοποιεί τον όρο Γραμματολογία ως έναν όρο περιεκτικό αναφέροντας ότι πρόκειται για την «επιστήμη που εξετάζει γενικότερα τα γραπτά μνημεία (= γραμματεία) και ειδικότερα τα έντεχνα, αισθητικά φορτισμένα και αξιολογικά γραπτά μνημεία (= λογοτεχνία) μιας ή περισσότερων εθνικών και γλωσσικών κοινοτήτων ή όλου του κόσμου [...] με στόχο της τη διαπίστωση και τη διατύπωση των νόμων που καθορίζουν την παραγωγή, τη δομή, τη λειτουργία και την επίδρασή τους στην ανθρώπινη κοινωνία». Έτσι, η  Γραμματολογία περιλαμβάνει μια σειρά από υποκλάδους, όπως η ιστορία της γραμματολογίας, η θεωρία της ποίησης, της αφήγησης, του δράματος, των εξωλογοτεχνικών γενών, η μορφολογία (θέματα, μοτίβα, τρόποι κλπ.), η ανάλυση και η ερμηνεία κειμένου, η σχέση της λογοτεχνίας με τις άλλες τέχνες, η ιστορία της λογοτεχνίας/γραμματείας και φυσικά η θεωρία της λογοτεχνίας/γραμματείας, αλλά και η θεωρία/επιστημολογία της γραμματολογίας/μεταγραμματολογίας.
Αξίζει ως προς το τελευταίο να αναφέρουμε ότι για τον καθορισμό των ορίων μεταξύ λογοτεχνίας και θεωρίας είναι χρήσιμος ο διαχωρισμός μεταξύ γλώσσας του αντικειμένου (δηλαδή γλώσσα α’ βαθμίδας ή θεωρία) και γλώσσας που αναφέρεται σε αυτό το αντικείμενο (γλώσσα β’ βαθμίδας ή μεταθεωρία), ενώ η γλώσσα του λογοτεχνικού έργου ανήκει στη γλωσσική βαθμίδα 0. Όπως κάθε επιστήμη έτσι και η Γραμματολογία συνοδεύεται από την επιστημολογική της αντανάκλαση, τη μεταθεωρία της. Κατά συνέπεια η θεωρία της γραμματολογίας/μεταγραμματολογίας είναι ταυτόχρονα κλάδος της γραμματολογίας.
Στο κεφάλαιο που ακολουθεί ‘Μεταναστευτική λογοτεχνία. Ιστορική αναδρομή, κοινωνική πραγματικότητα και λογοτεχνικές ιδιαιτερότητες’  θα σκιαγραφήσουμε ένα θεωρητικό πλαίσιο το οποίο θα συμπεριλαμβάνει τον υποκλάδο της Γραμματολογίας ‘Ιστορίας της μεταναστευτικής λογοτεχνίας’, ενώ σε επίπεδο μεταθεωρίας θα ακολουθήσει μια κριτική θεώρηση των εννοιολογικών προσδιορισμών σχετικά με τη μεταναστευτική λογοτεχνία. Όμοια και στο κεφάλαιο ‘Λογοτεχνία των μειονοτήτων’, που ακολουθεί, θα εξεταστούν κριτικά οι σχετικοί εννοιολογικοί προσδιορισμοί. Η αναζήτηση των όρων και η κριτική θεώρηση του περιεχομένου και των αντίστοιχων ορολογικών προσδιορισμών, κατά τη γνώμη μου, συνιστά γλώσσα β’ βαθμίδας. Στο υποκεφάλαιο της παρούσας μελέτης ‘Προς μια θεωρία της λογοτεχνίας’ θα γίνει επιπλέον η προσπάθεια να παρουσιαστούν κάποια θεωρητικά μοντέλα που περιγράφουν στο σύνολό της την ποικιλία των μορφών, δομών και γλωσσών της μεταναστευτικής λογοτεχνίας. Επίσης θα προβληματιστούμε γύρω από την έννοια της ίδιας της λογοτεχνίας, καθώς και για τη σχέση της με την ‘εθνική φιλολογία’. Η επικεφαλίδα ‘Προς μια θεωρία της λογοτεχνίας’ και όχι ‘θεωρία της μεταναστευτικής λογοτεχνίας’ έχει σκοπό να αποφύγει τη στατικότητα που εκφράζει ο τελευταίος όρος, αφού η θεωρία της μεταναστευτικής λογοτεχνίας συνεχίζει να γράφεται στις μέρες μας και είναι αποτέλεσμα της εκάστοτε θεωρητικής και ιστορικής εμπειρίας. 
Μια σύντομη ματιά στην ιστορία της γερμανικής Γραμματολογίας καταδεικνύει ότι ακόμη και μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του ’60 ο επιστημονικός κλάδος διακατεχόταν από ελιτισμό, αφού πιστευόταν ότι κατείχε την ουσία της λογοτεχνικότητας (‚Wesen der Literatur’), που θεωρούνταν βέβαια ως μια από τις μεγαλύτερες εκφράσεις του ανθρώπινου πνεύματος, αλλά ήταν κτήμα μόνο λίγων ειδικών. H κριτική της δεκαετίας του ’60 είχε άμεση σχέση με την κρίση ταυτότητας της μεταπολεμικής Γερμανίας και περιστρέφονταν γύρω από το ερώτημα γιατί η Γερμανική Γραμματολογία αγκιστρωμένη στην ελιτίστικη αξία της ουσίας της λογοτεχνικότητας υπηρέτησε χωρίς αντίσταση το φασισμό. Η Γερμανική Γραμματολογία προσπάθησε να αντιδράσει σε αυτές τις κατηγορίες με τη διεύρυνση των πεδίων αναφορών της καθώς και με το πρόγραμμα της ‘μεθοδολογικότητας’ (‚Methodologisierung’). Έτσι ανέπτυξε ιδιαίτερα τη ‘Διδακτική της λογοτεχνίας’, ώστε οι μέθοδοί της να γίνουν ευρύτερα γνωστοί στο χώρο του σχολείου. Οι προσπάθειες αυτές στέφθηκαν από επιτυχία, αφού συνέβαλαν στην εκ νέου ανασυγκρότηση των Αναλυτικών Προγραμμάτων για το μάθημα των Γερμανικών σε όλους τους τύπους σχολείων. Η αλλαγή πλεύσεις της Γερμανικής Γραμματολογίας γιορτάστηκε τόσο από τους υπερασπιστές των ‘νέων μεθόδων’, όσο και από τους παραδοσιακούς κριτικούς ως επιστημονική αλλαγή παραδείγματος (‚Paradigmenwechsel’) και στο πλαίσιο της ευφορίας του 1968 αντιμετωπίστηκε ως ‘πολιτισμική επανάσταση’ (‚Kulturrevolution’). Οι ‘νέες μέθοδοι’ που εισήχθησαν κατά την τη δεκαετία του ’70 ήταν η ερμηνευτική/στρουκτουραλισμός, οι επικοινωνιακές θεωρίες, ο μαρξισμός, η ψυχανάλυση, η θεωρία της πρόσληψης μέχρι και τη φεμινιστική Γραμματολογία (‘feministische Literaturwissenschaft’), ενώ σήμερα ενσωματώνονται στους κόλπους της Γραμματολογίας θεωρήσεις από το χώρο των πολιτισμικών και διαπολιτισμικών σπουδών. Στους κόλπους της Γραμματολογίας ανήκουν ακόμη και εκείνες οι μελέτες που ως ελεύθεροι σκοπευτές (‚freibeuterisch’) οικειοποιούνται θέσεις και αντιλήψεις διαφόρων νεότερων θεωριών συγκροτώντας ελαστικότερες θεωρητικές τοποθετήσεις.
Οι παραπάνω πολύ σύντομες αναφορές στην ιστορία της γερμανικής Γραμματολογίας σκοπό έχουν να υπογραμμίσουν την αλληλενέργεια της ιστορικοκοινωνικής πραγματικότητας με τη θεωρία της λογοτεχνίας, ώστε να καταρριφθεί ο ελιτίστικος μύθος ότι η θεωρία της λογοτεχνίας βρίσκεται πολύ μακριά από τα κοινωνικά δρώμενα – έναν μύθο που καλλιέργησαν ως ένα βαθμό και οι ίδιοι οι αντιπρόσωποί της. Έτσι, σήμερα ο Sexl υποστηρίζει ότι εξαιτίας των σημερινών ραγδαίων τεχνολογικών και οικονομικών εξελίξεων στο χώρο του βιβλίου και των ηλεκτρονικών του παραγώγων, ο ‘πραγματιστικός’ ρόλος της Γραμματολογίας θα πρέπει να αναβαθμιστεί. Οι άξονες στους οποίους θα πρέπει κύρια να κινείται η σύγχρονη έρευνα είναι α) η διερεύνηση των ακριβών επιπτώσεων των τεχνολογικών και οικονομικών εξελίξεων στη λογοτεχνία και στην ίδια τη Γραμματολογία και β) η φιλοσοφική – επιστημολογική διερεύνηση παραδοσιακών όρων που όμως τώρα υπόκεινται σε αλλαγές, όπως π.χ. κείμενο, λογοτεχνία, φιλολογία, ανθρωπιστικές ή πολιτισμικές επιστήμες, επικοινωνία, γλώσσα κλπ.
Συνεπώς στον ορίζοντα της μεταναστευτικής λογοτεχνίας και της θεωρίας της –λόγοι (Diskurse)– που βρίσκονται σε άμεση συνάρτηση με νεότερες κοινωνικές εξελίξεις, θα πρέπει, κατά τη γνώμη μου, η οργανική ενσωμάτωση εξωλογοτεχνικών αναφορών να αντλείται από τα συμφραζόμενα της διαπολιτισμικότητας, αφού η σύγχρονη μεταναστευτική λογοτεχνία συχνά αναπαριστά τη ‘διαπολιτισμική υποκειμενικότητα’ στο πλαίσιο της πολυπολιτισμικής κοινωνίας. Δε θα πρέπει να ξεχνάμε εξάλλου ότι «η διαλογικοποίηση ή ή μονολογικοποίηση ενός κειμένου επανακαθορίζεται από την κοινωνική και ιδεολογική αξιολόγηση του κριτικού/αναγνώστη, ο οποίος θέτει το κείμενο σε νέα κάθε φορά συμφραζόμενα». Στα πρώτα κεφάλαια αυτής της μελέτης έχουν γίνει διεξοδικές αναφορές στην έννοια του πολιτισμού και της διαπολιτισμικότητας. Στο σημείο αυτό περιορίζομαι να αναφέρω ότι αφετηρία των αναγνώσεών μου είναι η δυναμική έννοια του πολιτισμού, δηλ. αντιλαμβάνομαι τον πολιτισμό ως το συνολικό κοινωνικό πεδίο παραγωγής νοήματος που βρίσκεται σε συνεχή εξέλιξη. Επίσης δε δέχομαι την ιδέα της ομοιόμορφης εθνικής κουλτούρας στο πλαίσιο του κράτους-έθνους και υποστηρίζω τη θετική συμβολή της πολιτισμικής ετερογένειας και κατά συνέπεια της μετανάστευσης. Επίσης πιστεύω στη θετική συμβολή υβριδικών ταυτοτήτων και την ανάπτυξη μιας διαφορετικής υποκειμενικότητας που εδράζεται στην πλουραλιστική ιδέα της ισότιμης συνύπαρξης διαφόρων πολιτισμικών ομάδων σε ένα εθνικό κράτος. 
Στη βάση αυτών των ‘ιδεολογικών συμφραζόμενων’ θα αναλύσω παρακάτω το μυθιστόρημα της Χέρτα Μύλλερ ‘Μετέωροι Ταξιδιώτες’. Θα χρησιμοποιήσω βέβαια κάποια ερμηνευτικά εργαλεία που χρησιμοποιήθηκαν και από άλλους αναλυτές της μεταναστευτικής λογοτεχνίας, όπως λ.χ. η ‘διαλογική ετερογλωσσία’, όμως τελικά η νοηματοδότηση του κειμένου θα στηριχτεί στα παραπάνω ‘ιδεολογικά συμφραζόμενα’.
Αν αναλογιστούμε εν τέλει τους συνεκτικούς δεσμούς μεταξύ κοινωνικής πραγματικότητας, θεωρίας/επιστήμης και μεταναστευτικής λογοτεχνίας, θα πρέπει να θέσουμε το ερώτημα όχι μόνο πώς η κοινωνική πραγματικότητα επηρεάζει τη λογοτεχνία, αλλά πώς η λογοτεχνία βοηθά στην κατανόηση της πραγματικότητας και κυρίως τι μπορούμε να μάθουμε από τη μεταναστευτική λογοτεχνία που ίσως η επιστήμη δεν έχει προβλέψει. Με λίγα λόγια η μεταναστευτική λογοτεχνία όχι μόνο μπορεί να δώσει σάρκα και οστά σε διαπολιτισμικά συμφραζόμενα, όταν τα πραγματεύεται, αλλά να πραγματώσει έμπρακτα (όσο παράδοξο και αν αυτό φαίνεται στο χώρο της μυθοπλασίας) αξίες του διαπολιτισμού, υποδεικνύοντας ίσως στην επιστήμη διαπολιτισμικές εκφάνσεις, που ίσως μέχρι εκείνη τη στιγμή να μην τις είχε εντοπίσει. Νέο πεδίο έρευνας επομένως αποτελεί το ερώτημα: «Τι παραπάνω μας δίνει η λογοτεχνία σε σχέση με τη θεωρία για την κατανόηση του μεταναστευτικού και διαπολιτισμικού φαινομένου;» Οπωσδήποτε θα μπορούσε κανείς να εγείρει αντιρρήσεις ως προς τις δυνατότητες διερεύνησης της πραγματικότητας και των επιστημονικών λόγων μέσω της λογοτεχνίας. Όμως ακριβώς εδώ βρίσκεται η σύγχρονη ανανεωτική παρέμβαση στο χώρο της θεωρίας. Η θεωρία δεν πρέπει να θέτει ως υπέρτατη αξία των ερευνών της αποκλειστικά τη διερεύνηση της ουσίας ή της αξίας του λογοτεχνικού έργου, αλλά να προσαρμόζει τις θέσεις της ανάλογα με τα νεωτερικά λογοτεχνικά φαινόμενα. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι για παράδειγμα οι θέσεις του Chiellino σχετικά με το στοιχείο της ‘διαλογικής ετερογλωσσίας’ της μεταναστευτικής λογοτεχνίας έχουν μεν στηριχτεί στην έννοια της διαολογικότητας του Μπαχτίν, όμως τροφοδοτήθηκαν σε μεγάλο βαθμό και από το έργο του μετανάστη συγγραφέα ιταλικής καταγωγής Franco Biondi. 
Για την παρούσα μελέτη μια τέτοια στοχοθεσία θα παρέκκλινε από τις αρχικές ερευνητικές επιδιώξεις που αφορούν πρώτιστα τη διερεύνηση του σύγχρονου γερμανικού πολιτισμού με άξονα τις αλλαγές που επέφερε στη χώρα η μετανάστευση, καθώς και της μεταναστευτικής λογοτεχνίας ως απόρροιας αυτών των αλλαγών σε πνευματικό επίπεδο. Παρ΄όλα αυτά στο αμέσως επόμενο κεφάλαιο ‘Μεταναστευτική λογοτεχνία. Ιστορική αναδρομή, κοινωνική πραγματικότητα και λογοτεχνικές ιδιαιτερότητες’ θα αναρωτηθούμε αν στις συζητήσεις περί μεταναστευτικής λογοτεχνίας διαφαίνεται η τάση για τη δημιουργία κάποιας ‘διαπολιτισμικής θεωρίας’, αφού θα περίμενε κανείς και οι θεωρητικές προσεγγίσεις ενός λογοτεχνικού φαινομένου που άπτεται διαπολιτισμικών θεμάτων να κινούνται σε αυτό το πνεύμα.

2. Μεταναστευτική λογοτεχνία. Ιστορική αναδρομή, κοινωνική πραγματικότητα και λογοτεχνικές ιδιαιτερότητες 

Είναι γεγονός ότι μετά από σαράντα χρόνια παρουσίας των αλλοδαπών στη Γερμανία μόλις τα τελευταία χρόνια γίνεται ευρύτερα γνωστή η μεταναστευτική λογοτεχνία. Τα αίτια αυτής της κατάστασης είναι πάμπολλα και ενυπάρχουν τόσο στην πολυμορφία και ιδιομορφία της ίδιας της λογοτεχνίας όσο και στις μειωμένες δυνατότητες διάδοσης μιας λογοτεχνίας που δεν αποτελεί εθνικό θεσμό. Παρακάτω θα επιχειρήσουμε από τη δεκαετία του ’60 μέχρι σήμερα μια σύντομη ιστορική πορεία σκιαγραφώντας από τη μια πλευρά ενδολογοτεχνικές ιδιαιτερότητες και πειραματισμούς και από την άλλη εξωλογοτεχνικές προσπάθειες καθιέρωσής της. Στη συνέχεια θα εξετάσουμε σε καθαρά φιλολογικό επίπεδο το μείζονος σημασίας θέμα των εννοιολογικών της προσδιορισμών καθώς και προβληματισμούς γύρω από την ειδολογική της κατάταξη. Ακόμη θα προβληματιστούμε στον ορίζοντα της πολυπολιτισμικής κοινωνίας για την αποδοχή μιας ‘διαλογικής έννοιας της λογοτεχνίας’ σε αντικατάσταση της ιδέας της εθνικής λογοτεχνίας. Απώτερος σκοπός, τέλος, των υποκεφαλαίων είναι να καταφανεί η συνεχής αλληλενέργεια της κοινωνικής πραγματικότητας με τη μεταναστευτική λογοτεχνία. 

2.1 Ιστορία της μεταναστευτικής λογοτεχνίας

Τα πρώτα δείγματα μεταναστευτικής λογοτεχνίας εμφανίζονται ήδη κατά τη δεκαετία του ’60, από Ιταλούς εργάτες, οι οποίοι σε μεταναστευτικά φυλλάδια περιγράφουν στην ιταλική γλώσσα τις πρώτες τους εμπειρίες στην ξένη χώρα. Στις αρχές της δεκαετίας του ’70 εκδίδεται επιτυχώς σε γερμανική μετάφραση το μυθιστόρημα του μετανάστη συγγραφέα τουρκικής καταγωγής Aras Ören „Was will Niyasi in der Naunynstraße“, ενώ κατά τη δεκαετία του ’80 η μεταναστευτική λογοτεχνία εισβάλλει δυναμικά στη λογοτεχνική σκηνή της Γερμανίας. 
Κατά τη δεκαετία του ’70 δύο γνωστοί πλέον συγγραφείς, οι Franco Biondi, και Rafiq Schami προσχωρούν στο ‘λογοτεχνικό κύκλο των συγγραφέων του εργατικού κόσμου’ (‚Literatur der Arbeitswelt’) με σκοπό την ευρύτερη διάδοση της μεταναστευτικής λογοτεχνίας. Στο πλαίσιο της ‚Literatur der Arbeitswelt’ εκδίδονται τελικά κάποια έργα αλλοδαπών συγγραφέων. Παρ’ όλα αυτά η συνεργασία των συγγραφέων με τον εν λόγω λογοτεχνικό κύκλο ήταν αρκετά περιορισμένη έτσι, ώστε η προσπάθεια που έγινε από κάποιους Γερμανούς κριτικούς να ταυτίσουν τους συγγραφείς με τον λογοτεχνικό κύκλο και γενικότερα με τη σοσιαλιστική εργατική λογοτεχνία, να είναι σύμφωνα με την Amodeo, αυθαίρετη. Επιπλέον, σημειώνει η Amodeo ότι οι κρίσεις αυτές είναι αρκετά επιφανειακές, αφού δε σχετίζουν την ‘προλετάρια παράδοση’ με τις χώρες καταγωγής των συγγραφέων. Εδώ θα άξιζε, κατά τη γνώμη μου, μια ευρύτερη κοινωνιολογική έρευνα για τις δυνατότητες διάδοσης της μεταναστευτικής λογοτεχνίας εκείνη την εποχή, αφού τότε οι αλλοδαποί αντιμετωπίζονταν πρωτίστως ως εργάτες και δεν είχε ακόμη ανδρωθεί η μεταναστευτική πνευματική δημιουργία στη Γερμανία. Το ερώτημα, λοιπόν, που θα μπορούσε να τεθεί είναι αν οι αλλοδαποί συγγραφείς είχαν στη διάθεσή τους κάποιο άλλο φόρουμ έκφρασης πέρα από τον ‘λογοτεχνικό κύκλο των συγγραφέων του εργατικού κόσμου’, που πράγματι στιγμάτιζε τη δημιουργία τους προς μια συγκεκριμένη πολιτική κατεύθυνση. 
Κατά τη δεκαετία του ’80 με αποκλειστική πρωτοβουλία των αλλοδαπών συγγραφέων  ιδρύεται η «Πολυεθνική Καλλιτεχνική και Λογοτεχνική Εταιρία» (‘Polynationaler Literatur- und Kunstverein, ή απλά Polykunst’) με πρωταρχικό σκοπό τη διάδοση αυτής της λογοτεχνίας στο γερμανικό χώρο. Στην ουσία, πρόκειται για προσπάθειες υπέρβασης του μέχρι τότε κοινωνικού αποκλεισμού των αλλοδαπών στη Γερμανία μέσω της λογοτεχνίας, καθώς επίσης και της σιωπής γύρω από τη λογοτεχνική τους παραγωγή. Παράλληλα με την ίδρυση της εταιρίας θεσπίστηκε και η σειρά λογοτεχνικών έργων ‘Südwind Gastarbeiterdeutsch’. Στα πλαίσια της σειράς εκδόθηκαν τρεις ανθολογίες, των οποίων η κυρίαρχη θεματολογία αφορούσε ζητήματα ταυτότητας και την προσπάθεια λογοτεχνικής αναπαράστασης των συνθηκών διαβίωσης των αλλοδαπών στη χώρα. Συχνά πραγματεύονταν κοινωνικοπολιτικά θέματα, όπως το νομικά αβέβαιο status των μεταναστών στη Γερμανία, η μειονεκτική τους θέση στη χώρα, η ξενοφοβία και ο ρατσισμός. Δε θα πρέπει όμως να παραλείψουμε ότι υπήρχε και η επιδίωξη της αλληλογνωριμίας μεταξύ αλλοδαπών και Γερμανών, κάτι που μαρτυρεί εξάλλου και ο τίτλος της ανθολογίας ‘Annäherungen’ (‘προσεγγίσεις’).  Πέρα από τη θεματολογία θα πρέπει να τονίσουμε ότι χαρακτηριστικό της ποίησης, που σ’ αυτήν την πρώτη φάση παράγεται περισσότερο απ’ ό,τι η πρόζα, είναι μια λιτή γλώσσα που συχνά αναπαριστά λογοτεχνικά τη δυσκολία χρήσης της γερμανικής γλώσσας.

SPRACH-BARRIERE	ΓΛΩΣΣΙΚΟΣ-ΦΡΑΓΜΟΣ

ich will mit dir 			θέλω με σένα
reden 					να μιλήσω
doch ich kann meine 		όμως μπορώ
gedanken 				τις σκέψεις μου
nur in eine sprache 		μονάχα σε μια γλώσσα
bringen 				να εκφράσω
die dir fremd ist 			που για σένα είναι ξένη

und die du nicht verstehst 	και που εσύ δεν την καταλαβαίνεις

Στο παραπάνω ποίημα το γλωσσικό πρόβλημα παρουσιάζεται διττό. Δεν είναι μόνο η ελλιπής γνώση της γλώσσας που ταλανίζει το ποιητικό υποκείμενο, αλλά πολύ περισσότερο η γλώσσα ως φορέας πολιτισμικού νοήματος. Η δεύτερη λειτουργία υποδηλώνεται κυρίως με τον τελευταίο στίχο, γιατί η μητρική γλώσσα δεν είναι μόνο ξένη για τον αποδέκτη, αλλά αυτός αδυνατεί να καταλαβαίνει τους επικοινωνιακούς της κώδικες. Ένας πιο έντονος προβληματισμός γύρω από τη γλώσσα καθώς και την κοινωνική θέση των αλλοδαπών αντικατοπτρίζεται στο παρακάτω ποίημα του Amado Sergio Monroy:

DEUTSCHE GRAMMATIK    	ΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ

Ich arbeite, du schuftest,			Εγώ δουλεύω, εσύ ξεθεώνεσαι,
er verdient.					αυτός κερδίζει.

Wir erkranken, ihr verreckt,		Εμείς αρρωσταίνουμε, εσείς ψοφάτε
er verdient.					αυτός κερδίζει.

Ich Ausländer, du Ausländer,		Εγώ αλλοδαπός, εσύ αλλοδαπός,
er verdient.					αυτός κερδίζει.

Wir Arbeitstiere,				Εμείς εργατικά ζώα,
„Ihr nicht gleiche Menschen“,		„Όχι ίσοι εσείς άνθρωποι“,
er Unternehmer.				Αυτός επιχειρηματίας.

Wir verstehen.				Εμείς καταλαβαίνουμε.

Σύμφωνα με τον Bleicher δε θα πρέπει το παραπάνω ποίημα να εκληφθεί αποκλειστικά και μόνο ως αντικαπιταλιστική κριτική. Πολύ περισσότερο εκφράζει τη σύγχυση απέναντι σε μια κοινωνία που αντιμετωπίζει τη διαδικασία της εργασίας ως κάτι πιο ουσιαστικό από τον ίδιο τον άνθρωπο που εργάζεται.  Η έντονη διάδραση μεταξύ μορφής και περιεχομένου στο ποίημα εκφράζεται με το ‘κλίσιμο’ τις προσωπικής αντωνυμίας σε όλα τα πρόσωπα σε συνδυασμό με τον τίτλο του ποιήματος ‘Γερμανική Γραμματική’, ο οποίος μ’ αυτόν τον τρόπο και πραγματώνεται. Όλο το ποίημα εκφράζει μια πικρή ειρωνεία, αφού η γερμανική γραμματική δεν αποτελεί βοήθημα για την ανάπτυξη διαλόγου μεταξύ του ‘εμείς’ και ‘εσείς/αυτός’, αλλά υπαγορεύει τις εξουθενωτικές συνθήκες διαβίωσης και τις ανύπαρκτες δυνατότητες έκφρασης των εργατών. Πιστεύω, αντίθετα από τον Bleicher, ότι πρόκειται πρωτίστως για ένα αντικαπιταλιστικό ποίημα και μετά για μια κριτική της γερμανικής κοινωνίας ή νοοτροπίας. Το μήνυμα του ποιήματος είναι η ταξική καταπίεση, η οποία τυχαίνει να λαμβάνει χώρα στη Γερμανία και να εκφράζεται μέσω των κανόνων της γερμανικής γραμματικής.
Είναι πρόδηλο ότι σ’ αυτή τη πρώτη φάση της μεταναστευτικής λογοτεχνίας επιδιώχθηκε η πολιτική συμμετοχή στην πνευματική και κοινωνική ζωή της Γερμανίας. Αποτέλεσμα της υπέρβασης και του κοινωνικού αποκλεισμού –γιατί πράγματι το γερμανικό αναγνωστικό κοινό ευαισθητοποιήθηκε γι’ αυτήν τη λογοτεχνία– ήταν να μη δίνεται σημασία στην αισθητική αξία της λογοτεχνίας τόσο από τους συγγραφείς όσο και από τους αναγνώστες. 
Η διάσταση της πολιτικής συμμετοχής μέσω της λογοτεχνίας ενισχύθηκε ακόμη περισσότερο με το εφεύρημα του ‘Gastarbeiterdeutsch’, που, σύμφωνα με τους αντιπροσώπους της εταιρίας, θα χρησιμοποιούνταν προγραμματικά στα έργα των αλλοδαπών συγγραφέων. Πρόκειται για τη λογοτεχνική χρήση της κοινωνιολέκτου των ξένων της Γερμανίας, ώστε, με ειρωνικό τρόπο, να καυτηριάζεται ο κοινωνικός αποκλεισμός των αλλοδαπών. Ως λογοτεχνικό πρότυπο προβλήθηκε το ποίημα του Τρύφωνα Παπασταμέλου:

warum water			γιατί πατέρα
du mich holen 			έφερες εσύ εμένα
 in dieses Land			σε αυτή τη χώρα
 wo ich nicht 			όπου εγώ δεν μπορώ
 auf straßen 				στους δρόμους
 spielen kann die			να παίξω που
 du so schön 			εσύ τόσο ωραία
 putzen hast.				έχεις καθαρίσει.   

Μορφολογικά αποτυπώνει το ποίημα μια εσφαλμένη ορθογραφία, ενώ εκφραστικά αναπαριστά τη ζωή του περιθωρίου μέσου μιας συντακτικά ‘εσφαλμένης’ γλώσσας. Συνεπώς το γλωσσικό εφεύρημα του ‘Gastarbeiterdeutsch’ εκφράζει όχι μόνο λογοτεχνικές, αλλά πολύ περισσότερο πολιτικές τοποθετήσεις, αφού σκοπεύει ν’ αντιστρέψει το κοινωνικό στίγμα των «γκασταρμπάιτερ» και να τους δώσει δυνατότητα έκφρασης μέσω μιας πολιτικοποιημένης λογοτεχνίας. Αυτή η προσπάθεια δεν είναι όμως μόνο ένα δριμύ κατηγορώ ενάντια στον κοινωνικό αποκλεισμό των γκασταρμπάιτερ, αλλά και μια προσπάθεια υπέρβασης των προκαταλήψεων υπό το φως των οποίων οι αλλοδαποί αντιμετωπίζονταν μόνο ως εργάτες και όχι ως εν δυνάμει παραγωγοί πνευματικής έκφρασης. 
Το γλωσσικό εφεύρημα του ‘Gastarbeiterdeutsch’ δεν ευδοκίμησε για πολύ, επειδή από πολλούς αλλοδαπούς λογοτέχνες εκλήφθηκε η λειτουργία του ως πατερναλιστική. Ενδεικτικό είναι το γεγονός ότι στις τάξεις των συγγραφέων υπήρχαν ελάχιστοι «γκασταρμπάιτερ». Οι περισσότεροι ήταν διανοούμενοι που συμπαραστέκονταν στους εργάτες.
	H λογοτεχνική παραγωγή των αλλοδαπών συγγραφέων, που είχε γίνει ευρύτερα γνωστή ως ‚Gastarbeiterliteratur’ (‘λογοτεχνίας των γκασταρμπάιτερ’) ονομάστηκε από την εταιρία ως ‚Literatur der Betroffenheit’ (‘λογοτεχνία που πληγώνει’). Πρόκειται για έναν όρο που δύσκολα μεταφράζεται σε οποιαδήποτε άλλη γλώσσα και περιφραστικά θα λέγαμε ότι πρόκειται για τη λογοτεχνία της ‘συναισθηματικής περιθωριοποίησης’. Οι Franco Biondi και Rafik Schami στο προγραμματικό τους άρθρο „Literatur der Betroffenheit“ αναφέρουν ότι ‘Betroffenheit’ σημαίνει πάνω από όλα αλληλεγγύη για την ίδια τη μειονοτική ομάδα στην οποία ανήκουν, γιατί μόνο με κοινούς αγώνες θα μπορούσαν να ξεπεραστούν τα αίτια που τους περιθωριοποιούν «Gerade in Zeiten der Krise ist es notwendig, mit allen Betroffenen nach einer Lösung zu suchen und nicht auf Situationen zu reagieren, sondern zu agieren. [...] Die Autoren bezahlen diesen Preis, weil sie sich bewusst sind, dass nur das gemeinsame Handeln mit allen Betroffenen die Gründe ihrer Betroffenheit aufheben kann.» Αυτή η κατάταξη όμως εμφάνισε τη συγκεκριμένη λογοτεχνία ως μειονοτική λογοτεχνία, αφού προστέθηκε δίπλα στη λογοτεχνία των ομοφυλοφίλων, τη φεμινιστική λογοτεχνία και τη λογοτεχνία των φυλακισμένων. Αποτέλεσμα αυτού ήταν, όπως εξάλλου είπαμε, να δίνεται από την πλευρά της πρόσληψης περισσότερη σημασία στο περιεχόμενο και όχι στην αισθητική αξία των κειμένων. Κατά τα τέλη της δεκαετίας του ’80 τελικά ο ίδιος ο Franco Biondi μετριάζει το στοιχείο της ‘Betroffenheit’ λέγοντας ότι είναι το εφαλτήριο για την παραγωγή αυτής της λογοτεχνίας και όχι το συστατικό της στοιχείο. Επιπλέον θα έπρεπε ο όρος να διευρυνθεί και να συμπεριλαμβάνει τόσο τη φαντασία όσο και τον προβληματισμό στη συγγραφή λογοτεχνικών κειμένων.
	Ένας γνωστός αντιπρόσωπος της εταιρίας που εξαρχής αντιτάχθηκε στην ιδέα της „Literatur der Betroffenheit“ ήταν ο τουρκικής καταγωγής συγγραφέας Yüksel Pazarkaya. Ο Pazarkaya υποστήριζε ότι οι αλλοδαποί συγγραφείς θα έπρεπε μέσω της λογοτεχνικής τους παραγωγής να τονίζουν ανθρωπιστικά ιδεώδη. Ο ίδιος του προσπάθησε τόσο στο λογοτεχνικό του έργο όσο και στο δοκιμιακό να βάλει ένα λιθαράκι ως προς την πολιτιστική ανταλλαγή (‚Kulturaustausch’) μεταξύ γερμανικής και τουρκικής κουλτούρας. Σύμφωνα όμως με τον Chiellino συνιστά η αρχή της πολιτιστικής ανταλλαγής (‘Kulturaustausch’) μια λανθασμένη αντιμετώπιση των πραγμάτων, αφού εξαρχής καταργεί οιαδήποτε προβλήματα μεταξύ των διαφορετικών πολιτισμών. Συγκεκριμένα ως προς το έργο του Pazarkaya ο Chiellino φρονεί ότι ο ποιητής συνεισέφερε σοβαρά προς την κατεύθυνση της πολιτιστικής ανταλλαγής, όμως η λυρική του δημιουργία κατέληξε σε μια δίχως αποτέλεσμα διγλωσσία των πολιτισμών. Ως προς το τελευταίο αξίζει να κοιτάξουμε το γνωστό πια ποίημα του Pazarkaya:

Deutsche sprache					Γερμανική γλώσσα
Die ich vorbehaltslos liebe			Την οποία χωρίς αναστολές αγαπώ
Die meine zweite heimat ist			Η οποία είναι η δεύτερη πατρίδα μου
(...)							[...]	
sie gab mir lessing und heine		μου έδωσε τον λέσσινγκ και τον χάινε
sie gab mir schiller und brech		μου έδωσε τον σίλλερ και τον μπρεχτ
sie gab mir liebnitz und feuerbach    μου έδωσε τον λάιμπνιτζ και τον φόιερμπαχ
sie gab mir hegel und marx			μου έδωσε τον χέγκελ και τον μαρξ
sie gab mir sehen und hören 			μου έδωσε να βλέπω και να ακοούω
[...]							[...]
meine behausung in der kälte der fremde	μου έδωσε θαλπωρή στο ψύχος της ξενιτιάς
meine behausung in der hitze des hasses 	μου έδωσε θαλπωρή στο λιοπύρι του φθόνου
[...]							[...]					
in ihr genoß ich die hoffnung			σ’ αυτήν απήλαυσα την ελπίδα
wie in meinem türkisch				όπως στα τούρκικά μου

Ο ίδιος ο ποιητής αναφέρει ότι όντως έχει συμφιλιωθεί με τη γερμανική γλώσσα, αφού σε αυτήν οφείλει τη μισή πνευματική του εξέλιξη και έχει διαισθανθεί λογοτεχνική τέρψη με την ανάγνωση της γερμανικής λογοτεχνίας. Είναι πάντως γεγονός ότι στο παραπάνω ποίημα η γερμανική γλώσσα εξιδανικεύεται και ο διάλογος μεταξύ ‘οικείου’ και ‘έτερου’ επιτυγχάνεται μόνο σε μια ανώτερη πνευματική σφαίρα, παραμερίζοντας έτσι την κοινωνική πραγματικότητα. Στην ουσία δε δίνονται λογοτεχνικά λύσεις ως προς την αμοιβαία πολιτιστική ανταλλαγή (‚Kulturaustausch’), αφού, όπως ορθά σημειώνει ο Chiellino, έχουμε μόνο μια απλή αντιπαραβολή πολιτιστικών στοιχείων –αυτή η διαπίστωση εξεικονίζεται ιδιαίτερα στον τελευταίο στίχο. Με λίγα λόγια παρουσιάζεται το ξεπέρασμα της διαφορετικότητας στο πανανθρώπινο επίπεδο της λογοτεχνίας και της φιλοσοφίας, καταστρατηγώντας όμως υπό το έμβλημα του ‘πνευματικού’ πολιτισμικές ιδιαιτερότητες. Αξίζει να σημειωθεί ότι η αντίληψη αυτή του Pazarkaya θυμίζει έντονα την έννοια των ‘καθολικών εικόνων’ στη λογοτεχνία, δηλ. λογοτεχνικών εικόνων που αναφέρονται στα κοινά σημεία ανάμεσα σε διαφορετικούς λαούς και εκφράζουν πανανθρώπινα μηνύματα, όπως η γέννηση, η παιδική ηλικία, η ενηλικίωση, η γήρανση, ο θάνατος κλπ. Στην περίπτωση των ‘καθολικών εικόνων’ συνήθως δεν επιτυγχάνεται ένας ουσιαστικότερος διαπολιτισμικός διάλογος, αλλά η διαφορετικότητα παραμερίζεται για χάρη ενός γενικά νοούμενου ανθρωπισμού.
Τελικά το 1983 η σειρά ‘Südwind Gastarbeiterdeutsch’ μετονομάστηκε σε ‚Südwind Literatur’ σηματοδοτώντας έτσι τη διαφορετική γραμμή πλεύσεις των συγγραφέων από την πολιτικοποιημένη λογοτεχνία προς μια λογοτεχνία με πιο έντονα τα στοιχεία της μυθοπλασίας και της λογοτεχνικότητας. Η δεκαετία του ’80 είναι και η εποχή κατά την οποία η έννοια της ‘πολυπολιτισμικής κοινωνίας στη Γερμανία’ αρχίζει να συζητιέται ευρύτερα. Συνεπώς και οι λογοτέχνες προσπαθούν να ξεπεράσουν τη γκετοποίηση στην οποία συνέβαλε η ταύτισή τους με τους γκασταρμπάιτερ ή ακόμη και ο διαχωρισμός τους ως ‘Αusländer’ και να υπεραμύνονται πλέον την πολυπολιτισμική κοινωνία με τίμημα βέβαια την άμβλυνση της πολιτικοποιημένης λογοτεχνίας τους, τουλάχιστον σε προγραμματικό επίπεδο. Οι λογοτέχνες έλπιζαν ότι από τους διαφορετικούς πολιτισμούς στη Γερμανία θα μπορούσε να ξεπηδήσει μια νέα μεταναστευτική κουλτούρα και θεωρούσαν ότι η λογοτεχνία και ο πολιτισμός των μεταναστών αποτελούσαν ένα βασικό στοιχείο προς μια πολυπολιτισμική κοινωνία. Αρχές της δεκαετίας του ’80 συζητήθηκε μαζί με τους αλλοδαπούς συγγραφείς, ως επί το πλείστον σε αριστερούς κύκλους, η έννοια της πολυπολιτισμικής κοινωνίας και οι σχετικές συζητήσεις φιλοξενήθηκαν σε ειδικά αφιερώματα γνωστών περιοδικών, όπως π.χ. ‚Kürbiskern’, ‚Zeitschrift für Kulturaustausch’, ‚Ästhetik und Kommunikation’, ‚Vorgän-ge’. Αυτά τα αφιερώματα έδωσαν την ευκαιρία να συζητηθεί παράλληλα και η λογοτεχνική παραγωγή των μεταναστών.
Από την πλευρά της γερμανικής πλειονότητας έγιναν προσπάθειες διάδοσης αυτής της λογοτεχνίας από το τμήμα Γερμανικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου του Μονάχου με επικεφαλής τους καθηγητές Harald Weinrich και Irmgard Ackermann. Το πανεπιστημιακό αυτό τμήμα οργάνωσε με την υποστήριξη του Ινστιτούτου Γκέτε, από το 1979 έως το 1984, ετήσιους λογοτεχνικούς διαγωνισμούς με σκοπό την προώθηση και συλλογή λογοτεχνικών έργων από αλλοδαπούς στη γερμανική γλώσσα. Επιλεγμένα κείμενα εκδίδονταν υπό μορφή ανθολογιών με την ονομασία ‚Literatur von außen’ («έξωθεν λογοτεχνία») ή ‚Ausländerliteratur’ σε γνωστούς εκδοτικούς οίκους, όπως o DTV (‚Deutscher Taschenbuch Verlag’). Θα πρέπει εδώ όμως να σημειωθεί ότι μέχρι το 1983 η επιτροπή κρίσης των λογοτεχνικών έργων αποτελούνταν αποκλειστικά και μόνο από Γερμανούς επιστήμονες και κριτικούς. Τελικά, μετά από πρωτοβουλία του Weinrich θεσπίστηκε με τη βοήθεια του ιδρύματος Robert Bosch-Stiftung ένα ξεχωριστό λογοτεχνικό βραβείο στη Βαυαρική Ακαδημία Καλών Τεχνών του Μονάχου με την ονομασία Adalbert-von-Chamisso-Preis. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι οι όροι απονομής του βραβείου αφορούν αφενός συγγραφείς μη γερμανικής καταγωγής, –οι οποίοι γράφουν στα Γερμανικά– και αφετέρου κείμενα λογοτεχνικής αξίας. Έτσι όμως στην ουσία η λογοτεχνία αποπολιτικοποιείται, αφού η εστίαση της οικονομικοκοινωνικής κατάστασης των μεταναστών περνάει στο περιθώριο χάρη της γλώσσας και της λογοτεχνικότητας.
 Επιπλέον θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι με την καθιέρωση της συγκεκριμένης λογοτεχνικής παραγωγής ως λογοτεχνικού θεσμού χάθηκε η σχετική της αυτονομία, αφού οι προσπάθειες των Weinrich και Ackermann οριοθετούσαν, αξιολογούσαν και έλεγχαν την παραγωγή και την πρόσληψη της λογοτεχνίας. Όπως ήδη αναφέρθηκε, μια πρώτη επέμβαση υπήρξε η αξίωση για τη συγγραφή έργων στη γερμανική γλώσσα δίνοντας έτσι ευρύτερα την εντύπωση ότι η λογοτεχνία αυτή γραφόταν αποκλειστικά και μόνο στα Γερμανικά. Με λίγα λόγια η γερμανική πλειονότητα αποφάσιζε ποια έργα θα προωθούνταν στη λογοτεχνική σκηνή της χώρας. Έτσι εξοβελίζονταν έργα γραμμένα σε διαφορετική από τη γερμανική γλώσσα, που όμως αποτελούσαν συνήθως και την πιο καυστική λογοτεχνία. Σύμφωνα με τη Weigel η εστίαση του ενδιαφέροντος στη γερμανική γλώσσα δεν οφείλεται σε ενδολογοτεχνικά ή φιλολογικά κριτήρια, αλλά θα πρέπει πολύ περισσότερο να συσχετιστεί με τη συνεργασία του πανεπιστημιακού τμήματος με το Ινστιτούτο Γκέτε, αφού σκοπός του τελευταίου είναι γενικά η διάδοση της γερμανικής γλώσσας. Συνακόλουθα δεν είναι τυχαία και η ετερογένεια των συγγραφέων στις ανθολογίες οι οποίες προέκυπταν από τους διαγωνισμούς, διότι πέρα από κείμενα μεταναστών που διέμεναν στη Γερμανία, υπήρχαν και κείμενα φοιτητών Γερμανικής Φιλολογίας ανά τον κόσμο. Στην ουσία, λοιπόν, δεν ενδιέφερε η λογοτεχνία των μεταναστών της Γερμανίας, αλλά η διακίνηση της λογοτεχνίας που ήταν γραμμένη στα Γερμανικά, ανεξάρτητα από θεματολογία. Ενδεικτικό επίσης του ελέγχου που προέκυψε από την συστηματικοποίηση της λογοτεχνίας είναι η προσπάθεια της Ackermann να παραγκωνιστεί η μέχρι τότε λογοτεχνική παραγωγή, εμφανίζοντας τις προσπάθειες του τμήματός της ως τον πρώτο μαιευτήρα της λογοτεχνίας αυτής.
Είναι βέβαια γεγονός ότι με όλες αυτές τις κινήσεις κατά τη δεκαετία του ’70 και κυρίως του ’80 η μεταναστευτική λογοτεχνία έγινε ευρύτερα γνωστή και σημειώθηκε αυξημένο ενδιαφέρον για τη διερεύνησή της από επιστημονική σκοπιά. Έτσι συντάχθηκαν και οι πρώτες επιστημονικές μελέτες γύρω από τη συγκεκριμένη λογοτεχνία των οποίων τις βασικές σταθερές αξίζει να κοιτάξουμε, μιας και είναι χαρακτηριστικές του τρόπου με τον οποίο προσλαμβανόταν την εποχή εκείνη το εν λόγω λογοτεχνικό φαινόμενο.
Βασική σταθερά της φιλολογικής και γενικότερα της λογοτεχνικής κριτικής είναι η προσέγγιση της λογοτεχνικής παραγωγής όχι με κριτήρια αισθητικά, αλλά πρωτίστως κοινωνιολογικά. Είναι ενδεικτικό ότι οι πιο εκτενείς μελέτες αυτής της εποχής προτάσσουν πριν από την ανάλυση των λογοτεχνικών έργων ένα αρκετά μεγάλο μέρος σχετικά με τις κοινωνικές συνθήκες της μετανάστευσης στη Γερμανία, καταλήγοντας όμως συχνά σε γενικότητες. Έτσι για παράδειγμα η Heimke Schierloh παρουσιάζει τη μεταναστευτική λογοτεχνία ως απλή αναπαράσταση της κοινωνικής πραγματικότητας των μεταναστών. Πρωταρχικός στόχος της μελέτης δεν είναι η διερεύνηση της λογοτεχνίας αυτή καθαυτή, αλλά η κοινωνιολογική διερεύνηση του φαινομένου μέσω της λογοτεχνίας. H επιδίωξη αυτή γίνεται ακόμη και από τον τίτλο της μελέτης εμφανής, αφού σύμφωνα με αυτόν η μεταναστευτική λογοτεχνία ‘αντικειμενοποιεί’ την προβληματική γύρω από τους γκασταρμπάιτερ (‘Migrantenliteratur als Objektivierung des „Gastarbeiterdasein“.’) Όμοια υπάρχουν και μια σειρά από παιδαγωγικές και διδακτικές μελέτες με σκοπό να διερευνήσουν το αντικείμενό τους μέσω αυτής της λογοτεχνίας. Χαρακτηριστικά αναφέρουμε εδώ τη διατριβή της Heidi Rösch που πραγματεύεται τη διδακτική της ξένης γλώσσας με τη βοήθεια της μεταναστευτικής λογοτεχνίας.
Επακόλουθο αυτής της στάσης είναι και η έντονη διάθεση για αποφενακισμό. Αφού λοιπόν δεν λαμβάνεται υπόψη το μυθοπλαστικό στοιχείο, τα έργα συχνά υποβιβάζονται στο επίπεδο του ‘ωραίου ντοκουμέντου’. Είναι χαρακτηριστική κατά την ανάλυση ενός ποιήματος η σημείωση του Weinrich ότι δεν προχωρά στην περαιτέρω ανάλυσή του, γιατί είναι πασιφανής ο εξομολογητικός του χαρακτήρας και γι’ αυτό δε χρειάζονται άλλες αναλύσεις «Ich will dieses Gedicht nicht weiter kommentieren, es spricht in der Aufrichtigkeit seines Bekenntnisses für sich». Θα πρέπει βέβαια να σημειώσουμε ότι στον αποφενακισμό της λογοτεχνικής παραγωγής συνέβαλε και η «Πολυεθνική Καλλιτεχνική και Λογοτεχνική Εταιρία» (‘Polynationaler Literatur- und Kunstverein, Polykunst’) με την αρχή της ‚Literatur der Betroffenheit’ (λογοτεχνία που πληγώνει), διότι προσπάθησε να καθιερώσει ένα είδος στρατευμένης λογοτεχνίας προς όφελος των μεταναστών. Και μπορεί μεν να ήταν ιστορικά επιβεβλημένες προσπάθειες υπέρβασης του μέχρι τότε κοινωνικού αποκλεισμού, λογοτεχνικά όμως λειτούργησαν μάλλον εις βάρος της λογοτεχνίας αυτής. 
Αν κοιτάξουμε τη λογοτεχνική παραγωγή ακόμη και της δεκαετίας του ’80, πράγματι θα συναντήσουμε πολλά κείμενα συναισθηματικά υπερφορτισμένα, πολλές μαρτυρίες και διαμαρτυρίες. Γνωστοί κριτικοί αρνούνταν να ασχοληθούν με τη μεταναστευτική λογοτεχνία με το αιτιολογικό ότι πρόκειται για μια χαμηλής ποιότητας λογοτεχνία που απλά προσπαθούσε να προσάψει κατηγορίες στη γερμανική κοινωνία (‚Klagemauerliteratur’). Εδώ όμως θα πρέπει να τονίσουμε τη γενίκευση που υπάρχει σε αυτήν την άποψη, αφού συλλήβδην αναφέρεται σε όλα τα έργα της λεγόμενης ‘Gastarbeiterliteratur’ ή ‘Αusländerliteratur’ καθώς και να προβληματιστούμε αν το στοιχείο της στηλίτευσης των κοινωνικών πεπραγμένων αποτελεί αυτομάτως στοιχείο κακής λογοτεχνίας. Περιορίζομαι εδώ να αναφέρω, ότι δε συμφωνώ με αυτήν την άποψη και ότι λ.χ. το ποιήμα του Amado Sergio Monroy (‘Γερμανική Γραμματική’), στο οποίο υπάρχει η διάδραση μορφής και περιεχομένου, σαφέστατα δε συνιστά κακή λογοτεχνία, έστω και αν εκφράζει ένα δριμύ κατηγορώ. Επιπλέον θα πρέπει να θέσουμε το ερώτημα αν η διάθεση πολιτικοποίησης από την εταιρία καθώς και η προσμονή των Weinrich και Ackermann για τη συλλογή κειμένων που πραγματεύονταν τη ζωή των αλλοδαπών στη Γερμανία δε συνέβαλαν τελικά στην παραγωγή τέτοιων κειμένων. Από τη στιγμή, λοιπόν, που ένας αλλοδαπός συγγραφέας είχε ως μόνη διέξοδο λογοτεχνικής προβολής την πραγμάτευση της κοινωνικής πραγματικότητας, γιατί διαφορετικά τα κείμενά του δε θα συμπεριλαμβάνονταν στις εκάστοτε ανθολογίες, δεν του έμενε άλλη επιλογή παρά τα έργα του να ανταποκρίνονται στην επιταγή της απεικόνισης των βιωμάτων του. Αναμφίβολα για ένα σημαντικό αριθμό συγγραφέων οι προσδοκίες αυτές διαμόρφωναν το περιεχόμενο των έργων τους. Εδώ αξίζει να θυμίσουμε ότι ένα ανάλογο φαινόμενο παρατηρήσαμε και στον κινηματογράφο. Αλλοδαποί σκηνοθέτες είχαν τη δυνατότητα διείσδυσης στο γερμανικό κρατικό κανάλι (ZDF), μόνο αν πραγματεύονταν θέματα που αφορούσαν στις πατρίδες τους (βλ. κεφ.). Νομίζω ότι τόσο τα παραδείγματα από την παραγωγή ταινιών όσο και από τη λογοτεχνία δείχνουν με τον πλέον ευσύνοπτο τρόπο τις διαστάσεις του εξωτισμού κατά τη δεκαετία του ’70 και ’80.
Μια άλλη σταθερά της κριτικής ήταν η εμφανής διάθεση για εξωτισμό. Συχνά η διαφορετικότητα παρουσιάζεται ως εξωτική διαφορετικότητα μεγαλώνοντας με αυτόν τον τρόπο ακόμη περισσότερο τη διαφορά ανάμεσα στο ‘εμείς’ και το ‘εσείς’. Έτσι για παράδειγμα ο Weinrich μεταξύ άλλων εγκωμιάζει την υποτιθέμενη εξαιρετική ικανότητα των παραμυθάδων της ανατολής που γράφουν στα Γερμανικά, ενώ οι Γερμανοί, κατά την άποψή του, ζώντας σε μια μοντέρνα βιομηχανοποιημένη κοινωνία, έχουν χάσει σε γενικές γραμμές αυτήν την ικανότητα «Diese Erzählkunst ist uns Deutschen in unserer industriellen Zivilisation zu einem guten Teil abhanden gekommen».
Τέλος, ένα άλλο στοιχείο που παρατηρείται είναι η στερεοτυπία. Αναφερόμενος λ.χ. ο Ηοrst Hamm στους συγγραφείς δεύτερης γενιάς δε διστάζει να αναπαράγει το γνωστό στερεότυπο ότι η δεύτερη γενιά έχει προβλήματα ταυτότητας, επειδή μεγαλώνει σε δύο διαφορετικούς πολιτισμούς και δύο διαφορετικές γλώσσες (!). Ο Hamm παραθέτει μάλιστα εκτενώς ψυχιατρικές έρευνες που αποδεικνύουν ότι η διγλωσσία μπορεί να οδηγήσει ακόμη και στη σχιζοφρένια. «Amerikanische Studien haben gezeigt, dass Bilinualismus, niedriger Intelligenzquotient und Persönlichkeitsstörungen miteinander korrelieren. Eine Untersuchung über Gastarbeiterkinder spricht von ‚extremen Verständigungsschwierigkeiten’, ‚psychosozialer Desorientierung und neurotischen Verhaltensweisen, eine andere sieht ‚neben Passivität, Konformismus und Neurosengefahr auch die Möglichkeit einer Neigung zur Schizophrenie». Είναι νομίζω οφθαλμοφανές ότι οι απόψεις αυτές δίνουν πολύ περισσότερα στοιχεία για τη στάση μιας μερίδας κριτικών απ’ ό,τι για τη λογοτεχνία την ίδια, αφού η λογοτεχνική κριτική αναπαράγει προκαταλήψεις.
Εν ολίγοις όλες αυτές οι συχνά επαναλαμβανόμενες θεωρήσεις της κριτικής –εδώ περιοριζόμαστε σε ένα πολύ μικρό δείγμα– επιβεβαιώνουν τον κοινωνικό αποκλεισμό των μεταναστών και κατά συνέπεια και της λογοτεχνίας τους κατά τη δεκαετία του ’70 και ’80, αφού τα έργα διερευνώνται συνήθως για εξωλογοτεχνικούς σκοπούς, π.χ. παιδαγωγικούς και δε γίνεται η προσπάθεια να ερευνηθεί η ιδιαιτερότητα της λογοτεχνίας με αισθητικά κριτήρια. Επιπλέον η ίδια η κριτική εμφανίζεται συχνά προκατελειμμένη. 
Τέλος, αναφορικά με την πρόσληψη της μεταναστευτικής λογοτεχνίας από την πλευρά καθαρά της Γερμανικής Φιλολογίας θα πρέπει να τονίσουμε δύο βασικές τάσεις. Πρώτον τη διάθεση παντελούς αφομοίωσης της μεταναστευτικής λογοτεχνίας στον ορίζοντα της εθνικής γερμανικής λογοτεχνίας, και δεύτερον την παρουσίασή της ως μειονοτική λογοτεχνία που απλά συμπληρώνει την ‘πανίσχυρη’ γερμανική λογοτεχνία.
Η πρώτη τάση προωθήθηκε σημαντικά από το τμήμα Γερμανικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου του Μονάχου με τους Weinrich/Ackermann, γιατί, όπως ήδη τονίστηκε, αναγνώριζαν ως μεταναστευτική λογοτεχνία μόνο κείμενα γραμμένα στη γερμανική γλώσσα, αφήνοντας έξω εκείνα τα κείμενα τα οποία ήταν γραμμένα στη γλώσσα προέλευσης των μεταναστών. Συνεπώς έγινε η προσπάθεια η πολιτικοοικονομική και πολιτιστική διαφορετικότητα αυτής της λογοτεχνίας να επικαλυφθεί  πίσω από την εικόνα της ενιαίας γερμανικής γλώσσας. Μάλιστα σε σχετικό του άρθρο ο Weinrich ενώ από τη μια προσπαθεί να αποδείξει πόσο γερμανική είναι η προαναφερθείσα  λογοτεχνία, από την άλλη τονίζει ότι πρόκειται για μια ‚Literatur von außen’ (‘έξωθεν λογοτεχνία’) που βοηθάει να εστιάζεται καλύτερα η γερμανική πραγματικότητα, εφόσον αποδίδεται από τη σκοπιά του ξένου. Ως προς αυτήν την άποψη, οπωσδήποτε τίθεται το ερώτημα αν αυτή η λογοτεχνία γίνεται γερμανική αποκλειστικά και μόνο, επειδή οι Γερμανοί μαθαίνουν κάτι για τους Γερμανούς από μια ‘εξωτερική σκοπιά’. Επίσης ξενίζει το γεγονός ότι, ενώ στη μεταπολεμική ιστορία της νεότερης γερμανικής λογοτεχνίας δε γίνεται λόγος πια για γερμανική λογοτεχνία, αλλά για τέσσερις γερμανόφωνες λογοτεχνίες δηλαδή α) γερμανόφωνη λογοτεχνία της Ομοσπονδιακής Γερμανίας, β) γερμανόφωνη λογοτεχνία της Ανατολικής Γερμανίας, γ) γερμανόφωνη λογοτεχνία της Αυστρίας και δ) γερμανόφωνη λογοτεχνία της Ελβετίας, παραμερίζεται αυτός ο επιμερισμός και γίνεται λόγος για ‘γερμανική’ λογοτεχνία. Αυτή η αφομοιωτική τάση στο corpus της γερμανικής λογοτεχνίας οπωσδήποτε υποδηλώνει τη δυσκολία αναγνώρισης μιας έστω γερμανόφωνης μεταναστευτικής λογοτεχνίας από συγγραφείς μη γερμανικής καταγωγής. Η αφομοιωτική τάση αντικατοπτρίζει εν τέλει τη δυσκολία αναγνώρισης μιας λογοτεχνικής παραγωγής, η οποία δεν είναι συνυφασμένη με το έθνος.
Η δεύτερη τάση, η οποία παρουσιάζει τη μεταναστευτική λογοτεχνία ως μειονοτική που απλά συμπληρώνει τη γερμανική λογοτεχνία παρατηρείται στην πρόσληψή της ως τις αρχές της δεκαετίας του ’90. Έτσι για παράδειγμα στα πρακτικά του συνεδρίου της διεθνούς εταιρίας γερμανικής φιλολογίας το 1990 με τίτλο ‘Συνάντηση με τον ξένο’ („Begegnung mit dem ‚Fremden’“) αναφέρεται συχνά ότι η μεταναστευτική λογοτεχνία ‘εμπλουτίζει’ τη γερμανική λογοτεχνία. Είναι νομίζω σαφές ότι η αρχή του ‘εμπλουτισμού’ (‚Bereicherung’), η οποία σημειωτέον απαντά και σε κοινωνικό επίπεδο, διότι λέγεται ότι η παρουσία των μεταναστών εμπλουτίζει την γερμανική κοινωνία, αποκαλύπτει μια εθνοκεντρική θεώρηση των πραγμάτων, εφόσον το ‘ξένο’ αντιμετωπίζεται ως περιφερειακό συμπλήρωμα που απλά προστίθεται στον κοινωνικό ή λογοτεχνικό εθνικό πυρήνα και σε καμία περίπτωση δεν αποτελεί το συστατικό του στοιχείο. Σύμφωνα με την Adelson θα έπρεπε πολύ περισσότερο να επαναπροσδιοριστεί ο υποτιθέμενος γερμανικός πυρήνας της γερμανικής λογοτεχνίας. 
Στη δεκαετία του ’90 έχει γίνει πια ευρύτερα γνωστή η μεταναστευτική λογοτεχνία, έτσι, ώστε να γίνεται λόγος πως πρόκειται στην ουσία για μια avantgarte (πρωτοποριακή) λογοτεχνία. Ενδεικτικό είναι το άρθρο του γνωστού κριτικού βιβλίων Fritz Raddatz στην επιφυλλίδα της μεγάλης σε κυκλοφορία εφημερίδα ‚Die Zeit’. Στο άρθρο αυτό ο Raddatz δε διστάζει να παραλληλίσει τη μεταναστευτική λογοτεχνία με την Post-colonial-Literature (‘λογοτεχνία των πρώην αποικιοκρατούμενων χωρών’) ανάγοντας την αξία των αλλοδαπών της Γερμανίας στο ύψος διακεκριμένων συγγραφέων, όπως των Salman Rushdie, Kazuo Ishiguro, Derek Walcott και Bharati Mukherjee.
Σ’ επιστημονικό επίπεδο η μεταναστευτική λογοτεχνία διερευνήθηκε περισσότερο στα τμήματα Γερμανικής Φιλολογίας των Πανεπιστημίων στις Η.Π.Α. και στον Καναδά και λιγότερο στην ίδια τη Γερμανία. Αυτό οφείλεται σύμφωνα με την Teraoka στην έλλειψη κριτικής γύρω από τον εθνοκεντρισμό της ίδιας της Γερμανικής Φιλολογίας στη Γερμανία, ενώ στην Αμερική η λογοτεχνία των μειονοτήτων αποτελεί θεμέλιο λίθο του οδηγού σπουδών των τμημάτων. Θα πρέπει να συμφωνήσουμε με αυτήν την άποψη, γιατί κατά τη δεκαετία του ’90 το πανεπιστημιακό τμήμα του Μονάχου δεν ασχολήθηκε άλλο ενεργά με τη μεταναστευτική λογοτεχνία, ενώ σήμερα πέρα από το Ελεύθερο Παν/μιο του Βερολίνου και το Παν/μιο της Τυβίγγης (Tübingen) δε σημειώνονται αξιόλογες ερευνητικές προσπάθειες. Ρίχνοντας όμως μια ματιά στην πρόσληψη της μεταναστευτικής λογοτεχνίας εκ μέρους της Γερμανικής Φιλολογίας στις Η.Π.Α. εύκολα διαπιστώνουμε ότι συχνά αναλώνεται στη γερμανική κριτική της δεκαετίας του ’80 παραμερίζοντας νεότερες ερευνητικές προσπάθειες αναφορικά με τη λογοτεχνική διαπολιτισμικότητα και τα πορίσματα των ερευνητών μη γερμανικής καταγωγής, που, όπως θα δείξουμε παρακάτω, αφορούν την αισθητική γλώσσα και τις νεότερες τάσεις της σύγχρονης μεταναστευτικής λογοτεχνίας. Κατά συνέπεια διαπιστώνουμε αφενός μια κριτική που αναφέρεται σε ετεροχρονισμένα πορίσματα και αφετέρου μια μάλλον εθνικιστική αντίληψη, αφού η αμερικάνικη έρευνα αναγνωρίζει ως γερμανική κριτική μόνο τα αποτελέσματα Γερμανών επιστημόνων και όχι αλλοδαπών Φιλολόγων μη γερμανικής καταγωγής.
Είναι αξιοσημείωτο, ότι κατά τη δεκαετία του ’90 διοργανώθηκαν συνέδρια, λογοτεχνικές βραδιές, μουσικά και γενικότερα καλλιτεχνικά προγράμματα όσο ποτέ άλλοτε, αποδεικνύοντας ότι στη γερμανική κοινωνία η πνευματική δημιουργία των αλλοδαπών αντιμετωπίζεται πια ως σημαντικό μέρος της πνευματικής ζωής του τόπου. Παρ’ όλα αυτά θα μπορούσαμε εύλογα να ισχυριστούμε ότι ειδικά στις κρατικές πολιτιστικές πρωτοβουλίες λείπει μια ‘διαπολιτισμική φιλοσοφία’, αφού οι αλλοδαποί αντιμετωπίζονται στους κόλπους της γερμανικής κοινωνίας ως περιχαρακωμένη μειονότητα. Έτσι ακόμη και σήμερα, δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις, όπου σε λογοτεχνικές αναγνώσεις καλούνται μόνο αλλοδαποί συγγραφείς. Το γεγονός αυτό θυμίζει ένα είδος λογοτεχνικής κοινωνικής πολιτικής (Ausländerbeauftragte) για την προώθηση της περιχαρακωμένης ομάδας των αλλοδαπών συγγραφέων, ενώ είναι εξαιρετικά σπάνιες οι περιπτώσεις ανάμεικτων λογοτεχνικών αναγνώσεων με αλλοδαπούς και Γερμανούς συγγραφείς. 
Θα πρέπει τέλος να ξαναθυμίσουμε (βλ. κεφ. ) ότι με την ένωση των δύο Γερμανιών κατά τα έτη 1989/90 οι αλλοδαποί της Γερμανίας βρέθηκαν αντιμέτωποι με μία νέα κατάσταση. Οι πολιτικές συζητήσεις της δεκαετίας του ’80 για τη Γερμανία ως χώρα υποδοχής (‚Einwanderungsland’) και η κινδυνολογία σχετικά με ‘τη βάρκα που έχει γεμίσει και κινδυνεύει από υπερχείλιση’ έδωσαν μεταξύ άλλων το πρόσφορο έδαφος, για να αναπτυχθεί ο ‘νέος εθνικισμός’, ο οποίος εκμεταλλευόμενος τα κύματα των Γερμανών παλιννοστούντων και πολιτικών προσφύγων που συνέρρεαν στη Γερμανία μετατράπηκε σε ρατσισμό. Αποκορύφωμα αυτού ήταν οι ρατσιστικές επιθέσεις στο Hoyerswerda, Solingen και Mölln. Φυσικά αυτή η κατάσταση επηρέασε και τη θεματολογία των αλλοδαπών μεταναστών, οι οποίοι πραγματεύονταν τώρα στα έργα τους όλο και συχνότερα το ρατσισμό στη Γερμανία και προσπαθούσαν μέσω της λογοτεχνίας να μεταδώσουν αντιρατσιστικά μηνύματα. Αντιπροσωπευτικό παράδειγμα είναι ο ποιητής δεύτερης γενιάς José Oliver F.A, o οποίος, ενώ στα πρώτα έργα του αναπαραστούσε τους προβληματισμούς της δέυτερης γενιάς, από τις αρχές της δεκαετίας του ’90 και έκτοτε συχνά αναφέρεται σε θέματα ρατσισμού. 
Επιπλέον με το άνοιγμα των συνόρων ήλθαν στη Γερμανία μια σειρά συγγραφέων –Γερμανοί παλιννοστούντες και μη– που σε πολλές περιπτώσεις έγραφαν λογοτεχνία στη γερμανική γλώσσα. Εδώ αξίζει να αναφερθούν οι Adel Karasholi και Galsan Tschinag, που ζούσαν στην Ανατολική Γερμανία, οι Giwi Margwelaschwili και Igor Trutanow προερχόμενοι από τις περιοχές της πρώην Σοβιετικής Ένωσης καθώς ο Ούγγρος György Dalos και ο Κροάτης Marian Nakitsch. Πρόκειται πια για καταξιωμένους λογοτέχνες στη Γερμανία που η Γραμματολογία άλλοτε δέχεται ότι ανήκουν στη μεταναστευτική λογοτεχνία και άλλοτε στη μειονοτική.

2.2 Μεταναστευτική λογοτεχνία ή λογοτεχνία της μετανάστευσης;

	Με τον όρο μεταναστευτική λογοτεχνία μεταφράζω τον αντίστοιχο γερμανικό όρο ‚Migrationsliteratur’, που χρησιμοποιείται από μια μεγάλη μερίδα κριτικών για το χαρακτηρισμό της λογοτεχνίας των αλλοδαπών. Επιλέγω για την ελληνική μετάφραση αυτόν τον όρο και όχι ‘λογοτεχνία της μετανάστευσης’, διότι η συγκεκριμένη λογοτεχνική παραγωγή έχει τις ρίζες της στο μεταναστευτικό φαινόμενο της δεκαετίας του ’50 στη Γερμανία και όπως μέχρι τώρα έχουμε δείξει, η εξελικτική της πορεία βρίσκεται σε άμεση συνάρτηση με τον κοινωνικό προβληματισμό της εκάστοτε χρονικής περιόδου γύρω από θέματα μετανάστευσης και μειονοτήτων. Είναι επομένως ένα μεταναστευτικό λογοτεχνικό φαινόμενο που εδράζεται στο κοινωνικό φαινόμενο της γερμανικής μετανάστευσης και συχνά παράγεται από μετανάστες συγγραφείς. 
Κυρίως όμως επιλέγω τον όρο μεταναστευτική λογοτεχνία, γιατί επιδιώκω με αυτόν τον τρόπο να ‘χειραφετήσω’ μέσω τους επιστημονικού λόγου τους μετανάστες και την αντίστοιχη λογοτεχνία. Είναι γεγονός ότι ακόμη και σήμερα η λέξη ‘μετανάστευση’ συνδέεται με οικονομική εξαθλίωση, λαθρομετανάστευση, χαμηλό μορφωτικό επίπεδο, έλλειψη δημοκρατικού πολιτεύματος στις χώρες καταγωγής, δηλ. της αποδίδεται μια αποκλειστικά αρνητική χροιά. Αντίθετα ως προς τη δημιουργία διαπολιτισμικής συνείδησης η μετανάστευση αποτελεί ουσιαστικό μοχλό για το ξεπέρασμα της ιδέας του εθνικισμού. Η πολιτισμική συνύπαρξη και η ανταλλαγή και συγχώνευση πολιτισμικών στοιχείων είναι εξάλλου εξέλιξη κάθε εποχής, αφού ο πολιτισμός δεν είναι κάτι στατικό που παράγεται σε συγκεκριμένα γεωγραφικά όρια από μια συγκεκριμένη ομάδα και δε μεταδίδεται απαράλλαχτος στους μεταγενέστερους. Επομένως, η μετανάστευση που ενδεχομένως επιταχύνει τις διαδικασίες πολιτισμικών ανταλλαγών, οπωσδήποτε θα πρέπει να έχει και θετική νοηματοδότηση. (βλ. κεφ. 2 του πρώτου  μέρους). Αποτέλεσμα της αρνητικής χροιάς της μετανάστευσης είναι συνειρμικά η ‘μεταναστευτική λογοτεχνία’ να παραπέμπει σε μια χαμηλής ποιότητας λογοτεχνίας, μια λογοτεχνία που διεξέρχεται αναλυτικά με ρεαλιστικό τρόπο αποκλειστικά τις δύσκολες συνθήκες διαβίωσης στη ξένη χώρα, τις δυσκολίες προσαρμογής, το νόστο κλπ. Όπως ήδη αναφέραμε, η σύγχρονη μεταναστευτική λογοτεχνία στη Γερμανία έχει όμως ξεπεράσει αυτό το στάδιο που μάλλον παραπέμπει στην ‘Gastarbeiterliteratur’ ή ‘Ausländerliteratur’. Κατά τη γνώμη μου ο όρος ‘λογοτεχνία της μετανάστευσης’ μάλλον εξωραΐζει την έννοια της μετανάστευσης, αφού δεν εστιάζει το μεταναστευτικό φαινόμενο, αλλά παρουσιάζει τη μετανάστευση ως γενική έννοια. Το κέντρο βάρους εξάλλου της νοηματοδότησης δίνεται πρώτα στη λογοτεχνία και μετά στη μετανάστευση. Αντίθετα ο όρος ‘μεταναστευτική λογοτεχνία’ παρουσιάζει τις δύο έννοιες τόσο της μετανάστευσης όσο και της λογοτεχνίας, ως αναπόσπαστη ενότητα, χωρίς να προτάσσει καμία από αυτές.
Εν κατακλείδι χρησιμοποιώ στην παρούσα μελέτη τη λεγόμενη αποδομητική έννοια της μετανάστευσης σύμφωνα με την οποία η μετανάστευση δε χαρακτηρίζει μια πορεία που έχει αφετηρία και άφιξη συγκεκριμένο γεωγραφικό και κοινωνικό τόπο, αλλά αποτελεί πολύ περισσότερο μια αέναη (μετα)κίνηση. Ως μετανάστευση καλείται λοιπόν η δυνατότητα του υποκειμένου να συναντά το έτερο ή το ξένο και να αναπτύσσει παράλληλα την συνείδηση ότι και γι΄ αυτό αποτελεί το έτερο ή ξένο. Άρα συστατικό στοιχείο του ορισμού είναι η αλλαγή οπτικής γωνίας, κατά συνέπεια το ξεπέρασμα της ιδέας της πλειονότητας και η δημιουργία μιας νέας μορφής υποκειμενικότητας. Το ίδιο ισχύει και για το ζευγάρι ‘πατρίδα-ξενιτιά’. Ως μετανάστευση καλείται η συνεχής μετάβαση μεταξύ πατρίδας και ξενιτιάς που σε συναισθηματικό επίπεδο μεταφράζεται ως αίσθημα ‘διπλής πατρίδας’ ή ‘διπλής ξενιτιάς’. Και εδώ είναι η αέναη (μετα)κίνηση βασική σταθερά του όρου. Πατρίδα δεν είναι οπωσδήποτε η χώρα καταγωγής, ούτε η ξενιτιά η χώρα υποδοχής. Αντίθετα οι έννοιες είναι ρευστές και ανταλλάξιμες. Έχοντας στην παρούσα μελέτη ως αφετηρία τους παραπάνω ορισμούς ως αφετηρία αντιλαμβάνομαι τη μεταναστευτική λογοτεχνία της Γερμανίας ως εκείνη τη λογοτεχνία που πραγματεύεται την αντιπαράθεση ή το πάντρεμα μεταξύ έτερου και οικείου και έχει τις ρίζες της στο μεταναστευτικό φαινόμενο της Γερμανίας. (Βλ. εκτενέστερο ορισμό παρακάτω).
Θα πρέπει σε αυτό το σημείο να σημειώσουμε ότι στη γερμανόφωνη επιστημονική βιβλιογραφία δεν υπάρχει ένας ενιαίος εννοιολογικός προσδιορισμός για την συγκεκριμένη λογοτεχνική παραγωγή. Έτσι στο αρχικό της στάδιο, κατ’ αναλογία της κοινωνικής πραγματικότητας των «φιλοξενούμενων εργατών» ονομάστηκε ‘Gastarbeiterliteratur’, κατά την δεκαετία του ’70 και ’80 ‘Ausländerliteratur’ (δηλ. λογοτεχνία των ξένων) ή ‚Literatur der Betroffenheit’ (‘λογοτεχνία που πληγώνει’) ή όπως είδαμε ‚Literatur von außen’ (‘έξωθεν λογοτεχνία’). Είναι η εποχή κατά την οποία η γερμανική κοινωνία συνειδητοποιεί ότι οι ξένοι πληθυσμοί θα έχουν μακρόχρονη διαμονή στη χώρα και γι’ αυτό από την πλευρά της πολιτικής σημειώνονται οι πρώτες προσπάθειες ένταξης των αλλοδαπών στη γερμανική κοινωνία (‚Integration’), ενώ μη κυβερνητικές οργανώσεις προσπαθούν να περάσουν τον όρο ‚Ausländische Mitbürger’ (‚αλλοδαποί συμπολίτες’). Ακολούθως και οι λογοτεχνία ονομάστηκε ‘Ausländerliteratur’ ή ‚Literatur von außen’. 
Κατά τα τέλη της δεκαετίας του ’80 παίρνει κατά καιρούς τις ονομασίες ‘Μinderheitenliteratur’ (‘μειονοτική λογοτεχνία’), Migrantenliteratur (‚λογοτεχνία των μεταναστών’) ή Migrationsliteratur (‘μεταναστευτική λογοτεχνία’). Είναι η εποχή κατά την οποία η γερμανική κοινωνία αρχίζει και συνειδητοποιεί την πολυεθνική της σύνθεση και γι’ αυτό γίνονται προσπάθειες να αποφευχθεί ο στιγματισμός του έτερου ως ξένου, με αποτέλεσμα ο χαρακτηρισμός ‘ξένος’ να δίνει τη θέση του στο ‘μετανάστη’ που εκλαμβάνεται ως ουδέτερος. Συνακόλουθα αυτή η εξέλιξη αποτυπώνεται και στην πρόσληψη αυτής της λογοτεχνίας. 
Στη δεκαετία του ’90 τέλος γίνεται λόγος για ‘διαπολιτισμική λογοτεχνία’ (‚Interkulturelle Literatur’). Είναι νομίζω πασιφανές ότι και αυτός ο προσδιορισμός εντάσσεται στο πνεύμα της εποχής, όπου, σημειωτέον, το πνεύμα της εποχής κατασκευάζεται μάλλον σε επιστημονικούς λόγους (Diskurse) παρά στην κοινωνική πραγματικότητα. Συμπερασματικά λοιπόν πρέπει να τονίσουμε ότι βασική σταθερά των διαφόρων εννοιολογικών σημάνσεων είναι πως κάθε στάδιο βρίσκεται σε άμεση συνάρτηση με τις διαδικασίες πρόσληψης αυτής της λογοτεχνίας και πως η δυσκολία εννοιολογικού προσδιορισμού συνάδει σε κοινωνικοπολιτικό επίπεδο με τη δυσκολία της γερμανικής κοινωνίας να αναγνωρίσει την πολυεθνική της σύνθεση. Ως προς το τελευταίο δεν είναι τυχαίο ότι ποτέ δεν προτάθηκε ο όρος ‚Einwandererliteratur’ αφού, όπως προαναφέραμε, ο όρος  ‚Einwanderungsland’ αποτελεί θέμα-ταμπού για τους Γερμανούς.
Η πληθώρα των εννοιολογικών προσδιορισμών σε φιλολογικό επίπεδο αποκαλύπτει, σύμφωνα με την Amodeo, ότι αυτή η λογοτεχνία ταξινομείται είτε εκτός ή παράπλευρα στο corpus της γερμανικής λογοτεχνίας είτε εμπεριέχεται στη ‘μεγάλη’ γερμανική λογοτεχνία ως κάτι μειονοτικό ή εξωτικό. Στο ίδιο πνεύμα αναφέρει και η Adelson ότι σκοπός δεν είναι να βρούμε ανάλογες ‘ετικέτες’, για να δηλώσουμε ότι αυτό το λογοτεχνικό φαινόμενο συμπληρώνει τη γερμανική λογοτεχνία, αλλά να αναρωτηθούμε τι αναγνωρίζουμε ως γερμανικό, τι συνιστά το μυχό της νεότερης γερμανικής λογοτεχνίας. Η Adelson καταφέρεται ιδιαίτερα εναντίον του προσδιορισμού ‘Migrantenliteratur’, διότι θεωρεί ότι με τον όρο αυτό διαχωρίζεται η γερμανική λογοτεχνία από τη λογοτεχνία των αλλοδαπών και κατ΄ ουσία η συγκεκριμένη λογοτεχνική παραγωγή αποκλείεται από τη γερμανική λογοτεχνία. Οπωσδήποτε υπάρχει αυτός ο κίνδυνος, όμως θα πρέπει να αναρωτηθούμε αν πράγματι η μεταναστευτική λογοτεχνία αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της γερμανικής και όχι της γερμανόφωνης λογοτεχνίας και αν αυτή η αντίληψη τελικά δεν αντικατοπτρίζει μια αφομοιωτική τάση. Όπως θα δείξουμε παρακάτω, είναι γεγονός ότι από τη μία η μεταναστευτική λογοτεχνία έχει κάποιες ιδιαιτερότητες που οφείλονται μεταξύ άλλων στη βιογραφία των συγγραφέων, από την άλλη και οι ίδιοι οι συγγραφείς υπεραμύνονται την ετερότητά τους έναντι Γερμανών συγγραφέων. Εκτιμώ ότι οι απόψεις της Adelson είναι κατ’ ουσία επηρεασμένες από την αμερικάνικη εμπειρία του ‚melting pot’, γι’ αυτό και κάθε προσπάθεια διαχωρισμού ‘μιας μικρής λογοτεχνίας’ από τον κύριο κορμό της εθνικής λογοτεχνίας θεωρείται ότι αποτελεί περιθωριοποίηση. Οι αντιλήψεις όμως αυτές δεν μπορούν να εφαρμοστούν στη γερμανική πραγματικότητα, διότι έχουμε ένα διαφορετικό απ’ ό,τι στις Η.Π.Α. μεταναστευτικό φαινόμενο. Στη Γερμανία μόλις τώρα βρισκόμαστε στην τρίτη γενιά μεταναστών, ενώ οι περισσότεροι συγγραφείς ανήκουν ακόμη στην πρώτη γενιά.

2.3 Προς μια θεωρία της μεταναστευτικής λογοτεχνίας

Στο πλαίσιο της επιστημονικής φιλολογικής έρευνας σημειώνεται την τελευταία δεκαετία μια ‘διαφορετική’ πρόσληψη της μεταναστευτικής λογοτεχνίας προερχόμενη από ερευνητές μη γερμανικής καταγωγής που διαμένουν στη Γερμανία. Εδώ αξίζει να επισημανθoύν οι μελέτες των Amodeo και Chiellino που παραμερίζοντας τον σκόπελο των εννοιολογικών προσδιορισμών προσέφεραν μοντέλα ειδολογικής οριοθέτησης της μεταναστευτικής λογοτεχνίας και άνοιξαν το δρόμο προς μία θεωρία της λογοτεχνίας αυτής.
Σε πολύ αδρές γραμμές περιοριζόμαστε εδώ να επισημάνουμε ότι η Amodeo (ερευνήτρια δεύτερης γενιάς ιταλικής καταγωγής) στηριζόμενη στο μοντέλο της ‘ελάσσονος λογοτεχνίας’ των Deleuze/Guattari κατάφερε να περιγράψει την ποικιλία των μορφών, δομών και γλωσσών της μεταναστευτικής λογοτεχνίας. Συνοπτικά η μεταναστευτική λογοτεχνία περιγράφεται με τέσσερις παραμέτρους που είναι α) η πολυφωνία, β) η ετερογλωσσία, γ) η κανονικότητα στη θεματολογία και τα μοτίβα και δ) η συγκριτική υφολογία. 
Η παράμετρος της ‘πολυφωνίας’ χρησιμοποιείται με πολύ γενικό τρόπο σύμφωνα με την αρχή της πολυφωνίας του Μπαχτίν και εννοεί τη δυναμική και την ετερογένεια της λογοτεχνίας μιας ομάδας που τα σύνορά της με την πλειονότητα είναι ρευστά και σε συνεχή κίνηση. Η πολυφωνική παράμετρος εννοεί εν ολίγοις την ενορχήστρωση διαφορετικών τύπων λόγων με όλες τις εκφραστικές τους δυνατότητες. Έτσι, αν δούμε τη λογοτεχνική παραγωγή στο σύνολό της περιλαμβάνει διαφορετικές φωνές, όπως η πολιτικοποιημένη λογοτεχνία των μελών της εταιρίας (Polykunst-Verein) ή τη λογοτεχνία μοναχικών δημιουργών που ακολουθούν το δικό τους δρόμο, όπως ο Aras Ören. 
H παράμετρος της ‘ετερογλωσσίας’ είναι ουσιαστικής σημασίας για την κατανόηση της δομής τουλάχιστον της σύγχρονης μεταναστευτικής λογοτεχνίας. Η ετερογλωσσία αναφέρεται αφενός στη διακριτή μεταφορά διαφορετικών εκφράσεων, ή λέξεων, από τη χώρα προέλευσης του συγγραφέα. Αυτές οι εκφράσεις πλέκονται με το υπόλοιπο κείμενο, το οποίο συνήθως είναι γραμμένο στα Γερμανικά, οπότε έχουμε την περίπτωση της εμφανούς ετερογλωσσίας. Υπάρχει όμως και η περίπτωση της μη διακριτής ετερογλωσσίας που σημειώνεται υπό μορφή διαλογικότητας. Η γλώσσα στην οποία έχει γραφεί το λογοτεχνικό έργο, δηλ. η γερμανική, κάνει διάλογο με μια άλλη γλώσσα, αφήνοντάς την να υπολανθάνει, έστω και αν δεν είναι διακριτή. Αυτή η άλλη γλώσσα γίνεται στον αναγνώστη αντιληπτή από ανοίκειες μεταφορές, συγκρίσεις και λογοπαίγνια. 
H παράμετρος της ‘κανονικότητας στη θεματολογία και τα μοτίβα’ (‚Regelmäßigkeit in der stofflichen und  motivischen Strukturbildung’) σημαίνει ότι η βασική σταθερά αυτής της λογοτεχνίας επικεντρώνεται μεν στις έννοιες ‘πατρίδα/ξενιτιά’, όμως οι έννοιες δεν εμφανίζονται ως αντιθετικό ζευγάρι. Οι έννοιες εμφανίζονται συχνά να συνυπάρχουν υπό τη μορφή της αλληλενέργειας ομοίου και έτερου ή έστω της ταλάντευσης ανάμεσα στο οικείο και το ξένο. Έτσι οι έννοιες ‘πατρίδα/ξενιτιά’ αποτελούν στα περισσότερα έργα αφενός βασική θεματολογική σταθερά, αφετέρου όμως δεν μπορεί να δοθεί γενικά μια απάντηση στο ερώτημα, σε ποιον από τους δύο πόλους υπάρχει περισσότερη οικειότητα. Με άλλα λόγια –θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε, ότι πολύ περισσότερο στη σύγχρονη μεταναστευτική λογοτεχνία παρά στην πρώτη της φάση– βρίσκεται σε αντιδιαστολή η ανάμνηση της ‘καλής’ πατρίδας με τις αντιξοότητες της ξένης χώρας. Οι έννοιες ‘πατρίδα/ξενιτιά’ δεν υφίστανται ως ξεχωριστές κατηγορίες που η μια συμβάλλει στη διαφοροποίηση της άλλης, αλλά αναπαρίσταται η διαλεκτική σχέση ανάμεσα στις κατηγορίες ‘πατρίδα και ξενιτιά’. Οι έρευνες της Amodeo έδειξαν ακόμη ότι μεταξύ άλλων ένα βασικό μοτίβο της λογοτεχνίας αυτής είναι και η μυθοπλαστική κατασκευή της πατρίδας μέσα από τη μυθιστορία.  Συχνά η ίδια η πράξη της συγγραφής παρουσιάζεται ως υποκατάστατο πατρίδας και άρα ο λόγος δεν αναπαριστά μονάχα, αλλά συνάμα αναπαρίσταται.
Τέλος τόσο το συνολικό ύφος αυτής της λογοτεχνίας όσο και το ύφος μεμονωμένων κειμένων χαρακτηρίζεται από την Amodeo ως συγκρητικό (‚synkretischer Stil’). Έτσι στο corpus της μεταναστευτικής λογοτεχνίας συμπεριλαμβάνονται διαφορετικά λογοτεχνικά είδη, γλώσσες και γλωσσικά επίπεδα, λογοτεχνικές παραδόσεις και κατά συνέπεια διαφορετικά πολιτισμικά συμφραζόμενα. Διάφορα στοιχεία εμφανίζονται συγχρόνως χωρίς το ένα να συμπεριφέρεται ανταγωνιστικά στο άλλο δημιουργώντας διαλογικότητα. 
Έστω και αν εγείρουμε αντιρρήσεις σε μεμονωμένες απόψεις του μοντέλου της Amodeo –π.χ. κάνει λόγο για το σύνολο της μεταναστευτικής λογοτεχνίας, ενώ τα περισσότερα γνωρίσματα αναφέρονται κυρίως στη σύγχρονη μεταναστευτική λογοτεχνία– θα πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι δίνει με αρκετά ευσύνοπτο τρόπο μια συγκροτημένη εικόνα των μορφών και δομών της μεταναστευτικής λογοτεχνίας. Στο στάδιο της σημερινής φιλολογικής έρευνας είναι το μοναδικό ολοκληρωμένο μοντέλο που καταφέρνει να περιγράψει την ετερογένεια της συγκεκριμένης λογοτεχνίας.
Μια άλλη σημαντική θεωρητική προσπάθεια έχει γίνει από τον ερευνητή ιταλικής καταγωγής Carmine Chiellino. Οι μελέτες του Chiellino επικεντρώνονται κυρίως στη γλώσσα, συγκεκριμένα στη διαλογική ετερογλωσσία, δίνοντας τα αναλυτικά εργαλεία για τη διερεύνηση του λογοτεχνικού διαλόγου δύο γλωσσών που ανήκουν σε διαφορετικούς πολιτισμούς. Οι αναφορές του Chiellino αφορούν σε μετανάστες λογοτέχνες που γράφουν στα Γερμανικά. Υποστηρίζει, λοιπόν, ότι η χρήση της λογοτεχνικής γερμανικής γλώσσας ως μη μητρικής γλώσσας (Deutsch als Nicht-Muttersprache) καθιστά εφικτό το ξεπέρασμα εθνικιστικών διχοτομιών, αφού επιτρέπει την αναγνώριση πολιτισμικών παραδοχών που μεταφέρονται μέσω τις γλώσσας. Το ανοίκειο, επομένως, της ξένης γλώσσας αποκαλύπτει ενδόμυχες πολιτισμικές συμβάσεις που μεταφέρονται μέσω της μητρικής γλώσσας στους φυσικούς ομιλητές. Η ξένη γλώσσα, ως μη μητρική γλώσσα χωρίς πολιτισμική μνήμη, αντικατοπτρίζει στα πρώτα στάδια της ζωής του συγγραφέα στην ξένη χώρα τη συγχρονία της καθημερινής ζωής. Με το πέρασμα όμως του χρόνου, τη συλλογή εμπειριών στη ξένη χώρα και τη συνειδητή δημιουργία πολιτισμικής μνήμης στην ξένη χώρα μετατρέπεται η μη μητρική λογοτεχνική γερμανική γλώσσα σε διαλογική γλώσσα, αφού η μνήμη από τη χώρα καταγωγής πλέκεται ή αντιπαρατίθεται στη μνήμη που αποκόμισε ο συγγραφέας από την ξένη χώρα. 
Το διαλογικό σημείο της μη μητρικής γερμανικής γλώσσας θυμίζει αρκετά την ‘κρυμμένη ετερογλωσσία’ της Amodeo και ονομάζεται από τον Chiellino ‚Sprachlanz’ (‘γλωσσική υπολανθάνουσα’). Ως ‚Sprachlanz’ ορίζεται η υπό μορφή διαλογικότητας σύγχρονη εμφάνιση της γλώσσας καταγωγής του πρωταγωνιστή ή του συγγραφέα με τη γλώσσα της χώρας υποδοχής, δηλ. με τη γερμανική γλώσσα. Μ’ αυτόν τον τρόπο υπολανθάνει ο διάλογος δύο γλωσσών που ανήκουν σε διαφορετικούς πολιτισμούς. Η γλωσσική υπολανθάνουσα είναι εκείνη η γλώσσα που μεταφέρει μεν μια εμπειρία, που όμως είναι κωδικοποιημένη σε μια άλλη γλώσσα./ Εδώ θα πρέπει να σημειώσουμε ότι ενώ η χρήση της λογοτεχνικής γερμανικής γλώσσας ως μη μητρικής γλώσσας αναφέρεται αποκλειστικά σε αλλοδαπούς δημιουργούς, η γλωσσική υπολανθάνουσα αναφέρεται, σύμφωνα με τον Chiellino, τόσο σε αλλοδαπούς όσο και σε Γερμανούς συγγραφείς και πρωταγωνιστές. Το γεγονός αυτό βέβαια γεννά κάποιες απορίες, αφού συνδετικός κρίκος αυτών των δύο κατηγοριών είναι η διαλογικότητα. Πώς όμως προκύπτει η διαλογικότητα στην περίπτωση που έχουμε γλωσσική υπολανθάνουσα σε έργο ενός Γερμανού συγγραφέα; 
Ως παραδείγματα ο Chiellino αναφέρει αποσπάσματα από το έργο του Uwe Johnson „Jahrestage. Aus dem Leben von Gesine Cresspahl“ (1988). Έτσι σε ένα απόσπασμα του μυθιστορήματος, ενώ οι πρωταγωνιστές πλησιάζουν τις ακτές του New Jersey, γίνεται αλλαγή σκηνικού και οι ακτές παραλληλίζονται με τις ακτές της Βαλτικής θάλασσας δηλώνοντας έτσι ότι η πολιτισμική μνήμη βρίσκεται στη μητρική γλώσσα και μεταφέρεται τώρα πια στις νέες εμπειρίες. Χαρακτηριστικό είναι ότι αυτή η ‘μετάβαση’ της μνήμης δε σηματοδοτείται γλωσσικά ή έστω γραφικά, αλλά επιτελείται απότομα μέσα σε μια φράση, δείχνοντας έτσι το διάλογο ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν. „Der Wind ist flatterig an der Küste (von New Jersey), bei solchem drucklosen Wind ist die Ostsee in ein Plätschen ausgelaufen. Das Wort für die kurzen Wellen der Ostsee ist kabbelig gewesen“ (7). 
Έστω και αν οι απόψεις του Chiellino θα έχρηζαν κάποιων περαιτέρω διευκρινήσεων, αποτελούν όμως μια πολύ σοβαρή προσπάθεια να διερευνηθεί η γλωσσική διαπολιτισμική υφή της σύγχρονης μεταναστευτικής λογοτεχνίας. Σε συνδυασμό με το μοντέλο της Amodeo αποτελεί τους θεμέλιους λίθους στο δρόμο μιας θεωρίας της μεταναστευτικής λογοτεχνίας.
Από τη στιγμή που και τα δύο μοντέλα δίνουν έμφαση στο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της γλωσσικής και πολιτισμικής διαλογικότητας εύλογα τίθεται το ερώτημα της κατάταξης της μεταναστευτικής λογοτεχνίας σε κάποια εθνική λογοτεχνία. Πού λοιπόν ανήκουν κάποια έργα της σύγχρονης μεταναστευτικής λογοτεχνίας, αφού στην ουσία χρησιμοποιούν εσκεμμένα εικόνες, αλληγορίες και μεταφορές από δύο γλώσσες και πολιτισμούς, για να υποστηρίξουν λογοτεχνικά την έννοια όχι της πολιτισμικής αφομοίωσης, αλλά της ‘διπλής πατρίδας’; Η άποψή μου είναι ότι η Γραμματολογία θα πρέπει ν’ αναγνωρίσει την ‘διπλή υπηκοότητα’ σε τέτοιου είδους έργα. Για παράδειγμα κάποια ποιήματα του Γλαύκου Κουμίδη που οι στίχοι είναι γραμμένοι άλλοτε στα Ελληνικά και άλλοτε στα Γερμανικά κατά τη γνώμη μου μπορούν να ανήκουν τόσο στην ελληνική όσο και στη γερμανική λογοτεχνία.
Πέρα από την αναγνώριση της διπλής λογοτεχνικής υπηκοότητας, υπάρχουν ήδη φωνές στους κόλπους της Γραμματολογίας που υπεραμύνονται την τροποποίηση του ίδιου του όρου της λογοτεχνίας προτείνοντας τη ‘διαλογική έννοια της λογοτεχνίας’. Ρίχνοντας μια σύντομη ματιά σε ‘κλασικούς’ ορισμούς περί λογοτεχνίας βλέπουμε ότι σύμφωνα με τους  Ρώσους Φορμαλιστές πρώτιστο μέλημα της κριτικής θα πρέπει να είναι η ανακάλυψη εκείνων των ενδολογοτεχνικών στοιχείων που ξεχωρίζουν τη λογοτεχνία απ’ τις άλλες μορφές λόγου. Με λίγα λόγια η ποιητική λειτουργία διαχωρίζεται από τις άλλες λειτουργίες της γλώσσας, όπως είναι η επικοινωνιακή ή η αναφορική λειτουργία. Αντίθετα μια διαλογική έννοια της λογοτεχνίας, όπως τη διατύπωσαν ο Μπαχτίν και η Γιούλια Κρίστεβα, ξεκινούν από το δεδομένο ότι τα λογοτεχνικά έργα είναι παραγωγικές διαδικασίες ή διακειμενικές διαδικασίες (Κρίστεβα) που συγκροτούνται εξαιτίας της τακτικής των συγγραφέων να αντιδρούν συνειδητά ή ασυνείδητα σε προφορικά ή γραπτά, σε νέα ή παλαιότερα κείμενα. Το μυθιστόρημα για παράδειγμα είναι διαλογικό ή διακειμενικό είδος, επειδή σε αυτό αφομοιώνονται ετερογενείς γλωσσικοί τύποι και γίνεται η επεξεργασία νέων μορφών κειμένων. 
H ‘διαλογική έννοια της λογοτεχνίας’ έχει υποστηριχτεί από πλευράς γερμανόφωνης βιβλιογραφίας ιδιαίτερα από τον Zima, ο οποίος όμως δεν αναφέρεται στη μεταναστευτική λογοτεχνία, αλλά σε μειονοτικές λογοτεχνίες (ή συνοριακές λογοτεχνίες/Grenzliteraturen) που βρίσκονται στο σταυροδρόμι περισσότερων χωρών και πολιτισμών, όπως είναι λ.χ. οι γερμανόφωνες περιοχές της Σλοβακίας ή η Τεργέστη και η Ούντινε στην Ιταλία. Ο Zima, λοιπόν, υποστηρίζει ότι το κριτήριο της γλώσσας για την κατάταξη σε μια εθνική λογοτεχνία απλά θα συνέβαλε αυτές οι περιφεριακές λογοτεχνίες να εντάσσονται στον γενικότερο ορίζοντα της εκάστοτε εθνικής λογοτεχνίας (αυστριακής, ιταλικής, σλοβάκικης) χωρίς περαιτέρω προβληματισμό. Επιπλέον η ένταξή τους θα αποτελούσε ένα εθνικό κατασκεύασμα, που θα απαγόρευε το διάλογο μεταξύ των κειμένων και των διαφορετικών πολιτισμών. Για τη διασφάλιση επομένως της υπάρχουσας διαλογικότητας στη λογοτεχνία αυτών των περιοχών οι κριτικοί της λογοτεχνίας δε θα πρέπει να έχουν ως αφετηρία ένα ενιαίο πολιτισμικό περιβάλλον, αλλά έναν κοινό πολυφωνικό πολιτισμικό χώρο. Είναι νομίζω ευνόητο ότι αυτές οι απόψεις οπωσδήποτε διατηρούν την εγκυρότητά τους και σε σχέση με τη μεταναστευτική λογοτεχνία, αφού πρόκειται και στις δύο περιπτώσεις για λογοτεχνίες που αναφέρονται και μορφοποιούν διαφορετικά πολιτισμικά συμφραζόμενα.
Αφού σκιαγραφήσαμε σε γενικές γραμμές τη μορφή και τη δομή της σύγχρονης μεταναστευτικής λογοτεχνίας μπορούμε να προχωρήσουμε, τέλος, στη διευκρίνιση του όρου ‘μεταναστευτική λογοτεχνία’ στην παρούσα μελέτη. 
Η ‘μεταναστευτική λογοτεχνία’, λοιπόν, αναφέρεται σε τρία στοιχεία: α) τις γλώσσες των κειμένων, β) τη βιογραφία των λογοτεχνών και γ) τη θεματολογία.
Θεωρώ πως το πρώτο στοιχείο από αυτά είναι βασικής σημασίας σε αντίθεση με τους Weinrich και Ackermann και ότι η μεταναστευτική λογοτεχνία γράφεται μεν σε διάφορες γλώσσες, ωστόσο ανήκει στη λεγόμενη μεταναστευτική λογοτεχνία της Γερμανίας. Η εικόνα της ενιαίας γλώσσας που επιδίωξαν να προσδώσουν σ’ αυτή τη λογοτεχνία οι Weinrich και Ackermann αποκαλύφθηκε ως κατασκεύασμα ήδη από τις πρώτες εκδόσεις. Για παράδειγμα το πρώτο βραβείο Adalbert-von-Chamisso δόθηκε το 1985 στο συγγραφέα τουρκικής καταγωγής Aras Ören, ο οποίος όμως ακόμη και σήμερα γράφει στη μητρική του γλώσσα. Παρ’ όλα αυτά τα έργα του αναφέρονται αποκλειστικά στη Γερμανία και στη γερμανική μετανάστευση και θα ήταν άτοπο να μην τα συμπεριλαμβάναμε στη μεταναστευτική λογοτεχνία της Γερμανίας εξαιτίας της γλώσσας. Ένας πολύ χρήσιμος διαχωρισμός είναι κατά τη γνώμη μου η επισήμανση της γλώσσας, χωρίς όμως αυτή να αποτελεί στοιχείο κατάταξης στην εκάστοτε λογοτεχνία. Έτσι μπορεί να γίνεται λόγος χάρη ακριβείας για ‘γερμανόφωνη μεταναστευτική λογοτεχνία’, όταν τα έργα είναι γραμμένα στα Γερμανικά. Επίσης μπορεί να γίνεται λόγος για ελληνόφωνη, ισπανόφωνη, τουρκόφωνη κλπ. μεταναστευτική λογοτεχνία, κάτι τέτοιο όμως δε σημαίνει ότι οι λογοτεχνίες αυτές δεν ανήκουν και στη γερμανική λογοτεχνία. Όπως ήδη τονίσαμε, η θεματολογία της μεταναστευτικής λογοτεχνίας σχετίζεται άμεσα ή έμμεσα με τη γερμανική πραγματικότητα, σε όποια γλώσσα και αν αυτή είναι γραμμένη.
Αναφορικά με το στοιχείο της βιογραφίας των λογοτεχνών δε θα πρέπει να γίνεται το λάθος που έγινε κατά τη δεκαετία του ’80 με τον όρο ‚Migrantenliteratur’, αφού με αυτόν τον όρο δινόταν περισσότερο βάρος στη βιογραφία των λογοτεχνών παρά στα έργα τους. Δε σημαίνει, δηλαδή ότι ένας μετανάστης συγγραφέας αναγκαστικά πραγματεύεται μεταναστευτικά θέματα, έστω και με την ευρύτερη έννοια του όρου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο ελληνικής καταγωγής συγγραφέας Περικλής Μονιούδης, αφού σε καμία περίπτωση δεν αναφέρεται σε τέτοιου είδους θεματολογία. Ο ίδιος σε συνεντεύξεις αναφέρει ότι είναι μεν ελληνικής καταγωγής, θεωρεί όμως τον εαυτό του Ελβετό συγγραφέα. Ο κίνδυνος που ελλοχεύει με την πρόταξη του στοιχείου της βιογραφίας έναντι της λογοτεχνικής αξίας των κειμένων, για τον προσδιορισμό αυτής της λογοτεχνίας, είναι οπωσδήποτε η κατευθυνόμενη πρόσληψη. Όπως έχουμε ήδη προαναφέρει. ο όρος ‘μετανάστης’ παραπέμπει σε συγκεκριμένο οικονομικοπολιτικό φαινόμενο με τους ανάλογους αρνητικούς συνειρμούς. Κατά συνέπεια μια ‚Migrantenliteratur’, δηλ. μια λογοτεχνία των μεταναστών ενδεχομένως να επηρέαζε τον ορίζοντα προσδοκιών των αναγνωστών και να τους οδηγούσε σε πρόωρες κρίσεις σχετικά με το περιεχόμενο και την ποιότητα των έργων, αφού θα υπήρχε  κίνδυνος η σύγχρονη μεταναστευτική λογοτεχνία να ταυτίζεται με την ‚Gastarbeiterliteratur’ ή ‚Ausländerliteratur’.
Από την άλλη μεριά όμως η βιογραφία δε θα μπορούσε να είναι αμελητέο προσδιοριστικό στοιχείο της λογοτεχνίας. Ο José Oliver –δεύτερης γενιάς ποιητής ισπανικής καταγωγής– αντίθετα από τις δηλώσεις του Μονιούδη,  αναφέρει ότι σε καμία περίπτωση δεν είναι Γερμανός ή έστω Γερμανός λογοτέχνης «Auf keinen Fall bin ich Ausländer. Ich bin Nichtdeutscher, der deutsch scheibt. Ich bin hier in Deutschland geboren, ich bin in Deutschland aufgewachsen [...] Ich bin dieser Sprache zugehörig. Ich empfinde mich nicht als deutsch. [...] Dieses Land soll akzeptieren, dass ich als Nichtdeutscher Deutscher bin, so seltsam das klingt.»
 Όμοια και το διήγημα του ελληνικής καταγωγής συγγραφέα Ευάγγελου Δουμανίδη ‚Die Einbahnstraße’ (‘Ο μονόδρομος’) δε θα μπορούσε να κατανοηθεί επαρκώς χωρίς τη γνώση της βιογραφίας του συγγραφέα. Εξάλλου το ίδιο το διήγημα προσπαθεί να αναπαραστήσει λογοτεχνικά τους προβληματισμούς της δεύτερης γενιάς μεταναστών. Βλέπουμε, λοιπόν, ότι υπάρχουν περιπτώσεις συγγραφέων δεύτερης γενιάς που δεν έχουν ακόμη αναπτύξει ‘διαπολιτισμική συνείδηση’ ή τουλάχιστον επιμένουν στην ετερότητα. Είναι προφανές ότι κάτι τέτοιο αντανακλά τον ακόμη χαμηλό βαθμό πραγμάτωσης του διαπολιτισμικού στη γερμανική κοινωνία – πράγμα που φαίνεται ιδιαίτερα από τις δηλώσεις του Oliver. Έτσι, πιστεύω ότι οι προσπάθειες Αμερικανών φιλολόγων, όπως π.χ. της Adelson, να υπεραμύνονται του γεγονότος ότι η μεταναστευτική λογοτεχνία αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της γερμανικής (και όχι γερμανόφωνης) λογοτεχνίας, μάλλον αποβαίνει εις βάρος της ιδιαιτερότητας του συγκεκριμένου λογοτεχνικού φαινόμενου. Κατά τη γνώμη μου η μεταναστευτική λογοτεχνία που είναι γραμμένη στα Γερμανικά ανήκει στη γερμανόφωνη λογοτεχνία της ενωμένης Γερμανίας, αποτελεί όμως ένα ξεχωριστό της κομμάτι, που δε θα πρέπει να στιγματίζεται ως μειονοτικό ή μειονεκτικό. Κατά συνέπεια θα πρέπει και στους κόλπους της Γραμματολογίας να γίνει κάποια αναθεώρηση στις κρατούσες αντιλήψεις περί λογοτεχνίας, ώστε οποιαδήποτε περιφερειακά ‘συμπληρώματα’ που προστίθενται στον πυρήνα της εθνικής λογοτεχνίας να αντιμετωπίζονται ως ισάξια μέρη της.
Είναι, νομίζω, οφθαλμοφανές ότι το τρίτο προσδιοριστικό στοιχείο –η θεματολογία– είναι ουσιαστικής σημασίας. Η μεταναστευτική λογοτεχνία πραγματεύεται το μεταναστευτικό φαινόμενο στη Γερμανία. Ο όρος ‘μετανάστευση’ όμως έχει τις ρίζες του σε συγκεκριμένο κοινωνικοοικονομικό φαινόμενο και με την ευρύτερή του έννοια υπονοεί την αντιπαράθεση ή το πάντρεμα μεταξύ έτερου και οικείου. Έτσι για παράδειγμα το διήγημα του Δουμανίδη (‘ο μονόδρομος’) δεν αναφέρεται στο μεταναστευτικό φαινόμενο της δεκαετίας του ’60. Αν αναπαραστήσουμε όμως τους προβληματισμούς της δεύτερης γενιάς μεταναστών –οι οποίες δεν έχουν άμεσα σχέση με τη θεματολογία της Gastarbeiterliteratur ή Ausländerliteratur– τελικά το διήγήμα έχει τις ρίζες του σ’ αυτό το φαινόμενο και γι’ αυτό, θεωρώ ότι εντάσσεται στη μεταναστευτική λογοτεχνία.
Το κριτήριο της θεματολογίας είναι ουσιαστικής σημασίας, γιατί επιπλέον αποφεύγεται η ‘γκετοποίηση’ της λογοτεχνικής παραγωγής. Με λίγα λόγια ο όρος ‘μεταναστευτική λογοτεχνία’ δε συμπεριλαμβάνει μόνο αλλοδαπούς συγγραφείς, αλλά και Γερμανούς που πραγματεύονται ζητήματα μετανάστευσης. Ενδεικτικό παράδειγμα είναι το γνωστό μυθιστόρημα του Sten Nadolny „Selim oder Die Gabe der Rede“ (‘Σελίμ ή το χάρισμα της ρητορικής’) που αναφέρεται στη ζωή ενός Τούρκου μετανάστη στη Γερμανία και την επιστροφή του στη Γερμανία.
Ανακεφαλαιώνοντας τα τρία βασικά στοιχεία που προσδιορίζουν τη μεταναστευτική λογοτεχνία θα πρέπει να πούμε ότι λειτουργούν όλα μαζί  συνδυαστικά, χωρίς το ένα στοιχείο να αποκλείει ή να έχει περισσότερη βαρύτητα από το άλλο. Κατά συνέπεια η μεταναστευτική λογοτεχνία προσδιορίζεται τόσο από τη γλώσσα όσο και από τη βιογραφία των λογοτεχνών. Το στοιχείο της θεματολογίας εστιάζει πάλι τα ενδολογοτεχνικά στοιχεία των κειμένων. Άρα ο όρος ‘μεταναστευτική λογοτεχνία’ δε χρησιμοποιείται εκ μέρους της έρευνας φορμαλιστικά λαμβάνοντας υπόψη μόνο τα ενδολογοτεχνικά στοιχεία, αλλά ούτε περιορίζεται μόνο σε εξωλογοτεχνικά στοιχεία λαμβάνοντας υπόψη τη βιογραφία των λογοτεχνών. Αντίθετα ο ισοβαρής συνδυασμός των στοιχείων συνιστά εκείνη την ορολογία που στον ορίζοντα της Γραμματολογίας προσδιορίζει το ιδιαίτερο φαινόμενο της μεταναστευτικής λογοτεχνίας.
Συμπερασματικά λοιπόν το εννοιολογικό περιεχόμενο που προσδίδουμε στην παρούσα μελέτη στον όρο ‘μεταναστευτική λογοτεχνία’ αφορά σε εκείνη τη λογοτεχνική παραγωγή που έχει τις ρίζες της στο μεταναστευτικό φαινόμενο της Γερμανίας στη δεκαετία του ’60 και παράγεται τόσο από αλλοδαπούς όσο και από Γερμανούς δημιουργούς. Χαρακτηριστικό γνώρισμα του φαινομένου είναι η γλωσσική πολυφωνία, αφού υπάρχουν έργα τόσο στη γερμανική γλώσσα όσο και στις γλώσσες καταγωγής των λογοτεχνών. Επίσης συναντιούνται έργα γραμμένα σε διαλέκτους, ενώ σε αρκετά υπάρχει εμφανής ή καλυμμένη πολυφωνία. Συγκεκριμένα για τη γερμανόφωνη μεταναστευτική λογοτεχνία θα πρέπει από γραμματολογική σκοπιά να ειπωθεί ότι συγκαταλέγεται μεν στο ευρύτερο corpus της γερμανόφωνης λογοτεχνίας, αποτελεί όμως ένα ιδιαίτερο μέρος της, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι μειονεκτεί αξιολογικά σε σχέση με την υπόλοιπη γερμανόφωνη λογοτεχνία ούτε επίσης αυτό να σημαίνει ότι με την οριοθέτησή της περιθωριοποιείται και στιγματίζεται ως μειονοτική. Πρόκειται για μια λογοτεχνική παραγωγή με πολλές ιδιαιτερότητες και γι’ αυτό δε θα πρέπει να αφομοιωθεί στον ορίζοντα της γερμανόφωνης λογοτεχνίας. Ο όρος ‘μεταναστευτική λογοτεχνία’ κατά συνέπεια δεν κατευθύνει την πρόσληψη προς μια ‘μειονεκτικότερη’ λογοτεχνία. Τέλος, συστατικά προσδιοριστικά στοιχεία του όρου είναι η γλώσσα, η βιογραφία και η θεματολογία των έργων, ενώ η έννοια της ‘δεύτερης ή τρίτης γενιάς λογοτεχνών’ συνιστά μια εξωλογοτεχνική έννοια που όμως χρησιμοποιείται ως αναλυτικό εργαλείο για την ερμηνεία των έργων, μιας και η βιογραφία σε πολλές περιπτώσεις αποτελεί το εμφανές υπόστρωμα πάνω στο οποίο πλέκεται ο μύθος. Ωστόσο, η έννοια της γενιάς στο πλαίσιο της μεταναστευτικής λογοτεχνίας αποτελεί γενίκευση, αφού συγκαταλέγονται μια σειρά από λογοτέχνες προερχόμενοι από διαφορετικές χώρες και διαφορετικές λογοτεχνικές παραδόσεις.
Απομένει, τέλος, απ’ όλα όσα αναπτύχθηκαν διεξοδικά ως εδώ, μια βασική παρατήρηση: Η βαθιά επιρροή της κοινωνικής πραγματικότητας ακόμη και σε επίπεδο θεωρίας της λογοτεχνίας. Η επιρροή αυτή διαφαίνεται από τις ‘αγωνιώδεις’ προσπάθειες σύγχρονων εννοιολογικών προσδιορισμών να μην αδικήσουν, να μην αφομοιώσουν, να μην αποκλείσουν, να μη στιγματίσουν τη λογοτεχνία των αλλοδαπών, αλλά να προσδώσουν έναν όρο στη λογοτεχνική τους παραγωγή που να συνάδει με τις επιταγές της πολυπολιτισμικής κοινωνίας και της διαπολιτισμικής θέασης των πραγμάτων. Πρόκειται για προσπάθειες που πριν μερικές δεκαετίες θα ήταν στον ορίζοντα μιας ‘εθνικής’ Γραμματολογίας ακόμη αδιανόητες, έστω και αν ακόμη και σήμερα αυτές οι προσπάθειες γίνονται δειλά, μάλλον ανεπαίσθητα, αφού επίσημα δεν υφίσταται μια διαπολιτισμική Γραμματολογία ή έστω μια θεωρία της λογοτεχνίας που να εδράζεται σε ‘διαπολιτισμική φιλοσοφία’. Ελπίζω με τις παραπάνω αναφορές να έχω δείξει την ‘υπολανθάνουσα’ ύπαρξή της στο γερμανόφωνο χώρο.

3. Λογοτεχνία των μειονοτήτων

Στο κεφάλαιο που ακολουθεί θα προσπαθήσουμε να δώσουμε συνοπτικά μια εικόνα γύρω από τη ‘λογοτεχνία των μειονοτήτων’, να προσδιορίσουμε τα θεωρητικά προβλήματα που ανακύπτουν για τη Γραμματολογία και τέλος να επικεντρωθούμε στην πρόσληψη αυτής της λογοτεχνίας, μιας και η σύγκρισή της με την πρόσληψη της ‘μεταναστευτικής λογοτεχνίας’ παρουσιάζει ενδιαφέρουσες ομοιότητες και διαφορές. Σκοπός του κεφαλαίου αυτού είναι να καταφανεί εν τέλει η συνάφεια της λογοτεχνίας των μειονοτήτων με τη μεταναστευτική λογοτεχνία τόσο σε ενδολογοτεχνικό επίπεδο όσο και σε επίπεδο επιστημονικής μεταγλώσσας.

3.1 Προσπάθειες καθορισμού και ορολογικοί προσδιορισμοί

Για αρκετές δεκαετίες μετά το β’ παγκόσμιο πόλεμο απλωνόταν ένα πέπλο σιωπής γύρω από την έρευνα της λογοτεχνίας που παραγόταν εκτός των συνόρων του επίσημου γερμανικού κράτους. Ενδεικτικό είναι ότι ακόμη και στα σημερινά λεξικά λογοτεχνικών όρων και εννοιών απουσιάζουν λήμματα σχετικά τη ‘λογοτεχνία των μειονοτήτων’ ή τη ‘μειονοτική λογοτεχνία’. Το μοναδικό σχετικό λήμμα που βρίσκουμε στο λεξικό του Schweikle είναι ‘Heimatliteratur’ (‘λογοτεχνία της πατρίδας’). Πρόκειται όμως για εκείνη τη λογοτεχνία που αναπτύχθηκε κατά τον 19ο αιώνα και έχει ως βασικό μοτίβο την αγάπη για μια εξιδανικευμένη πατρίδα που συνήθως αναφέρεται στον ειδυλλιακό χώρο των αγροτικών κοινωνιών. Ακόμη σκοπό έχει να μεταδώσει παιδαγωγικά-διδακτικά μηνύματα, μιας και προβάλλει την εκάστοτε μικρή κοινότητα, ως έναν μη αλλοτριωμένο τόπο με αρραγή κοινωνικά ήθη και αξίες. Η ‘Heimatliteratur’ πρόσφερε ένα καταφύγιο από τα προβλήματα της ολοένα αυξανόμενης βιομηχανικής κοινωνίας, με αποτέλεσμα όμως να χρησιμοποιηθεί για ιδεολογικούς σκοπούς, για παράδειγμα ετοίμασε το έδαφος πάνω στο οποίο στηρίχτηκε μετέπειτα η φασιστική λογοτεχνία των ναζί (‚Blut- und Boden Literatur’).
Ψάχνοντας περαιτέρω στη βιβλιογραφία για στοιχεία γύρω από τη  ‘λογοτεχνία των μειονοτήτων’ ανακαλύπτουμε ότι όχι μόνο δεν υπάρχει ομοφωνία σχετικά με τους ορολογικούς προσδιορισμούς της λογοτεχνίας, αλλά ούτε έχει καθοριστεί ποιες μειονότητες  περιλαμβάνουν οι σχετικοί όροι. Έτσι ο Freeman με τον όρο ‚Minoritätenliteratur’ εννοεί τη λογοτεχνία των Εβραίων που από το β’ παγκόσμιο πόλεμο και μετά διαμένουν στη Γερμανία, επίσης τη μεταναστευτική λογοτεχνία που χαρακτηρίζει ως ‚Ausländerliteratur’ καθώς και τη λογοτεχνία των ομοφυλόφιλων, δηλ. αναφέρεται κυρίως σε κοινωνικά αποκλεισμένες ομάδες. Αξίζει εδώ να σημειώσουμε ότι ο όρος ‘Minoritätenliteratur’ είναι αρκετά σπάνιος και ο Freeman τον χρησιμοποιεί σε αντιστοιχία με τον αγγλικό όρο ‚minorities’. Σε κοινωνικά αποκλεισμένες ομάδες αναφέρεται και η Weigel, η οποία με το γενικό όρο ‚Literatur der Fremde’ (‘λογοτεχνία της ξενιτιάς’) αναφέρεται τόσο στη μεταναστευτική λογοτεχνία που χαρακτηρίζει ως ‚Migrantenliteratur’ όσο και στη λογοτεχνία των Εβραίων και των Τσιγγάνων.
Αρκετά γενικός είναι και ο όρος ‚Provinz-’ ή ‚Regionalliteratur’ (‘επαρχιακή ή τοπική λογοτεχνία’), ο οποίος αναφέρεται αφενός σε ‘τοπικές λογοτεχνίες’ εντός των συνόρων του γερμανικού έθνους αφετέρου σε ‘τοπικές λογοτεχνίες’ εκτός των συνόρων, δηλαδή αναφέρεται συνάμα και στη λογοτεχνία των παλιννοστούντων Γερμανών. Ο όρος ‚Provinz-’ ή ‚Regionalliteratur’ όπως είναι φυσικό είναι νοηματικά πολύ κοντά στον ιδεολογικά φορτισμένο πια όρο ‘Heimatliteratur’. Ο όρος ‚Provinz-’ ή ‚Regionalliteratur’ εννοεί την ιδιαίτερη σχέση που αναπτύσσεται ανάμεσα στο συγγραφέα και σε έναν τόπο· έναν βιωμένο τόπο που ο συγγραφέας έχει συμπεριλάβει στη λογοτεχνική του δημιουργία και από τον οποίο διακινεί τα έργα του και παρατηρεί την πρόσληψή τους. Το γεγονός ότι στη μεταπολεμική Γερμανία ο όρος ‘πατρίδα’ είναι αρνητικά φορτισμένος και γι’ αυτό αποφευκτός φαίνεται και από κάποια επιστημονικά άρθρα γύρω από τη ‘λογοτεχνία των μειονοτήτων’. Παραδείγματος χάριν ο Mecklenburg τιτλοφορεί μελέτη γύρω από την ‚Provinz-’ ή ‚Regionalliteratur’ με το ερώτημα: ‘Πόση πατρίδα χρειάζεται ο άνθρωπος;’. Οι βασικές ‘ιδεολογικές’ ορίζουσες του άρθρου έχουν ως σκοπό να επανατοποθετήσουν σε νέα βάση –μακριά από τις αρνητικές νοηματοδοτήσεις του παρελθόντος– την έννοια της πατρίδας. Έτσι στο άρθρο τίθενται υπό συζήτηση τα ερωτήματα: ‘Πόση πατρίδα χρειάζεται ο άνθρωπος’; ‚πόση πατρίδα επιτρέπεται να έχει ο άνθρωπος;’ ‚πόσα τετραγωνικά μέτρα χρειάζεται;’, ‘πόσα θα ήθελε κανείς να χρησιμοποιήσει;’ Ακόμη ο Ritter τιτλοφορεί σχετική μελέτη ως: ‘Γερμανική Φιλολογία χωρίς τύψεις συνειδήσεως’, όπου όχι μόνο αναφέρεται στην επιστημονική πρόσληψη της λογοτεχνίας των μειονοτήτων (περιορίζεται στη λογοτεχνική παραγωγή εκτός των συνόρων της Γερμανίας), αλλά επιπλέον κάνει κάποιες προσπάθειες καθορισμού των ορίων της.
Ειδικά ως προς την έννοια της ‘πατρίδας’ θα πρέπει σε αυτό το σημείο να διευκρινίσουμε ότι μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του ’60 αποτελούσε θέμα-ταμπού, ενώ κατά τη δεκαετία του ’70 συζητήθηκε αρκετά η διαλεκτική-ουτοπική έννοια της πατρίδας του φιλοσόφου Ernst Bloch, σύμφωνα με την οποία καλείται ως πατρίδα ‘οτιδήποτε σε όλους θυμίζει την παιδική ηλικία και όμως κανείς δεν έχει γνωρίσει’ (‚Heimat ist, „was allen in die Kindheit scheint und worin noch niemand war“’). Στη δεκαετία του ’80 κυριάρχησε μια μάλλον πιο συντηρητική νοηματοδότηση, σύμφωνα με την οποία ‘η πατρίδα’ αντιμετωπίστηκε ως ο οικείος τόπος που καθορίζεται από τοπικούς συνεκτικούς δεσμούς, δηλαδή πήρε περισσότερο την έννοια της ‘ιδιαίτερης πατρίδας’. Εδώ είναι βέβαια εμφανής η αποφυγή ταύτισης με τον ευρύτερο χώρο του γερμανικού κράτους ή έθνους. Στη δεκαετία του ’90, τέλος, φαίνεται η προσπάθεια να συγκεραστεί το μερικό με το ολικό. Η έννοια της πατρίδας εκφράζει από τη μια μεριά τους συνεκτικούς δεσμούς με την ιδιαίτερη πατρίδα, από την άλλη εκφράζει και μια υπερεθνική σκοπιά, αφού πατρίδα μπορεί να είναι όλη η γη, θυμίζοντας θα λέγαμε την ελληνική φράση: ‘όπου γης, πατρίς’.
Τέλος, αναφορικά με την ‚Provinz-’ ή ‚Regionalliteratur’ έχουν γίνει σημαντικές ερευνητικές προσπάθειες γύρω από την περιοχή του κρατιδίου της Ρηνανίας-Βεστφαλίας. Συνακόλουθα πέρα από σχετικές φιλολογικές και κοινωνιολογικές μελέτες υπάρχει ήδη μια Ιστορία λογοτεχνίας γύρω από την περιοχή του Βούπερταλ (Wuppertal), ενώ μια Ιστορία της λογοτεχνίας έχει γραφεί και για τη βόρια Γερμανία (κρατίδιο Schleswig-Holstein). Eπίσης υπάρχουν μελέτες για τη ‘Βαυαρική Λογοτεχνία Μπαρόκ’ καθώς και για τη λογοτεχνία της περιοχής του Ρήνου. Έξω από τα όρια του σύγχρονου γερμανικού κράτους υπάρχουν αρκετές μελέτες για τη γερμανόφωνη λογοτεχνία των μειονοτήτων στη Ρουμανία, το νότιο Τιρόλο και στην Αλσατία-Λωρραίνη. Επίσης έχει διενεργηθεί συνέδριο για τη λογοτεχνία της Μπουκοβίνα (Bukowina) και ερευνητές εκφράζουν την επιθυμία να επεκταθεί και στη γερμανόφωνη λογοτεχνία της περιοχής της Βαλτικής (βλ. επίσης επόμενο κεφάλαιο).
 Όπως ήδη αναφέραμε, η γερμανόφωνη λογοτεχνική παραγωγή εκτός των συνόρων του γερμανικού κράτους θα μπορούσε να ονομαστεί και ‘λογοτεχνία των παλιννοστούντων’. Κάτι τέτοιο όμως θα εξέφραζε μια μάλλον εθνική θεώρηση των πραγμάτων, αφού κριτήριο για τη νοηματοδότηση θα ήταν η επιστροφή στη ‘μητρόπολη’. Εξάλλου ακόμη και σήμερα δεν έχουν παλιννοστήσει όλοι οι γερμανικής καταγωγής συγγραφείς στη Γερμανία, αν και αυτό συμβαίνει στη συντριπτική τους πλειοψηφία. Αντίθετα ο όρος ‚Provinz- ή ‚Regionalliteratur’ εστιάζει απλά μια μικρή γεωγραφική κοινότητα. Από την άλλη μεριά ο τελευταίος όρος καταλήγει να είναι σχεδόν ισοπεδωτικός, αφού δε διαχωρίζει τη λογοτεχνική παραγωγή εντός της Γερμανίας από αυτήν που παράγεται εκτός Γερμανίας. Πρόκειται όμως εξαιτίας των ιστορικών και οικονομικοπολιτικών και κοινωνικών ιδιαιτεροτήτων κάθε περιοχής για ουσιαστικής σημασίας διαφορές. Άρα οι όροι ‘λογοτεχνία των παλιννοστούντων’ και ‚Provinz- ή ‚Regionalliteratur’ δεν είναι οι καταλληλότεροι. 
Κατά καιρούς έχει χρησιμοποιηθεί και ο όρος ‘συνοριακή λογοτεχνία’ (‚Grenzliteratur’ ή ‚Literatur im Kulturgrenzraum’) που αναφέρεται στη λογοτεχνία που παράγεται στα σύνορα δύο ή περισσότερων κρατών ή πολιτισμών. Δείγματα γραφής αυτής της λογοτεχνίας είναι συχνά μέρος της γενικότερης ‚Provinz- ή ‚Regionalliteratur’. Εύκολα γίνεται κατανοητό ότι και αυτός ο όρος είναι αρκετά ευρύς και επιδέχεται διευκρινήσεων ανάλογα με το γεωγραφικό χώρο στον οποίο αναφέρεται, αφού ένας συγκεκριμένος γεωγραφικός χώρος ενδέχεται να εμπερικλείει κάποια μειονότητα και συνεπώς και τη μειονοτική της λογοτεχνία χωρίς όμως αυτό να είναι και αναγκαία συνθήκη. Κάτι ανάλογο συμβαίνει για παράδειγμα με τη γερμανόφωνη λογοτεχνία του νότιου Τιρόλου, αφού πρόκειται για χώρο που είναι πλαισιωμένος από ιταλόφωνο περιβάλλον. Σύμφωνα με την Campanile πρόκειται για ‘λογοτεχνία μιας μειονότητας’ (‚Literatur einer Minderheit’) που βρίσκεται στην περιφέρεια του ιταλικού κράτους. 
Τέλος, υπάρχει ακόμη η λογοτεχνική παραγωγή των Γερμανών μεταναστών του εξωτερικού, πλην αυτών που χάθηκαν από τους πολέμους. Θα λέγαμε ότι πρόκειται για τη λογοτεχνία του ‘απόδημου γερμανισμού’. Ο όρος γερμανισμός (‚Deutschtum/Volkstum’) όμως αποτελεί ιδεολόγημα που καταστρατηγήθηκε από τους ναζί και γι’ αυτό για τη μεταπολεμική Γερμανία είναι εντελώς απαγορευτικός. Κατά κανόνα χρησιμοποιείται γι’ αυτήν τη λογοτεχνική παραγωγή ο όρος ‘γερμανόφωνη λογοτεχνία του εξωτερικού’ (‚Deutschsprachige Literatur des Auslands’). Συγκεκριμένα αναφέρεται στη γερμανόφωνη λογοτεχνία της νοτίου Αφρικής, του Καναδά, της Αυστραλίας, του σημερινού Ισραήλ και της Παλαιστίνης, της Βραζιλίας, της Αργεντινής. 
Οπωσδήποτε ο όρος ‘γερμανόφωνη λογοτεχνία’ δημιουργεί ανάλογα με το εκάστοτε λογοτεχνικό φαινόμενο προβλήματα. Παραδείγματος χάριν θα αποτελούσε σοβαρή γενίκευση, αν με τον ενδεχόμενο όρο ‘γερμανόφωνη εβραϊκή λογοτεχνία’ συμπεριλαμβάναμε τόσο τη λογοτεχνία των Εβραίων του Ισραήλ όσο και τη λογοτεχνία των γερμανόφωνων Εβραίων της διασποράς, που ζουν στο Λονδίνο, το Παρίσι ή τη Στοκχόλμη. Επιπλέον θα υπήρχε κίνδυνος όλη αυτή η λογοτεχνική γκάμα να περιέλθει στο χώρο της ‘Ιστορίας της γερμανικής λογοτεχνίας’, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι ιδιαίτερες συνθήκες παραγωγής κάθε λογοτεχνικού δείγματος. 
Ακριβώς όμως το στοιχείο των ιδιαίτερων συνθηκών συνιστά σύμφωνα με τον Nieraad τη ‘μειονοτική λογοτεχνία’ (‚Minderheitenliteratur’). H ‘μειονοτική λογοτεχνία’ μπορεί μεν να είναι γραμμένη στα Γερμανικά, όμως βρίσκεται σε διαλογική σχέση με την πολιτικοκοινωνική και ιδεολογική πραγματικότητα της χώρας στην οποία παράγεται· θέματα, μοτίβα και λογοτεχνικές παραδόσεις αντλούνται από αυτήν την πραγματικότητα. Ως ‘μειονοτική λογοτεχνία’ (‚Minderheitenliteratur’) καλείται σύμφωνα με τον Kreuzer εκείνη η λογοτεχνία που είναι αποτέλεσμα μεταναστευτικών ομάδων σε ένα αλλόγλωσσο κράτος, στο οποίο κράτος επιπλέον υπάρχουν διαφορετικοί μηχανισμοί παραγωγής, πρόσληψης και διακίνησης βιβλίων. Ένας τέτοιος ορισμός όμως και πάλι δε θα ανταποκρινόταν στη λογοτεχνική παραγωγή γερμανόφωνων συγγραφέων του Ισραήλ, αφού η διακίνηση της γερμανόφωνης λογοτεχνίας πραγματοποιείται σχεδόν αποκλειστικά στο εξωτερικό, κυρίως στις χώρες Γερμανία, Αυστρία και Ελβετία. Τέλος, υπάρχει ακόμη ένας πολύ ανοιχτός ορισμός για τη ‘μειονοτική λογοτεχνία’ σύμφωνα με την οποία ο όρος περιλαμβάνει τη λογοτεχνική παραγωγή όλων των ειδών σε γερμανική γλώσσα σε έναν αλλόγλωσσο ή ετερόγλωσσο χώρο. Αν και ο όρος ανταποκρίνεται στις περισσότερες περιπτώσεις που παραθέσαμε, θα λέγαμε ότι ‘βαραίνει’ το στίγμα της ‘μειονότητας’. Οι ισραηλίτες συγγραφείς λ.χ. σε καμία περίπτωση δεν έχουν αναπτύξει εντός των συνόρων του Ισραήλ τη συνείδηση ότι ανήκουν σε μειονότητα, έστω και αν γράφουν στα Γερμανικά. Κάτι ανάλογο συμβαίνει με βεβαιότητα και σε συγγραφείς άλλων περιοχών που δεν έχουν αναπτύξει ‘μειονοτική συνείδηση’.
Οι όροι ‘γερμανική μειονοτική λογοτεχνία’ (‚deutsche Minderheitenliteratur’) και ‘γερμανόφωνη λογοτεχνία του εξωτερικού’ (‘Deutschsprachige Literatur des Auslands’) λειτουργούν κατά το Ritter σαν τα σκυλιά του Παβλόφ, αφού παραπέμπουν αυτομάτως στην άσκηση επεκτατικής πολιτικής μέσω του πολιτισμού από μέρους των εθνικοσοσιαλιστών. Κατά συνέπεια ένας όρος που εστιάζει γεωγραφικούς χώρους εκτός των συνόρων του γερμανικού κράτους, φαίνεται ότι είναι μάλλον απαγορευτικός.
Ως ουδέτερος σε σχέση με τους προηγούμενους όρους εμφανίζεται ο όρος ‘λογοτεχνία των Γερμανών του εξωτερικού’ (‚auslandsdeutsche Literatur’), ο οποίος συλλήβδην εκφράζει τη λογοτεχνική παραγωγή των γερμανόφωνων ως περιχαρακωμένης ομάδας –π.χ. η περίπτωση του ανατολικού Βελγίου– και στην οποία ομάδα αντικατοπτρίζονται οι ιδιάζουσες συνθήκες ύπαρξης μιας γλωσσικής μειονότητας. Πλάι στους δύο τελευταίους όρους, ‘γερμανόφωνη λογοτεχνία του εξωτερικού’ (‘Deutschsprachige Literatur des Auslands’) και ‘λογοτεχνία των Γερμανών του εξωτερικού’ (‚auslandsdeutsche Literatur’) που είναι και οι πιο συχνοί, γίνονται από κάποιους μελετητές προτάσεις για τη χρησιμοποίηση συνθετικών όρων, όπως για παράδειγμα ‘γερμανοκαναδέζικη λογοτεχνία’ ή ‘ρουμανογερμανική λογοτεχνία’. Βασικό επιχείρημα είναι ότι στη σημερινή εποχή οι συγγραφείς δεν αποτελούν ξεκομμένο κομμάτι της εκάστοτε κοινωνίας στην οποία ζουν, αντίθετα αναπόσπαστο μέρος της. Παρ’ όλη την ενσωμάτωση συστατικό στοιχείο των έργων τους είναι μια διάχυτη πολιτική τοποθέτηση, η οποία εκφράζεται από τη μια ως προάσπιση ή έστω πραγμάτευση μέσω της λογοτεχνίας της μειονοτικής εμπειρίας και από την άλλη ως ανοιχτή τοποθέτηση απέναντι στην πλειονότητα.
Οπωσδήποτε είναι πολύ δύσκολο να επισημάνουμε σε μια συνοπτική παρουσίαση τις θεματολογικές και γενικά μορφολογικές σταθερές της ‘λογοτεχνίας των μειονοτήτων’, αφού ο τελευταίος όρος χρησιμοποιείται στην παρούσα μελέτη κατ’ οικονομία, για να δηλώσει ένα ευρύτατο λογοτεχνικό πεδίο που είναι διάσπαρτο σε όλες τις γεωγραφικές ηπείρους και άρα δέχεται επιρροές από διαφορετικά πολιτικά συστήματα και εξαρτάται από διαφορετικές ιστορικοκοινωνικές συνθήκες. Παρ’ όλα αυτά όμως σύμφωνα με τον Freeman υπάρχει τουλάχιστον για τις γερμανόφωνες ομάδες των Εβραίων, των μεταναστών και των ομοφυλοφίλων (minorities) ένα διακριτό βασικό χαρακτηριστικό: οι γερμανόφωνοι συγγραφείς ζουν και γράφουν υπό τη σκιά του Άουσβιτς και των σημερινών ακροδεξιών βανδαλισμών στη Γερμανία. Κάτι τέτοιο είναι εμφανέστατο στη λογοτεχνία των Εβραίων, ενώ για τους ομοφυλόφιλους το ροζ τρίγωνο από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης έχει μετατραπεί σε σύμβολο κοινωνικοπολιτικής χειραφέτησης· επίσης και στα έργα των μεταναστών υπάρχουν αρκετές αναφορές στο ολοκαύτωμα.
Ρίχνοντας μια ματιά στην εισαγωγή του συλλογικού τόμου του Rosenthal (1989) που αναφέρεται κυρίως στη λογοτεχνία των απόδημων Γερμανών βλέπουμε ότι θεματολογικά το κέντρο βάρους της λογοτεχνίας αυτής στο σύνολό της εστιάζεται σε ζητήματα πατρίδας και ταυτότητας. Ενδεικτικά ως προς τη λογοτεχνία της γερμανικής μειονότητας στη Βραζιλία κυριαρχούν θέματα και μοτίβα, όπως η φύση, η αγάπη, ο νόστος, η θρησκεία, οι ηθικές αξίες κλπ, δηλαδή μοτίβα που εκφράζουν γενικά μια αντίθεση στις εξελίξεις της νεοτερικότητας. Αντίθετα όμως με τη μεταναστευτική λογοτεχνία, μολονότι και η τελευταία συχνά πραγματεύεται τα παραπάνω μοτίβα, η λογοτεχνία των αποδήμων Γερμανών στη Βραζιλία δεν προβαίνει στην κοινωνική κριτική μέσω της λογοτεχνίας. Από την άλλη μεριά όμως, και σε συμφωνία με τη μεταναστευτική λογοτεχνία, είναι βασικό θέμα αυτής της λογοτεχνίας το δίπολο ‘ταυτότητα-ετερότητα’ και η προσπάθεια διατήρησης της πολιτισμικής ταυτότητας σε ένα αλλότριο περιβάλλον. Αξίζει εδώ να αναφέρουμε τον τελευταίο στίχο ενός ποιήματος του Carlos Hunsch με τίτλο: ‚Nachtgedanken eines Heimatlosen’ (‘Νυχτερινές σκέψεις ενός απάτριδα’):

Ich bin drüben und bin es nicht;		Είμαι αντίπερα και όμως δεν είμαι·	
Ich bin hier und bin es nicht;		Είμαι εδώ και όμως δεν είμαι·
Ausgestoßener Gast in der eigenen Welt,	Απόκληρος μουσαφίρης στον ίδιο μου τον κόσμο,
Ein Wanderer, der sich selbst verlorenging. Ένας ταξιδευτής, που χάθηκε μονάχος.

Όμοια και στη γερμανόφωνη λογοτεχνία της νοτίου Αφρικής το αντινομικό σχήμα: ‘περιφέρεια – κέντρο’, καθώς και οι προσπάθειες υπέρβασής του κυριαρχούν στα λογοτεχνικά έργα. Οι προσπάθειες αυτές φαίνονται, τέλος, ακόμη περισσότερο στη γερμανόφωνη λογοτεχνία της Αυστραλίας, όπου συχνά οι λογοτέχνες πραγματεύονται τη δυναμική αλληλεπίδραση των μειονοτήτων με τη νέα τους πατρίδα. 
Διαπιστώνουμε ότι εκείνο το θεματικό στοιχείο που χαρακτηρίζει τόσο τη μεταναστευτική λογοτεχνία όσο και τη ‘λογοτεχνία των μειονοτήτων’ είναι η αντιπαράθεση, αλλά και η ‘συμφιλίωση’ με τη πλειονότητα, εν τέλει η λογοτεχνική αναπαράσταση του ‘ξένου και του οικείου’.            
Όπως και να είναι πάντως από την κατάδειξη των ορολογικών αναζητήσεων αυτού του κεφαλαίου συνάγουμε δύο βασικά συμπεράσματα: Η λογοτεχνία –ειδικά αυτή που παράγεται από τις πρώην γερμανικές περιοχές της Ανατολικής Ευρώπης– είναι ιστορικά και ιδεολογικά τόσο επιφορτισμένη, ώστε ακόμη και η επιστημονική ενασχόληση προσπαθεί με χειρουργική ακρίβεια να αποφύγει τον σκόπελο των ιδεολογικών συνειρμών. Όμοια με τη μεταναστευτική λογοτεχνία υπάρχουν ιδιαίτερα προβλήματα σε επίπεδο μεταθεωρίας, όμως τα προβλήματα αυτά εφορμούνται από δύο διαφορετικά αίτια. Ενώ από τη μια πλευρά στη μεταναστευτική λογοτεχνία η θεωρία προσπαθεί σε γενικές γραμμές να ‚ντύσει’ αυτήν τη λογοτεχνία με ένα έμβλημα διαπολιτισμικής προσέγγισης, από την άλλη πλευρά στη λογοτεχνία των μειονοτήτων προσπαθεί να αποφύγει τη σχεδόν συνειρμική σύνδεση με το παρελθόν. Θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι στην τελευταία περίπτωση υιοθετείται μια περισσότερο γερμανική θεώρηση, αφού απουσιάζουν παντελώς αναφορές στην ενδεχόμενη διαπολιτισμική υφή των λογοτεχνικών έργων και τη σύνδεσή τους με το γενικότερο πολυπολιτισμικό περιβάλλον, στο οποίο και αναπτύσσονται. Επιπλέον θα λέγαμε ότι είναι διακριτή η προσπάθεια των ερευνητών να δικαιολογήσουν την ενασχόλησή τους με τη ‘λογοτεχνία των μειονοτήτων’, ώστε να μην κατηγορηθούν για εθνο-συντηρητική τοποθέτηση. Το τελευταίο είναι εμφανές τόσο από προσπάθειες να απεγκλωβίσουν ιδεολογικά ορισμένες έννοιες, όπως π.χ. πατρίδα, γερμανικές μειονότητες κλπ., όσο και από το σχεδόν απολογητικό τίτλο κάποιων επιστημονικών άρθρων, λ.χ. του Ritter ‘Γερμανική Φιλολογία χωρίς ενοχές’ (‚Germanistik ohne schlechtes Gewissen’) ή του Mecklenburg ‘Πόση πατρίδα χρειάζεται ο άνθρωπος; Σκέψεις γύρω από τη σχέση ανάμεσα σε λογοτεχνία και γεωγραφικό τόπο’ (‚Wieviel Heimat braucht der Mensch? Gedanken über Beziehung zwischen Literatur und Region’).
Το δεύτερο βασικό συμπέρασμα που συνάγουμε είναι ότι όπως η μεταναστευτική λογοτεχνία έτσι και η εν λόγω λογοτεχνία χαρακτηρίζεται από τρία βασικά στοιχεία: α) τη γλώσσα των έργων, β) τη βιογραφία των λογοτεχνών και γ) τη θεματολογία. Θα λέγαμε μάλιστα ότι στη συγκεκριμένη περίπτωση η βιογραφία αποκτά μάλλον μεγαλύτερο βάρος, μιας και ο γεωγραφικός χώρος στον οποίο παράγεται η λογοτεχνία είναι το κατεξοχήν διακριτό της στοιχείο. Η θεματολογία εξαιτίας του εύρους της λογοτεχνικής παραγωγής, όπως προαναφέραμε, είναι αρκετά δύσκολο να περιγραφεί, ενώ το στοιχείο της γλώσσας απ’ ό,τι φαίνεται τείνει να καθιερωθεί στους ορολογικούς προσδιορισμούς, έστω και αν δεν είναι εντελώς απαλλαγμένο από τους αρνητικούς συνειρμούς του παρελθόντος, π.χ. ‘γερμανόφωνη λογοτεχνία του εξωτερικού’ (‘Deutschsprachige Literatur des Auslands’) και ‘λογοτεχνία των Γερμανών του εξωτερικού’ (‚auslandsdeutsche Literatur’). Βασική διαφορά με τη μεταναστευτική λογοτεχνία είναι ότι η ‘λογοτεχνία των μειονοτήτων’ ανταποκρίνεται σε ένα ευρύτατο πεδίο αναφοράς, που κατά τη γνώμη μου, θα πρέπει να οριοθετείται σε κάθε σχετική επιστημονική μελέτη. Για παράδειγμα θα πρέπει οπωσδήποτε να γίνει ο διαχωρισμός ανάμεσα στις μειονοτικές κοινωνικές ομάδες εντός των συνόρων του γερμανικού κράτους και των εθνοτικών ομάδων εκτός των συνόρων. Και οι δύο περιπτώσεις όμως μπορούν να χαρακτηριστούν ως ‘λογοτεχνίες των μειονοτήτων’.
Χρησιμοποιώ στην παρούσα μελέτη τον όρο ‘λογοτεχνίες των μειονοτήτων’ και όχι τον ενδεχόμενο ‘μειονοτική λογοτεχνία’ αφενός για να δείξω τις πολλαπλές εκφάνσεις του φαινομένου, αφετέρου για να αποφύγω κάποιον στιγματισμό που προκαλεί η έννοια της μειονότητας. Όπως θα φανεί και στο παρακάτω κεφάλαιο, η ‘λογοτεχνία των μειονοτήτων’ είναι σε πολλές περιπτώσεις θεματολογικά και γλωσσικά πολύ κοντά στη μεταναστευτική λογοτεχνία, αφού βασική σταθερά των έργων είναι αφενός η αντιπαράθεση ή το πάντρεμα μεταξύ έτερου και οικείου, αφετέρου η λογοτεχνία γράφεται σε διαφορετικές γλώσσες και διαλέκτους. Οπωσδήποτε και η εθνοτική ‘μειονοτική λογοτεχνία’ έχει τις ρίζες της στο μεταναστευτικό φαινόμενο της Γερμανίας (βλ. κεφ. 1.1 του δεύτερου μέρους), στην ουσία αποτελεί τη λογοτεχνική μετεξέλιξή του στο πέρασμα των γενεών, γι’ αυτό και είναι συχνά εμφανής η δομική, γλωσσική, και θεματολογική συγγένεια με τη μεταναστευτική λογοτεχνία. Δυστυχώς δεν υπάρχουν ακόμη σχετικές συγκριτικές μελέτες που να διερευνούν τις ομοιότητες και τις διαφορές των δύο λογοτεχνιών, γι’ αυτό περιορίζομαι στο σημείο αυτό να επισημάνω κάποιες ομοιότητες και να καταδείξω ένα πολλά υποσχόμενο ερευνητικό πεδίο για το μέλλον.

3.2 Δύο μέτρα και δύο σταθμά: Πρόσληψη λογοτεχνίας μειονοτήτων σε σχέση με τη μεταναστευτική λογοτεχνία

Προτού προβούμε στη σύγκριση των ‘δύο’ λογοτεχνιών, θα πρέπει να τονίσουμε τη διαφορά τους στη ‘μακροβιότητα’. Ενώ η μεταναστευτική λογοτεχνία είναι ένα νεότατο λογοτεχνικό φαινόμενο περί των σαράντα χρόνων και η απαρίθμηση των λογοτεχνικών γενεών βρίσκονται ακόμη στα σπάργανα, η ‘λογοτεχνία των μειονοτήτων’ είναι τόσο παλιά όσο και η ιστορία συγκρότησης του γερμανικού κράτους. Γι’ αυτό το λόγο αξίζει να δώσουμε σ’ αυτό το σημείο κάποια ιστορικά στοιχεία σχετικά με την πρόσληψή της και την ευρύτερη πολιτική λειτουργία της.
Η ‘λογοτεχνία των μειονοτήτων’ ανακαλύφθηκε στον ορίζοντα των γερμανικών επιστημών κατά το τέλος του 18ου αιώνα, όταν στις προσπάθειες συγκρότησης γερμανικού κράτους ανακαλύφθηκαν οι έννοιες ‘Γερμανοί/ Ινδογερμανοί/ Αρίοι/ φυλή/ λαός/ γλωσσική ενότητα’ και χρησιμοποιήθηκαν ως ιδεολογήματα για τη συγκρότηση εθνικής ταυτότητας. Ήδη στην πρώτη συνάντηση των εκπροσώπων της Γερμανικής Φιλολογίας το 1846 (1. Germanistentag 1846) ο Jacob Grimm τονίζει ότι προϋπόθεση για τη συγκρότηση ενός έθνους είναι η συνοχή του λαού και της γλώσσας του. Έτσι και όλη η επιστήμη της Γερμανικής Φιλολογίας ακολούθησε τις ρομαντικές-ιδεαλιστικές απόψεις των Χέρντερ (Herder) και Σίλλερ (Schiller), επιφορτίζοντας την επιστήμη με το όλο ιδεολόγημα του γερμανικού έθνους. Λίγο αργότερα η Γερμανική Φιλολογία ανακάλυψε τις γερμανικές μειονότητες στο εξωτερικό ως πρόσφορο έδαφος για τις εθνικιστικές της προθέσεις.
Τελικά μέχρι την εποχή του α’ παγκόσμιου πόλεμου το θέμα των μειονοτήτων έχει γίνει αναπόσπαστο κομμάτι όχι μόνο για τη Γερμανική Φιλολογία, αλλά και για όλες τις άλλες επιστήμες. Την εποχή αυτή παράγονται άπειρες επιστημονικές εργασίες με θέμα: ο γερμανικός πολιτισμός στο εξωτερικό, πάντα όμως με σκοπό να ασκηθεί ένα είδος εθνικιστικής εξωτερικής πολιτικής μέσω του πολιτισμού (Kulturpolitik). Στην ουσία, δηλαδή οι μειονότητες ως αναπόσπαστο κομμάτι γερμανικού πολιτισμού (που εδράζεται στο συνεκτικό δεσμό της γερμανικής γλώσσας) χρησιμοποιήθηκαν για τις επεκτατικές βλέψεις της Γερμανίας. Το τέλος του α’ παγκόσμιου πόλεμου και η υπογραφή της συνθήκης των Βερσαλλιών που εκλήφθηκαν ως εθνική ταπείνωση ενέτειναν την στροφή προς τον πολιτισμό των Γερμανών του εξωτερικού και συνεπώς συνέχισαν την ιδεολογική χειραγώγηση. Συνακόλουθα συνεχίστηκαν με αμείωτο ρυθμό και οι σχετικές εκδοτικές προσπάθειες. Φυσικά και κατά τη δεκαετία του ’20 οι ιδεολογικοί άξονες πάνω στους οποίους κινούνταν η επιστημονική αντιμετώπιση των μειονοτήτων και της λογοτεχνίας τους ήταν τα δίπτυχα ‘εθνική πολιτική/γενεαλογική ιστορία (‚Stammesgeschichte)’ και λαός (‚Volkstum’)/γερμανισμός (‚Deutschtum’)/ γερμανισμός του εξωτερικού’ (‚Auslandsdeutschtum’). Μετά το 1933 ειδικά η Γερμανική Φιλολογία αυτοπροσδιορίζεται με βάση των ιδεολογημάτων των εθνικοσοσιαλιστών· κάτι που φαίνεται και από την αυτονόητη θέση της ‘λογοτεχνίας των μειονοτήτων’ στη γερμανική ιστορία της λογοτεχνίας. Τέλος, μετά το β’ παγκόσμιο πόλεμο, όπως ήδη ειπώθηκε, ακολούθησε ένα πέπλο σιωπής στην επιστημονική κοινότητα γύρω από αυτή τη λογοτεχνία, ώσπου στα μέσα της δεκαετίας του ’60 να αρχίσει ξανά δειλά-δειλά και μακριά από τα ιδεολογήματα του παρελθόντος η εκ νέου ενασχόληση με αυτό το λογοτεχνικό φαινόμενο.
Αν ρίξουμε τώρα μια ματιά στη νεότερη πρόσληψη της εν λόγω λογοτεχνίας, παρατηρούμε ότι, όπως και στην περίπτωση της μεταναστευτικής λογοτεχνίας, η πρόσληψή της έχει γίνει κυρίως από τα πανεπιστημιακά τμήματα Γερμανικής Φιλολογίας του εξωτερικού (‚Auslandsgermanistiken’). Τα αίτια βέβαια είναι διαφορετικά. Ενώ στα  προγράμματα σπουδών της Αμερικής μειονοτικά και γενικά μεταναστευτικά θέματα αποτελούν ένα αυτονόητο μέρος τους, στη Γερμανική Φιλολογία της Γερμανίας κάτι τέτοιο δε συμβαίνει και γι’ αυτό η μεταναστευτική λογοτεχνία ανακαλύφθηκε κάπως αργά (βλ. κεφ. 2.1 του δεύτερου μέρους). Όσο για τη ‘λογοτεχνία των μειονοτήτων’ οι λόγοι της μη ενασχόλησής τους στη Γερμανία έχουν γίνει εμφανείς – λόγοι στενά συνδεδεμένοι με το ‘απόκληρο’ γερμανικό παρελθόν, το οποίο όμως δεν αντιμετωπίζουν οι Γερμανικές Φιλολογίες του εξωτερικού.
Εντύπωση προκαλεί το γεγονός ότι στις νεότερες μελέτες για τη ‘λογοτεχνία των μειονοτήτων’ αντιμετωπίζεται με ιδιαίτερη ‘επιείκεια’ η μη ορθή χρήση της γερμανικής γλώσσας. Επισημαίνεται το γεγονός ότι υπάρχουν αποκλίσεις από την επίσημη γερμανική γλώσσα, ενδεχόμενα μορφοσυντακτικά λάθη, καθώς επίσης και η διαλογική χρήση της μειονοτικής γερμανικής γλώσσας με την αντίστοιχη επίσημη γλώσσα του κράτους, στο οποίο ανήκει. Επίσης υπάρχουν σχετικές γλωσσολογικές μελέτες που αναλύουν τα ‘λάθη’ και τις αποκλίσεις σε  μορφοσυντακτικό επίπεδο, σε σημασιολογικό-υφολογικό επίπεδο καθώς και σε λεξιλογικό και επισημαίνουν ότι τα αποτελέσματα των ερευνών θυμίζουν συχνά τα γλωσσικά λάθη των αλλοδαπών που μαθαίνουν Γερμανικά ως ξένη γλώσσα. Σε ένα μετέπειτα στάδιο συνάγονται συμπεράσματα και για τη λογοτεχνική γλώσσα των σχετικών δειγμάτων γραφής. Αξίζει εδώ να θυμίσουμε την ‘αυστηρότητα’ με την οποία αντιμετωπίζονταν ειδικά κατά τη δεκαετία του ’80, αλλά και μετέπειτα η μεταναστευτική λογοτεχνία. Σε καμία περίπτωση δεν υπήρχαν κάποια ‘ελαφρυντικά’ για αποκλίσεις από την επίσημη γερμανική γλώσσα και ακόμη και η γλωσσική λιτότητα των ποιημάτων της πρώτης γενιάς αντιμετωπίζονταν ως ένδειξη μιας αξιολογικά μέτριας λογοτεχνίας. Επίσης για τη μεταναστευτική λογοτεχνία λείπουν εμπεριστατωμένες γλωσσολογικές μελέτες που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για τις αναλύσεις των λογοτεχνικών κειμένων. Η λογοτεχνική αξία των γλωσσικών αποκλίσεων ανακαλύφθηκε για τη μεταναστευτική λογοτεχνία μόλις τα τελευταία χρόνια και, σημειωτέον, από ερευνητές μη γερμανικής καταγωγής (βλ. κεφ. 2.3 του δεύτερου μέρους).
Αντίθετα με τα παραπάνω και στις δύο περιπτώσεις γίνεται στη σύγχρονη έρευνα λόγος για την ανάγκη μιας ‘Αισθητικής της διαφορετικότητας’ (‚Ästhetik der Differenz’) και μιας ‘διαπολιτισμικής Γραμματολογίας’ (Interkulturelle Literaturwissenschaft). Πρόκειται για επιστημονικούς λόγους που αναγνωρίζουν τη διγλωσσία ως διακριτό στοιχείο αυτής της λογοτεχνίας και οι αναγνωστικές νοηματοδοτήσεις τοποθετούνται στη βάση μιας διαπολιτισμικής θεώρησης των πραγμάτων. Επίσης και στις δύο περιπτώσεις επισημαίνεται ο σημαντικός ρόλος της Συγκριτικής Γραμματολογίας για την ανάλυση αυτών των έργων. Ειδικά ως προς τη ‘λογοτεχνία των μειονοτήτων’ μπορεί να υπερβεί την εθνοκεντρική σκοπιά των εθνικών φιλολογιών και να εστιάσει το ενδιαφέρον της στο χώρο που βρίσκεται στο σταυροδρόμι δύο ή περισσότερων πολιτισμών που ενδεχομένως βρίσκονται μακριά από τα επίσημα σύνορα των εθνικών κρατών. Ωστόσο στην περίπτωση της μεταναστευτικής λογοτεχνίας η Συγκριτική Γραμματολογία μπορεί να αναζητήσει την εσωτερική συγκριτική υφή των έργων, την διαλογικότητα σε γλωσσικό και σημασιολογικό επίπεδο. Επίσης το τελευταίο στοιχείο ισχύει και για τη ‘λογοτεχνία των μειονοτήτων’.
Σε αντίθεση με τη μεταναστευτική λογοτεχνία η πρόσληψη της ‘λογοτεχνίας των μειονοτήτων’ τονίζει ότι τα αξιολογικά κριτήρια γι’ αυτήν την λογοτεχνία θα πρέπει να είναι προσαρμοσμένα στις ιδιαίτερες συνθήκες παραγωγής και διακίνησης της λογοτεχνίας. Παρατηρούμε επομένως και εδώ μια σχετική ‘επιείκεια’ που εκλείπει από τη μεταναστευτική λογοτεχνία. Κοινός είναι, από την άλλη  μεριά, ο προβληματισμός γύρω από την ορθή ή μη κατάταξη της γερμανόφωνης λογοτεχνίας σε λογοτεχνία της Αυστρίας, Ελβετίας, Ανατολικής- και Δυτικής Γερμανίας (βλ. κεφ. 2.1 του τρίτου μέρους). Στη ‘λογοτεχνία των μειονοτήτων’ τίθεται περισσότερο απ’ ό,τι στη μεταναστευτική λογοτεχνία το ερώτημα αν υπάρχουν τελικά περισσότερες από τις παραπάνω τέσσερις λογοτεχνίες. Είναι σαφές ότι αυτό το ερώτημα απαιτεί μια γενικότερη κριτική της έννοιας της εθνικής λογοτεχνίας και αυτό είναι, κατά τη γνώμη μου, το σημαντικότερο κοινό σημείο των λογοτεχνιών που εξετάζουμε, αφού στην ουσία επιβάλλουν αναθεωρήσεις τόσο σε επίπεδο Γραμματολογίας, όσο θεωρίας και γενικότερα αισθητικής.
Όμοια με τη μεταναστευτική λογοτεχνία παρατηρείται και στη ‘λογοτεχνία των μειονοτήτων’ η χρήση διαφορετικών γλωσσών, έστω και αν έχει επικρατήσει το στοιχείο της γερμανικής γλώσσας να θεωρείται διακριτό στοιχείο –συνεκτικός δεσμός– της λογοτεχνίας των μειονοτήτων. Έτσι για παράδειγμα οι λογοτέχνες της Αλσατίας γράφουν τόσο στη γερμανόφωνη τοπική διάλεκτο, όσο και στις επίσημες γλώσσες της γερμανικής και της γαλλικής γλώσσας. Επίσης σε περισσότερες από μία γλώσσες γράφουν συχνά και λογοτέχνες γερμανικής καταγωγής στη Ρουμανία, όπως και στις χώρες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης. Ακόμη, όμοια με τη μεταναστευτική λογοτεχνία, παρατηρείται η χρήση τοπικών διαλέκτων.
Μια σχετική επιείκεια απέναντι στη ‘λογοτεχνία των μειονοτήτων’ διαπιστώνουμε και ως προς την αντιμετώπιση της πρόσληψης. Ενώ στη  ‘λογοτεχνία των μειονοτήτων’ τονίζεται ότι η λογοτεχνική παραγωγή θα πρέπει να αντιμετωπίζεται πάντα σε σχέση με τις δυνατότητες διάδοσης και διακίνησης αυτής της λογοτεχνίας, στη μεταναστευτική λογοτεχνία όχι μόνο δεν τονίζεται κάτι τέτοιο –αυτό εξάλλου θα απαιτούσε μια βαθύτερη (αυτό)κριτική της γερμανικής κοινωνίας και των μηχανισμών θεσμοποίησης της λογοτεχνίας– αλλά μέχρι στιγμής υπάρχει μόνο μία πτυχιακή εργασία που διερευνά το ζήτημα της πρόσληψης της μεταναστευτικής λογοτεχνίας.
Μεγάλη διαφορά υπάρχει επίσης και στην αντιμετώπιση της λογοτεχνικής παράδοσης. Στη ‘λογοτεχνία των μειονοτήτων’ τονίζεται ότι οι ιδιαίτεροι αντιληπτικοί και εκφραστικοί σχηματισμοί της λογοτεχνίας καθορίζονται από την πολιτισμική παράδοση των μειονοτήτων και τη σχέση τους με την εκάστοτε πλειονότητα. Η μεταναστευτική λογοτεχνία όχι μόνο δεν έχει ιδωθεί μέσα από αυτή τη σκοπιά, αλλά ακόμη και οι προσπάθειες κάποιων κριτικών να ταυτίσουν τους αλλοδαπούς συγγραφείς με τη σοσιαλιστική εργατική λογοτεχνία δεν ακολουθούν το δρόμο της συσχέτισης της συγκεκριμένης λογοτεχνίας με την ‘προλετάρια παράδοση’ των χωρών καταγωγής των συγγραφέων (βλ. κεφ. 2.1 του τρίτου μέρους).
Από τις παραπάνω αναφορές έχει γίνει νομίζω εμφανής η ομοιότητα της μεταναστευτικής λογοτεχνίας με τη ‘λογοτεχνία των μειονοτήτων’ τόσο σε ενδολογοτεχνικό επίπεδο, όσο και σε επίπεδο επιστημονικής μεταθεωρίας. Επιπλέον οι αναφορές στην πρόσληψη πέρα από τις ομοιότητες καταδεικνύουν όμως και μια διαφορετική αντιμετώπιση τους. Σε γενικές γραμμές θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι η γερμανική κριτική είναι μάλλον πιο επιεικής απέναντι στη ‘λογοτεχνία των μειονοτήτων’ από ό,τι απέναντι στη μεταναστευτική λογοτεχνία. Κάποιες γλωσσικές ιδιαιτερότητες της ‘λογοτεχνίας των μειονοτήτων’ δικαιολογούνται από τις ιδιαίτερες συνθήκες παραγωγής και διακίνησης της λογοτεχνίας, ενώ για τη μεταναστευτική λογοτεχνία αυτά τα ‘ελαφρυντικά’ όχι μόνο δεν υπάρχουν, αλλά και χωρίς κοινά παραδεκτά αξιολογικά κριτήρια –συχνά με μόνο κριτήριο τα θέματα που πραγματεύεται η μεταναστευτική λογοτεχνία– κρίνεται ως μέτρια. Εντύπωση προκαλεί το γεγονός ότι έχουν γίνει ελάχιστες προτάσεις για τη σύνδεση της ‘λογοτεχνίας των μειονοτήτων’ με το πολυπολιτισμικό περιβάλλον στο οποίο εκκολάπτεται, πράγμα που αποδεικνύει ότι και οι σύγχρονες έρευνες διακατέχονται ακόμη από μια γερμανοκεντρική ματιά. 
Τελειώνοντας θα πρέπει να σημειώσουμε ότι οι παραπάνω αναφορές στη ‘λογοτεχνία των μειονοτήτων’ δεν μπορεί να είναι εξαντλητικές. Πολύ περισσότερο θελήσαμε να καταδείξουμε ένα πολλά υποσχόμενο ερευνητικό πεδίο, το οποίο σε σύγκριση με τη μεταναστευτική λογοτεχνία οδηγεί σε ενδιαφέροντα συμπεράσματα. Επίσης, υποστηρίζω ως υπόθεση εργασίας ότι η τοποθέτηση της ‘λογοτεχνίας των μειονοτήτων’ στη βάση διαπολιτισμικών λόγων (Diskurse) θα μπορούσε να ανοίξει καινούργιους ερευνητικούς ορίζοντες.

4. Στοιχεία λογοτεχνίας της γερμανόφωνης μειονότητας στη Ρουμανία

Ήδη από την παραπάνω μακροσκελή επικεφαλίδα διαφαίνεται η δυσκολία εννοιολογικού προσδιορισμού της συγκεκριμένης λογοτεχνικής παραγωγής, αφού η επικεφαλίδα υποδηλώνει ότι πρόκειται για συγγραφείς γερμανικής καταγωγής, κάτι όμως που δε δηλώνεται άμεσα. Στη σχετική βιβλιογραφία η δυσκολία εννοιολογικού προσδιορισμού αποτυπώνεται στη χρησιμοποίηση διαφορετικών ονομασιών, για το χαρακτηρισμό της λογοτεχνίας αυτής,  όπως π.χ. ‚völkisch-heimatlich’ (‘λογοτεχνία του λαού ή της πατρίδας, πριν το 1944) ή ‚mitwohnende Nationanlität’ (‘συγκατοικούσα εθνικότητα’, από τα τέλη της δεκαετίας του ’60 μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του ’80). Ακόμη έγιναν προσπάθειες να ορισθεί ως «πέμπτη γερμανική λογοτεχνία» δίπλα από τις λογοτεχνίες της Δυτικής και Ανατολικής Γερμανίας, της Αυστρίας και της γερμανόφωνης Ελβετίας. Όπως και να έχει πάντως με τον όρο «λογοτεχνίας της γερμανόφωνης μειονότητας στη Ρουμανία» (έναν αρκετά γενικό όρο, αφού δεν γίνεται διαχωρισμός ανάμεσα σε αυτούς που παλιννόστησαν και αυτούς που έμειναν στη Ρουμανία) εννοείται εκείνη η γερμανόφωνη λογοτεχνία των: Siebenburger Sachsen (Τρανσυλβανών Σαξόνων), των κατοίκων του Βονάτου (Banat, δηλ. Σουαβών του Δούναβη), των συγγραφέων της περιοχής της Μπουκοβίνα καθώς και εκείνων που προέρχονται από άλλες διάσπαρτες γερμανόφωνες περιοχές της ρουμανικής επικράτειας. 
Σ’ αυτό το σημείο αξίζει να γίνει ιδιαίτερη μνεία στην περιοχή Banat, αφού οι γνωστότεροι συγγραφείς, μεταξύ των οποίων και η Χέρτα Μύλλερ, προέρχονταν από εκεί. Έτσι πρόκειται για μια περιοχή στα σύνορα μεταξύ της σημερινής Ρουμανίας, Σερβίας και Ουγγαρίας. Ο πρώτος αποικισμός της περιοχής από Γερμανούς έγινε το 1716 στα πλαίσια στης αυστριακής αυτοκρατορίας. Άλλα δύο αποικιακά κύματα ακολούθησαν υπό την ηγεμονία της Μαρίας Θηρεσίας και του Ιωσήφ Β’. Βασικό χαρακτηριστικό τον Γερμανών εποίκων, όχι μόνο της περιοχής Banat, αλλά και της Τρανσυλβανίας ήταν η σθεναρή αντίστασή τους σε οποιαδήποτε πολιτισμική αφομοίωση. «Their highest aim was to preserve their German identitiy with respect to language, tradition, and culture. Though they considered Germany the source oft their identity, they never thought of going back to live there.Their new homeland was Transylvania or Banat, and it was exactly this regional identity they wanted to preserve, along with the folk tradition it entailed.»
Μολονότι οι ‘Γερμανοί’ της Ρουμανίας είναι οι μοναδικοί πληθυσμοί που μετά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, δεν εξαναγκάστηκαν να πάρουν το δρόμο της προσφυγιάς (βλ. κεφ. ‘Η Γερμανία ως χώρα υποδοχής μεταναστών’) άρχισαν αμέσως μετά τον πόλεμο τα πρώτα κύματα παλιννόστησης. Σημαντικό ρόλο έπαιξε και η αδιαμφισβήτητη ενεργή συμμετοχή τους στα πεπραγμένα των ναζί, πράγμα που τους έκανε ιδιαίτερα αντιπαθείς στο ρουμανικό πληθυσμό. «During the Nazi era, the existence of German minorities beyond the Reich was used as an excuse for military expansion, and many ethnic Germans served in Hitler’s armies.» Έτσι ένα πρώτο κύμα συγγραφέων ‘επιστρέφει’ μετά το 1944 στη Γερμανία και στην Αυστρία. Πρόκειται για συγγραφείς που καταλήγουν στον κύκλο του ναζί συγγραφέα Heinrich Zillich, ο οποίος καταφέρνει να ιδρύσει στο Μόναχο το ‘νοτιοανατολικό γερμανικό πολιτιστικό κέντρο’ και να εκδώσει μετά το 1951, επίσης στο Μόναχο, το περιοδικό Südostdeutsche Vierteljahresblätter! Παράλληλα σημειώνεται μεταναστευτικό κύμα από την περιφέρεια στο Βουκουρέστι. Ενδεικτικά παραδείγματα είναι οι συγγραφείς Paul Celan και Rose Ausländer. Πέρα όμως από την εκούσια μετανάστευση εξορίζονται αρκετοί συγγραφείς τις τελευταίες μέρες του πολέμου στα στρατόπεδα συγκέντρωσης της Σοβιετικής Ένωσης ή φυλακίζονται άδικα, όπως π.χ. οι Oskar Pastior και Otto Alscher. Οι περισσότεροι από αυτούς είχαν τη δυνατότητα επιστροφής στη Ρουμανία από το 1949 και μετά. Μετά το 1944 το Βουκουρέστι αποτελεί το πνευματικό κέντρο για τους γερμανόφωνους συγγραφείς, ενώ στην Τιμισοάρα (Timişoara) ιδρύεται ένα σημαντικό όργανο πνευματικής συσπείρωσης, το περιοδικό ‚Banater Schrifttum’ (1949-1955, που από το πρώτο τεύχος του έτους 1956 μετονομάζεται σε ‚Neue Literatur’). Όμως, ένας σημαντικός αριθμός συγγραφέων δεν μπορεί να εκδώσει βιβλία στη Ρουμανία.
Με την ανάληψη της εξουσίας από τον Τσαουσέσκου (1965) αρχίζει η περίοδος πολιτικής ουδετερότητας και η σύναψη διπλωματικών σχέσεων με τη Δυτική Γερμανία. «They were considered Romanian citizens of German nationality benefiting by law from all constitutional rights: they had their own elementary and high schools, numerous publications, one publishing house, and theaters. For a long time, ethnic Romanians were not allowed into German schools if they could not prove that at least one of the parents was an ethnic German.» Παρ’ όλα αυτά ένας σημαντικός αριθμός συγγραφέων αποφασίζει να μετοικίσει στη Γερμανία, όπως π.χ. ο Oskar Pastior, που εκμεταλλευόμενος ένα ταξίδι στο εξωτερικό, παραμένει στο Δυτικό Βερολίνο ή ο Dieter Schlesak που επίσης εκμεταλλευόμενος ένα ταξίδι παραμένει στη Δυτική Γερμανία.
Ενώ το μεταναστευτικό κύμα είχε κάπως καταλαγιάσει κατά τη δεκαετία του ’70, ξαναφούντωσε από τα μέσα της δεκαετίας του ’80. Εντωμεταξύ η «λογοτεχνία της γερμανόφωνης μειονότητας στη Ρουμανία» έγινε ευρύτερα γνωστή στη Δυτική Γερμανία. Το ενδιαφέρον όμως εστιάστηκε κυρίως γύρω από τους νεότερους συγγραφείς της περιοχής Banat, από τους οποίους οι περισσότεροι ή είχαν ήδη μετοικίσει στη Γερμανία ή περίμεναν να τους επιτραπεί η έξοδος από τη χώρα. Αποτέλεσμα αυτού όμως ήταν να μην λογίζονται στη «γερμανόφωνη λογοτεχνία της Ρουμανίας» εκείνοι οι συγγραφείς που είχαν μετοικίσει στη Γερμανία και την Αυστρία ήδη από το 1944 παρόλο που το έργο τους είχε σαφείς αναφορές στη ζωή της γερμανικής μειονότητας στη Ρουμανία (π.χ. ο ποιητής Ernest Wichner που εξέδωσε την αξιοπρόσεκτη ποιητική συλλογή Steinsuppe, 1988). 
Στα τέλη της δεκαετίας του ’80 έχει τελικά εγκατασταθεί στη Γερμανία η πλειονότητα των συγγραφέων της περιοχής Banat. Τα πιο γνωστά μέλη είναι η Χέρτα Μύλλερ και ο τότε σύζυγός της Richard Wagner καθώς και οι William Totok, Horst Samson, Johann Lipper Helmuth Frauendorfer. Αυτή η ομάδα κάνει την εμφάνισή της τα επόμενα χρόνια με μια σειρά από λογοτεχνικά έργα που μπορεί με βάσει της θεματολογίας τους να διακριθούν σε τρεις κατηγορίες: στην πρώτη κατηγορία συγκαταλέγονται έργα όπως της Χέρτα Μύλλερ ‚Barfüßiger Februar’ (1987), του Richard Wagner ‚Ausreiseantrag’ (1988) και του Johan Lippets ‚Protokoll eines Abschieds oder die Angst vor dem Schwinden der Einzelheiten’ (1990) που πραγματεύονται την περίοδο αναμονής στη Ρουμανία για την άρση της απαγόρευσης εξόδου από τη χώρα. Στη δεύτερη κατηγορία ανήκουν εκείνα τα έργα που πραγματεύονται εμπειρίες πλέον στη γερμανική κοινωνία, π.χ. της Χέρτα Μύλλερ ‚Μετέωροι Ταξιδιώτες’ και του Richard Wagner ‚Begrüßungsgeld’. Στην τρίτη κατηγορία τέλος ανήκουν εκείνα τα έργα που πραγματεύονται τη ζωή στη Ρουμανία, π.χ. το μυθιστόρημα του Richard Wagner ‚Die Muren von Wien’ (1990).
Το μεταναστευτικό κύμα υποχωρεί ανάμεσα στα έτη 1990 και 1992. Ο Georg Scherg, καθηγητής Φιλολογίας στο Παν/μιο Sibiu, πηγαίνει στη Γερμανία μετά τη συνταξιοδότησή του, καθώς και ο Franz Wodjak, που διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην ανάδειξη της «λογοτεχνίας της γερμανόφωνης μειονότητας στη Ρουμανία» κατά την δεκαετία του ’70 και ’80 τη γερμανόφωνη μεταναστευτική λογοτεχνία στη Ρουμανία πηγαίνει μόλις το 1992 στη Γερμανία· εντούτοις ένας από τους σημαντικότερους αντιπροσώπους της λογοτεχνίας αυτής, ο Joachim Wittstock παραμένει μόνιμα στη Ρουμανία.
Σήμερα οι γνωστότεροι αντιπρόσωποι της λογοτεχνίας αυτής είναι οι Richard Wagner, Franz Hodjak, Werner Söllner και φυσικά η Χέρτα Μύλλερ. Βασικές σταθερές στα έργα όλων αυτών των συγγραφέων είναι η διαπίστωση ότι από τη μια η κατανάλωση στο δυτικό κόσμο καθορίζει όλα τα πεδία δράσης, ακόμη και του πολιτισμού, από την άλλη ότι η λογοτεχνική παραγωγή έχει χάσει στη δυτική κοινωνία τον κοινωνικό της ρόλο. Και φυσικά είναι μια θλιβερή διαπίστωση ότι στη Ρουμανία αντιμετωπίζονταν ως Γερμανοί, ενώ στη Γερμανία ως Ρουμάνοι. Είναι τέλος γεγονός ότι η θεματολογία πολλών συγγραφέων περιστρέφεται γύρω από την ιστορία της χώρας προέλευσης που συχνά αντιμετωπίζεται ως μικρογραφία μιας πολυπολιτισμικής κοινωνίας. Ενδεικτικά αναφέρουμε τα έργα των: Dieter Schlesak ‚Vaterlandstage’ (1986) και του Hans Bergel ‚Wenn die Adler kommen’ (1996).

4.1.1 Χέρτα Μύλλερ: Ζωή και έργο

H Χέρτα Μύλλερ γεννήθηκε το 1953 στο χωριό Nitzkydorf της περιοχής του Βονάτου (Banat), φοίτησε στο γερμανόφωνο λύκειο της περιοχής και σπούδασε στο πανεπιστήμιο της Τιμισοάρα γερμανική και ρουμανική Φιλολογία. Μολονότι τα μέλη του κύκλου συγγραφέων Banat (‚Aktionsgruppe Banat’) υπήρξαν συμφοιτητές της, προσχώρησε στον κύκλο μόλις το 1976. Εργάστηκε ως δασκάλα και μεταφράστρια, όμως πολύ γρήγορα της επιβλήθηκε απαγόρευση άσκησης επαγγέλματος καθώς και εξόδου από τη χώρα. Τελικά κατάφερε το 1987 να μετοικίσει στη Γερμανία. Τα έργα της έχουν μεταφραστεί σε δεκατρείς γλώσσες.
	Για το έργο της έχει πάρει μια σειρά από βραβεία: το βραβείο „Aspekte Literaturpreis“ (1984) με το πρωτόλειό της Niederungen, το „Literaturförderpreis der Freien Hansestadt Bremen“ (1985), το  „Rauriser Literaturpreis“ (1985), το „Ricarda-Huch-Preis της πόλης Darmstadt“ (1987), το Marieluise-Fleißer-Preis της πόλης Ingolstadt (1989), το „Henning-Kaufmann-Stiftung“ (1989), το „Roswitha-Gedenkmedaille της πόλης Bad Gandersheim“ (1990), και τέλος το βραβείο „Kleist Preis“ (1994). Όπως αναφέρει η  Günther, μπορεί μεν συχνά το ένα βραβείο να φέρνει το άλλο, στην ουσία ο θεσμός των βραβείων να αναδεικνύει το κύρος των εκάστοτε επιτροπών και η λογοτεχνική αξία των βραβευμένων έργων να είναι αρκετά σχετική, όμως σίγουρα η πληθώρα των βραβείων στην περίπτωση της Χέρτα Μύλλερ είναι ενδεικτική του ανεβασμένου κύρους της συγγραφέως και της καθολικής αποδοχής της.
	Οι πρώτες δημοσιεύσεις της Μύλλερ ήταν κυρίως βουκολική και ερωτική ποίηση που  δεν είχαν σχεδόν καμία απήχηση. Όπως ειπώθηκε, το πρώτο της έργο έφερε τον τίτλο Niederungen και εκδόθηκε το 1982 στο γνωστό εκδοτικό οίκο Rotbuch στο Βερολίνο. Σημειωτέον ότι το ίδιο έργο είχε ήδη εκδοθεί δύο χρόνια νωρίτερα στον οίκο Kriterion στο Βουκουρέστι, χωρίς όμως να αποσπάσει το ενδιαφέρον της δυτικογερμανικής κριτικής. Στη συνέχεια δημοσιεύει μικρότερα διηγήματα στο περιοδικό Neue Literatur. Η δημοσίευση του διηγήματος ‘Das schwäbische Bad’ την φέρνει αντιμέτωπη με τη γερμανόφωνη λογοτεχνική κριτική στη Ρουμανία, αφού καυτηριάζει τη ζωή και την νοοτροπία της κλειστής κοινωνίας των γερμανόφωνων στη Ρουμανία. Το 1986 εκδίδεται το μυθιστόρημα ‚Der Mensch ist ein großer Fasan auf der Welt’ που επίσης γίνεται επιτυχία στη Δυτική Γερμανία, ενώ λίγο πριν την έξοδό της από τη χώρα συμπαρίσταται σε γερμανόφωνους αντιφρονούντες συγγραφείς με αποτέλεσμα να απαγορευτεί η έξοδός της από τη χώρα και να ανακρίνεται από την Ασφάλεια (Securitate). To 1987 πηγαίνει στη Γερμανία και δημοσιεύει τη συλλογή των διηγημάτων της ‘Barfüßiger Februar’, που είχε γραφεί λίγο πριν από την έξοδό της από τη χώρα και στην οποία καυτηριάζονται ακόμη περισσότερο απ’ ό,τι στα προηγούμενα έργα πολιτικές καταστάσεις και πρακτικές στη Ρουμανία. Το πρώτο της έργο που γράφτηκε στη Γερμανία είναι το μυθιστόρημα ‘Μετέωροι Ταξιδιώτες’ (‘Reisende auf einem Bein’, 1989), στο οποίο και πραγματεύονται οι πρώτες εντυπώσεις στη Γερμανία.
	Σ’ αυτό το σημείο αξίζει να επισημάνουμε, πως η Μύλλερ θέλησε να αντιμετωπιστεί από τις δυτικογερμανικές αρχές ως πολιτικός πρόσφυγας και όχι ως γερμανόφωνη μειονότητα, πράγμα που όμως δεν κατέστη δυνατό. Όπως διαφαίνεται και από μαρτυρία της στο παρακάτω απόσπασμα μπορούσε να αντιμετωπιστεί είτε ως Γερμανίδα είτε ως πολιτική πρόσφυγας, ενώ η αντιμετώπιση και των δύο περιπτώσεων μαζί δεν προβλέπεται από το νόμο.

«Dass ich 1987 bei der Offenlegung meiner Biographie von der rumänischen Diktatur redete, machte die Beamten nervös. Ich habe eine Diktatur aus politischen Gründen verlassen, und die deutschen Beamten wollten etwas über mein Deutschtum wissen. Als ich die Frage, ob ich mit meiner Haltung auch als Rumänin verfolgt gewesen wäre, mit Ja beantwortete, schickte der Beamte mich zur Ausländerpolizei. Er konstatierte: entweder Deutsche oder politisch Verfolgte. Für beides zusammen gab es kein vorgedrucktes Formular.»

Για τη επιβεβαίωση της γερμανικής καταγωγής χρησιμοποιηθήκανε σε πολλές περιπτώσεις οι λεγόμενες λίστες καταγωγής, που είχαν φτιαχτεί από τους ναζί. Στην περίπτωση της Χέρτα Μύλλερ η ταυτοποίηση υπήρξε εύκολη υπόθεση, αφού τόσο ο πατέρας της  όσο και ο θείος της είχαν υπηρετήσει στα Ες-Ες.
	Στα τέλη της δεκαετίας του ’80 με αρχές του ’90 η συγγραφέας αντιμετωπίζεται ως δημόσιο πρόσωπο. Είναι η εποχή που συμμετέχει στην οργάνωση για τα ανθρώπινα δικαιώματα και την πτώση της δικτατορίας του Τσαουσέσκου. Τότε εκδίδει και μια σειρά από δοκίμια και διηγήματα που αναφέρονται στα γεγονότα και συγκεντρωτικά συμπεριλαμβάνονται στις συλλογές ‚Eine warme Kartoffel ist ein warmes Bett’ (1992) και ‘Hunger und Seide’ (1995). Ακολουθούν τα δοκίμια ‘Der Teufel sitzt im Spiegel’ (1991) και ‘In der Falle’ (1996). Τα τελευταία της έργα θεματοποιούν τη κοινωνία της Ρουμανίας εν καιρώ δικτατορίας και γενικότερα το κλίμα τρομοκράτησης και χαφιεδισμού σε ένα καθεστώς που βρίσκεται σε αποσύνθεση.

Συγκεντρωτική εργογραφία της Χέρτα Μύλλερ:	
	
Niederungen (διηγήματα). Βουκουρέστι: Kriterion 
1982.	
Drückender Tango (διηγήματα). Βουκουρέστι: Kiterion
 1984.	
Niederungen (διηγήματα). Βερολίνο: Rotbuch 
1984.	
Der Mensch ist ein großer Fasan in der Welt (διηγήματα). Βερολίνο: Rotbuch 1986.	
Barfüßiger Februar (διηγήματα). Βερολίνο: Rotbuch 
1987.	
Reisende auf einem Bein (μυθιστόρημα). Βερολίνο: Rotbuch 
1989.	
Der Teufel sitzt im Spiegel (δοκίμια). Βερολίνο: Rotbuch 
1991.	
Der Fuchs war damals schon der Jäger (μυθιστόρημα). Αμβούργο: Rowohlt 1992.	
Eine warme Kartoffel ist ein warmes Bett (διηγήματα). Αμβούργο: EVA 
1992.	
Der Wächter nimmt seinen Kamm. Αμβούργο: Rowohlt 
1993.	
Herztier (μυθιστόρημα). Αμβούργο: Rowohlt 
1994.	
Hunger und Seide (διηγήματα και δοκίμια). Αμβούργο: Rowohlt 
1995.	
In der Falle (δοκίμια). Βόννη: Wallstein 
1996.	
Heut wär ich mir lieber nicht begegnet (μυθιστόρημα). Αμβούργο: Rowohlt 1997.	
Im Haarknoten wohnt eine Dame (μυθιστόρημα).  Αμβούργο: Rowohlt 2000.	

5. Ερμηνεία   Herta Müller „Reisende auf einem Bein“
Χέρτα Μύλλερ «Μετέωροι Ταξιδιώτες»

Στο μυθιστόρημα Μετέωροι Ταξιδιώτες δύσκολα μπορεί να διακρίνει κανείς  κάποια διαδοχή στη ροή της αφήγησης, αφού η αφήγηση όχι μόνο δεν είναι γραμμική παρά υπάρχουν αλλεπάλληλες αλλαγές επιπέδων (φαντασία/πραγματικότητα), απότομες αλλαγές σκηνών, διάσπαρτες παρεμβολές εντυπώσεων, εμπειριών, στοχασμών και περιγραφών του θυμικού. Παρ’ όλ’ αυτά μπορούμε να διαγράψουμε την τροχιά ενός υποτυπώδους μύθου που εκτυλίσσεται χρονικά. Έτσι στην αρχή περιγράφεται μια γυναίκα που ετοιμάζεται κατά τα τέλη της δεκαετίας του 80’, και ενώ υπάρχει ακόμη ο ψυχρός πόλεμος, να μεταναστεύσει στη Γερμανία. Στη συνέχεια διαμένει σε ένα άσυλο παραμονής μεταναστών, ώσπου τελικά της χορηγείται η γερμανική υπηκοότητα. Στο διάστημα που μεσολαβεί μεταξύ της άφιξης της πρωταγωνίστριας (που συμπίπτει με την αφηγήτρια του μυθιστορήματος) και την απόκτηση της υπηκοότητας δίνονται μέσα από την οπτική γωνία της αφηγήτριας οι όψεις της γερμανικής κοινωνίας, όπως αυτή την αντιλαμβάνεται κατά τα πρώτα της βήματα στη χώρα. Έτσι παρουσιάζονται αεροδρόμια, σταθμοί του μετρό, καφετερίες  ακόμη και γκράφιτι. Σ’ αυτό το διάστημα επίσης κάνει τρεις αποτυχημένες σχέσεις. Γνωρίζει το Φραντς από το Μάμπουργκ, το Στέφαν και τον ομοφυλόφιλο Τόμας.
Παρακάτω θα προσπαθήσουμε να διερευνήσουμε τη σχέση ‘πολιτισμού, μετανάστευσης και λογοτεχνίας’ στο εν λόγω μυθιστόρημα. Πώς δηλαδή αναπαρίστανται λογοτεχνικά όψεις της γερμανικής κοινωνίας μέσα από το πρίσμα του μετανάστη αφηγητή. Για τη διερεύνηση της σχέσης ‘πολιτισμού-λογοτεχνίας’ ακολουθούμε την αρχή που διευκρινίστηκε στο κεφ. Τοιουτοτρόπως το λογοτεχνικό έργο δεν απεικονίζει την πραγματικότητα, παρά την αναπαριστά λογοτεχνικά και συνακόλουθα δεν μπορούμε σε καμία περίπτωση να το χρησιμοποιήσουμε για την άντληση πληροφοριών σχετικά με τη γερμανική κοινωνία. Μπορούμε πολύ περισσότερο να διερευνήσουμε την αντίληψη και τον τρόπο με τον οποίο ο πολιτισμός αποδίδεται λογοτεχνικά. Επειδή η διερεύνηση του πολιτισμού όμως είναι ένα ευρύτατο πεδίο, περιοριζόμαστε στον τρόπο με τον οποίο αυτός αποδίδεται μέσα από τα μάτια ενός μετανάστη-αφηγητή. Επέλεξα το συγκεκριμένο μυθιστόρημα, διότι είναι το πρώτο που γράφτηκε μετά την άφιξη της Χέρτα Μύλλερ στη Γερμανία και πραγματεύεται την πρώτη φάση της διαμονής της πρωταγωνίστριας ‘Ιρένε’ στη χώρα. Συνεπώς μπορεί κανείς να προσδοκά ένα γόνιμο πεδίο έρευνας ως προς το τρίπτυχο ‘πολιτισμός – μετανάστευση – λογοτεχνία’.
 Η θέση μου είναι ότι η λογοτεχνική παραγωγή των παλιννοστούντων θα πρέπει να ενταχθεί στη θεωρία της μεταναστευτικής λογοτεχνίας, γιατί μπορεί μεν να παράγεται από συγγραφείς γερμανικής καταγωγής, όμως η θεματολογία τους και ο λογοτεχνικός χειρισμός του μύθου άπτεται άμεσα της λογοτεχνίας των μεταναστών. Έτσι παρακάτω θα προσπαθήσω επιπλέον να δείξω ψηφίδες ‘μεταναστευτικής λογοτεχνίας’, όπως αυτές αποτυπώνονται στους Μετέωρους Ταξιδιώτες διερευνώντας θεματικές και γλωσσικές δομές. Τέλος, όπως θα φανεί και από την ανάλυση του μυθιστορήματος, ένας περαιτέρω λόγος που συνηγορεί υπέρ αυτής της ταύτισης είναι  ο ίδιος ο μύθος του συγκεκριμένου λογοτεχνικού έργου, αφού αναφέρεται στη μετανάστευση μιας πρωταγωνίστριας   γερμανικής καταγωγής από τη Ρουμανία στη Γερμανία. Λόγω της καταγωγής της πρωταγωνίστριας μπορεί, μεν, η μετανάστευση να χαρακτηρίζεται ως παλιννόστηση, όμως στη συγκεκριμένη περίπτωση πρόκειται για τη διαδικασία της μετανάστευσης σε ατομικό επίπεδο, όπου το στοιχείο της καταγωγής παίζει έναν δευτερεύοντα ρόλο. Οι ψυχολογικές διεργασίες που συνοδεύουν την μετοίκιση από τον έναν τόπο στον άλλο θα μπορούσαν να ανταποκρίνονται σε πολλές περιπτώσεις και σε έναν μετανάστη μη γερμανικής καταγωγής.

5.1 Πατρίδα και ξένη ματιά

Η πρωταγωνίστρια του μυθιστορήματος ‘Ιρένε’ χαρακτηρίζεται ως „Ausländerin im Ausland“, και σύμφωνα με την ελληνική μετάφραση ως ‘ξένη στα ξένα’ (81). Το ειρωνικό σημείο του χαρακτηρισμού βρίσκεται στο γεγονός ότι ο αναγνώστης έχει ήδη πληροφορηθεί ότι η ‘Ιρένε’ ανήκει στους παλιννοστούντες γερμανικής καταγωγής και άρα δεν μπορεί τυπικά τουλάχιστον να είναι Ausländerin. Η ειρωνεία, πέρα από την ενδοκειμενική της λειτουργία, ασκεί κριτική στις εξαγγελίες της επίσημης πολιτικής της γερμανικής κυβέρνησης σύμφωνα με τις οποίες οι παλιννοστούντες γερμανικής καταγωγής δεν είναι ξένοι. Ενδεικτικός είναι ο διάλογος της πρωταγωνίστριας με έναν ‘αλλοδαπό’ ιταλικής καταγωγής:

«Δεν έχω πατρίδα. Είμαι Ιταλός, γεννημένος στην Ελβετία. Αλλοδαπός της δεύτερης γενιάς.» «Εγώ έχω πατρίδα. Βρίσκομαι απλός στο εξωτερικό.». «Ξένη στα ξένα», γέλασε εκείνος. Απλώς». «Τα παιδιά μου θα είναι η τρίτη γενιά».»Θα είναι;». «Είναι» […] «Όχι. Εκείνη είναι Γερμανίδα. Δεν καταλαβαίνει.» «Τί να καταλάβει; Ότι δεν έχετε πατρίδα». «Μπορεί.». […] «Εσείς, όμως, εσύ καταλαβαίνεις.» Έπιασε το χέρι της Ιρένε. […] «Γενιές», είπε η Ιρένε. «Εγώ προσπαθώ καμιά φορά να συλλογιστώ ένα μόνο άνθρωπο και δεν τα καταφέρνω.» Η σκέψη της έτρεχε στον Φρανς.» (82).

Στην ουσία η πρωταγωνίστρια αποτελεί μια ιδιότυπη ‘ξένη’ που τοποθετεί την πολιτική της θέση ανάμεσα στους Δυτικογερμανούς και τους αλλοδαπούς. Η θέση είναι ιδιότυπη, αφενός διότι δεν τοποθετεί τον εαυτό της στους Δυτικογερμανούς, αφού αυτοχαρακτηρίζεται ως ξένη, αφετέρου δεν ταυτίζεται με τους αλλοδαπούς δεύτερης γενιάς, αφού, όπως αναφέρει, απλά βρίσκεται στο εξωτερικό. Με την απάντηση αυτή ειρωνεύεται την εθνική ιδέα που εδράζεται στο τρίπτυχο «μία γλώσσα, ένα κράτος, ένας πολιτισμός», γιατί, ενώ η ίδια έχει όλες τις προϋπόθεσεις, ώστε να χαρακτηρίζεται ‘Γερμανίδα’, αναφέρει ότι η πατρίδα της βρίσκεται εκτός των συνόρων του γερμανικού κράτους. Από την άλλη μεριά ο διάλογος δεν έχει μόνο στόχο να παρουσιάσει τον Ιταλό δεύτερης γενιάς ως απάτριδα, αλλά να αναπαραστήσει τη δυσκαμψία της γερμανικής κοινωνίας να αποδεχθεί στους κόλπους της τους ξένους ακόμη και της δεύτερης γενιάς. Ένα πρόβλημα που έγκειται μεταξύ άλλων στην δυσκολία αποδοχής ανθρώπων προερχόμενοι από άλλον πολιτισμό.  Η αντιπαράθεση των δύο ξένων –μιας ξένης γερμανικής καταγωγής και ενός ξένου δεύτερης γενιάς– επεκτείνει την πολιτική κριτική στην κυβέρνηση και μάλιστα μέσα στη γερμανική κοινωνία, η οποία δεν έχει ακόμη αποδεχθεί τους αλλοδαπούς, ενώ η δική της προσωπική ιστορία αποδεικνύει ότι η εθνική ιδέα δεν καλύπτει ακόμη και ανθρώπους γερμανικής καταγωγής. Η διαφορετικότητά της όμως και από τους αλλοδαπούς εκφράζεται με τα αναπάντητα ερωτήματα που αφήνει. Σε καμία περίπτωση δεν ταυτίζεται με τον Ιταλό δεύτερης γενιάς, ίσως επειδή ακριβώς σε αυτόν υπάρχει μακρύ χρονικό διάστημα ενσωμάτωσης στη γερμανική κοινωνία· τόσο μακρύ ώστε να μεσολαβήσουν γενιές. Η ίδια, αντίθετα, μόλις διανύει τα πρώτα της βήματα στην καινούργια χώρα. Γεννάται φυσικά το ερώτημα αν θα αισθανόταν πιο κοντά σε κάποιον νεοαφιχθέντα μετανάστη, όμως σε κανένα σημείο του μυθιστορήματος δε γίνεται λόγος για κάτι τέτοιο και ο ίδιος της ο στοχασμός «Γενιές», δείχνει ότι μάλλον δε θέλει να θέσει το ερώτημα και εξηγεί την διαφορετικότητά της από τους αλλοδαπούς χρονικά. Είναι πάντως γεγονός ότι σ’ αυτό το σημείο οι κρατούσες απόψεις της γερμανικής κοινωνίας περί εθνικής ομοιογένειας αναπαρίστανται μέσα από τα μάτια του ξένου, έστω και αν αυτό το ξένο δεν μπορεί να οριστεί επ’ ακριβώς.
	Όπως ήδη έγινε πρόδηλο από το παραπάνω απόσπασμα στο Μετέωροι Ταξιδιώτες δε διεξέρχεται αναλυτικά μόνο η μετανάστευση, αλλά και ζητήματα όπως η πατρίδα και ο νόστος. H συγγραφέας Χέρτα Μύλλερ αποφεύγει στο δοκίμίο της ‚Der Teufel sitzt im Spiegel’ συναισθηματικές εκφράσεις, για να αποδώσει την έννοια της πατρίδας και κάνει συχνά λόγο ‘για αλλαγή χώρου’ (‘Ortswechsel’). Έτσι και στους Μετέωρους Ταξιδιώτες αναπαριστά τις συνεχείς προσπάθειες της πρωταγωνίστριας να καταπνίξει τυχόν συναισθήματα που σχετίζονται με τη μετανάστευση.

«Α, ναι, και πότε πότε ήταν εκείνη η αθόρυβη κίνηση κάτω από τα πλευρά, όμοια με αναπετάρισμα, σαν να μετακινούνταν άμμος. Μέσα στο στομάχι, το κενό που ανηφόριζε έρποντας ως το στόμα· στις γάμπες, η σχισμή, λες και θα έφευγαν πόντοι· όλα τούτα δεν τα έβλεπε μέσα στον καθρέφτη η Ιρένε. Όμως έβλεπε το φόβο πως κάποια μέρα το σώμα της θα κατέρρεε, χωρίς να προειδοποιήσει προηγουμένως το κεφάλι. «Ίσως η νοσταλγία να μην έχει καμιά σχέση με το κεφάλι», σκέφτηκε η Ιρένε. «Ίσως να είναι αυτόνομη και μπερδεμένη ανάμεσα στις ταξινομημένες σκέψεις. Ίσως, όταν ξέρεις τη ροή που ακολουθεί και με ποιο τρόπο την αποδιώχνεις, και τριγυρνάς στους δρόμους πότε βαρύς σαν μολύβι και πότε ανάλαφρος σαν πούπουλο, να μπορείς να την ονομάσεις συναίσθημα. «Αν αυτό είναι η νοσταλγία, τότε λέω ψέματα.» (104)

Το απόσπασμα αποδεικνύει ότι ο νόστος και τα συναισθήματα που τον ακολουθούν θα πρέπει να καταπιεστούν, για να μην καταλήξει η πρωταγωνίστρια σε απραξία. Πρόκειται όμως για μια διαδικασία άκρως εγκεφαλική και μάλλον οδυνηρή με ψυχοσωματικές επιπτώσεις. Ο βαθμός δυσκολίας όμως τελικά αναιρεί την προσπάθεια και αποδεικνύει το αναπόφευκτο του νόστου. 
	Οι Μετέωροι Ταξιδιώτες είναι σαφέστατα ένα μυθιστόρημα του ‘ενδιάμεσου χώρου’. Η ακριβής μετάφραση του τίτλου (‘Ταξιδιώτες πάνω σε ένα πόδι’) παραπέμπει σε έναν άνθρωπο κουτσό ή έστω σε κάποιον που ενώ στέκεται με το ένα πόδι με το άλλο αιωρείται. Όπως στα Γερμανικά έτσι και στα Ελληνικά είναι υπαρκτή η μεταφορική εικόνα ότι κάποιος στέκεται με τα δυο πόδια στη γη, για να εκφράσει σταθερότητα, σιγουριά ενίοτε δύναμη και ορθολογισμό. Ο τίτλος του μυθιστορήματος φαίνεται να συμπληρώνεται στο ακόλουθο απόσπασμα:

«Ταξιδιώτες», συλλογίστηκε η Ιρένε, «ταξιδιώτες με το ανήσυχο βλέμμα τους στυλωμένο πάνω στις πόλεις που κοιμούνται, πάνω σε αποθυμιές χωρίς πια αντίκρισμα. Ταξιδιώτες που βαδίζουν στα χνάρια των ντόπιων. Ταξιδιώτες, με ένα μονάχα πόδι από τη μια, χαμένοι από την άλλη, μετέωροι. «Ταξιδιώτες που φτάνουν πάντα πάρα πολύ αργά.» (121)

Οι ταξιδιώτες επομένως αναμένουν κάτι από τις πόλεις που επισκέπτονται. Δυστυχώς όμως αυτές κοιμούνται και δεν ανταποκρίνονται με αποτέλεσμα οι αποθυμιές να μην έχουν αντίκρισμα. Οι αποθυμιές έχουν μεταφερθεί από την άλλη πατρίδα και γι’ αυτό χάνουν την αξία τους με την είσοδο στη χώρα.  Η δήλωση ‘βαδίζουν στα χνάρια των ντόπιων’ δηλώνει ότι οι ταξιδιώτες είναι κατά κάποιο τρόπο σε μειονεκτική θέση, αφού φαίνεται να ακολουθούν τους ντόπιους καταπόδι και να μη συμπορεύονται πλάι τους – ίσως επειδή το δεύτερο πόδι δεν στέκεται στη γη και άρα δεν τους βοηθά στο βάδισμα. Το απόσπασμα αναπαριστά, κατά τη γνώμη μου, το γενικότερο αίσθημα αποπροσανατολισμού και αποξένωσης του μετανάστη που βρίσκεται για πρώτη φορά σε μια άλλη χώρα. Οι αποθυμιές χάνουν την αξία τους γιατί οι καινούργιες συνθήκες ζωής ανατρέπουν τους αρχικούς στόχους και επιβάλλουν νέα δεδομένα που έχουν σφυρηλατηθεί στις διαφορετικές συνθήκες. Επιπλέον μη γνωρίζοντας τους όρους του παιχνιδιού στο καινούργιο περιβάλλον αναγκάζονται να ‘βαδίζουν στα χνάρια των ντόπιων’ και να κινούνται με μειωμένη αυτοπεποίθηση. Η τελευταία φράση θα μπορούσε με πολιτικούς όρους να ερμηνευτεί και ως δυσκολία ενσωμάτωσης στο νέο περιβάλλον. Έτσι από τη στιγμή που οι ‘ταξιδιώτες’ έρχονται από ένα αλλότριο περιβάλλον είναι αναγκασμένοι να βαδίζουν στο περιθώριο. Είναι πάντως πασιφανές ότι το απόσπασμα υπογραμμίζει την πρόθεση του όλου μυθιστορήματος να σκιαγραφήσει όχι τόσο τη γερμανική κοινωνία όσο να αναπαραστήσει συνθήκες του ‘ενδιάμεσου χώρου’. Οι ‘Ταξιδιώτες, με ένα μονάχα πόδι από τη μια, χαμένοι από την άλλη, μετέωροι’ έχοντας να αντιμετωπίσουν τόσο τις καινούργιες συνθήκες όσο και το ξεπέρασμα του οικείου παρελθόντος, μένουν τελικά μετέωροι σε έναν ενδιάμεσο χώρο.
Στον ‘ενδιάμεσο χώρο’ πάλι η όραση οξύνεται και η ‘υποκειμενική ματιά’ καταφέρνει να συγκεράσει την εξωτερική με την εσωτερική οπτική, τη φαντασία με την πραγματικότητα ενώ η σχέση ‘μέρος-όλον’ αντιμετωπίζεται κάτω από το διαφορετικό φως της υποκειμενικής αποδόμησης. «Εκείνη τη στιγμή συνειδητοποίησε πως η δική της ζωή είχε αναλυθεί σε ανασκοπήσεις, σε παρατηρήσεις που την έκαναν ανίκανη για δράση. Ακόμα και όταν βίαζε τον εαυτό της να δράσει, οι πράξεις της ήταν λειψές· έμεναν στο ξεκίνημα – απαρχές ατελέσφορες που γκρεμίζονταν» (181). Ενώ στο παραπάνω απόσπασμα η διεισδυτική ματιά του μετανάστη τον οδηγεί τελικά σε απραξία, σε άλλα σημεία τον προικίζει με μια ιδιαίτερη ευαισθησία που δεν τον αφήνει να αφομοιωθεί στο χωνευτήρι των καθημερινών ρυθμών. «Από τότε που ζω εδώ, οι λεπτομέρειες είναι μεγαλύτερες από το σύνολο. Αυτό εμένα δε με πειράζει. Ενοχλεί, όμως, τα αντικείμενα· δεν τους είναι ευχάριστο να το δείχνουν» (209). Όπως αναφέρει η Janz η πλαστότητα του λόγου της Μύλλερ συντελεί με τέτοιο τρόπο στο πάντρεμα της φαντασίας με την πραγματικότητα έτσι ώστε αυτή η σύζευξη να βρίσκεται πιο κοντά στην πραγματικότητα απ’ ότι κάθε προσπάθεια ντοκουμέντου. Από το παραπάνω απόσπασμα γίνεται ολοφάνερο ότι οι διεισδυτικές παρατηρήσεις της πραγματικότητας καταλήγουν σε ποιητικές εικόνες που προσωποποιούν άψυχα αντικείμενα – η υπέρβαση αυτή από την παρατήρηση στην ποιητική ανοικείωση αποτελεί βασική σταθερά στο έργο της Μύλλερ και στο συγκεκριμένο απόσπασμα υπογραμμίζει την απελευθέρωση που προκαλεί η ανεξάρτητη ‘υποκειμενική ματιά’ του μετανάστη.
H ‘υποκειμενική ματιά’ στο έργο της Μύλλερ έχει χαρακτηριστεί από τον Apel και ως ‘Diskurs des Alleinseins’ (‘λόγος της μοναχικότητας’) και υποδηλώνει τη δυναμική αποδοχή των χωρισμών, όπως ο συνειδητός αποχωρισμός από την οικογένεια, τη μικρή γερμανόφωνη κοινότητα της Γερμανίας, τη κοινωνία του κράτους του Τσαουσέσκου. Ο ‘λόγος της μοναχικότητας’ στην ουσία λειτουργεί ως ασπίδα προστασίας από τους κοινωνικούς καταναγκασμούς της ενσωμάτωσης, τον έλεγχο της εξουσίας, το φόβο της περιθωριοποίησης και του κοινωνικού αποκλεισμού.
Tέλος οι τελευταίες προτάσεις του μυθιστορήματος «Η Ιρένε ήταν ξαπλωμένη μέσα στο σκοτάδι και ο λογισμός της έτρεχε στην πόλη. Όμως, αρνιόταν ακόμα και να διανοηθεί πως θα την εγκαταλείψει» (214) δε δείχνει, όπως ισχυρίζεται ο Schulte, ότι επιλέγει να μείνει στη Γερμανία από φόβο μήπως με την τυχόν επιστροφή της αντιμετωπίσει ακόμη μεγαλύτερη αβεβαιότητα ή ακόμη και κίνδυνο της ζωής της από το δικτατορικό καθεστώς της Ρουμανίας. H ρητή άρνηση να εγκαταλείψει την πόλη δείχνει, κατά τη γνώμη μου, πολύ περισσότερο ότι έχει επίγνωση των δυσκολιών του ‘ενδιάμεσου χώρου’ και γι’ αυτό δεν καταθέτει τα όπλα. Δε διανοείται να εγκαταλείψει την πόλη, γιατί ο ενδιάμεσος χώρος αποτελεί πρόκληση για το μέλλον. Η ερμηνευτική μου υπόθεση είναι ότι με τη συγγραφή του μυθιστορήματος, με τη μεταγραφή των εμπειριών σε γραφή, τη μετατροπή της σε αυτόνομη μυθοπλασία και τη σθεναρή άρνηση της πρωταγωνίστριας να εγκαταλείψει την πόλη στο τέλος του έργου σηματοδοτείται το τέλος της πρώτης φάσης στη Γερμανία. Η διαδικασία της λογοτεχνικής γραφής λειτούργησε κατά κάποιον τρόπο ευεργετικά, αφού με αυτόν τον τρόπο αναχωνεύτηκαν οι πρώτες εμπειρίες και δυσκολίες, πράγμα που συντελεί και στο ξεπέρασμά τους.

5.2 Eικόνες και κολάζ

Το βασικό μοτίβο της πρώτης επαφής του μετανάστη με το ανοίκειο περιβάλλον αναπαρίσταται μορφικά με την τεχνική του ‘λογοτεχνικού κολάζ’, σύμφωνα με την οποία ο μύθος στηρίζεται σε ‘εικόνες-εντυπώσεις’ της πραγματικότητας. Το ‘λογοτεχνικό κολάζ’ στο συγκεκριμένο μυθιστόρημα δεν αφορά μόνο τους μηχανισμούς παραγωγής εικόνων, αλλά και τη μετακειμενική αρχή διάρθρωσης της πλοκής. Ενδεικτικό για την απότομη μετάβαση από το ένα θέμα στο άλλο είναι το έκτο κεφάλαιο. Ενώ για παράδειγμα παρουσιάζεται το δάπεδο και η φιγούρα ‘Στέφαν’, αναρωτιέται τι είδους άνθρωποι πρέπει να ήταν οι προηγούμενοι ενοικιαστές, γίνεται, χωρίς λόγο, αναφορά σε δύο Πολωνούς που εργάζονταν παράνομα (59). Τόσο όμως το κολάζ όσο και το μοντάζ διαφορετικών εικόνων αποτελούν συχνά στους Μετέωρους Ταξιδιώτες μορφικά περιγράμματα των οποίων η διασταύρωση καταλήγει σε ποιητικές εικόνες: «Τώρα, ο άντρας ήταν ξαπλωμένος πάνω στο νερό, λυγισμένος στα δύο. Η Ιρένε έκοψε και το νερό. Ο άντρας κύλησε μέσα στη χούφτα της»(62). Ακολουθώντας το παράδειγμα του σουρεαλιστή Αντρέ Μπρετόν, το λογοτεχνικό κολάζ αποτελείται από συχνά εντελώς ετερόκλητες εικόνες. Έτσι σε μυθοπλαστικό επίπεδο ο τριτοπρόσωπος αφηγητής σχολιάζει τα ακόλουθα καθώς η Ιρένε συναρμολογεί ένα κολάζ από αποκόμματα εφημερίδων:

«Η Ιρένε έκοβε φωτογραφίες από εφημερίδες. […] Η Ιρένε είχε κολλήσει τις φωτογραφίες πάνω σε ένα φύλλο χαρτί περιτυλίγματος, τη μία δίπλα στην άλλη. Έπρεπε να ψάχνει ώρα, να βάζει τις φωτογραφίες πλάι πλάι, μέχρι που να βρει δύο να συνταιριάζουν. Μα, όταν τύχαινε κάτι τέτοιο, οι φωτογραφίες έσμιγαν από μόνες τους. Συνδετικοί τους κρίκοι ήταν οι αντιθέσεις που έδεναν όλες τις φωτογραφίες σε έναν ενιαίο αλλόκοτο πίνακα· τόσο παράξενο, που να ισχύει για τα πάντα και να βρίσκεται σε αέναη κίνηση. Τόσο παράδοξο, που να βρίσκει το σημείο όπου το χαμόγελο του κοριτσιού στην κούνια ξάνοιγε την ίδια άβυσσο όπως και ο νεκρός με το κοστούμι. Οι Ιρένε κρέμασε τον πίνακα στον τοίχο της κουζίνας. Κάθισε στο τραπέζι. Τα βήματα ήταν οι ματιές της.» (64).

Το ‘όλον’ επομένως είναι κάτι εντελώς παράξενο και ανοίκειο, αφού ακόμη και οι συνδετικοί κρίκοι ενώνονται μέσω της αντίθεσης· θα λέγαμε ότι τα αντίθετα έλκονται και συνθέτουν κάτι καινούργιο, το οποίο όμως, όπως και οι ταξιδιώτες με ένα πόδι, δεν πατάει κάπου σταθερά, ή δεν έχει σταθερά ερείσματα, αλλά βρίσκεται σε αέναη κίνηση. Κατά συνέπεια πρόκειται για ψηφίδες εντυπώσεων που τυχαία ‘δένουν’ και δίνουν κάποιο νόημα. ‘Τα βήματα ήταν οι ματιές της’ παραπέμπει στην ξένη ματιά της πρωταγωνίστριας που, προκειμένου να οικειοποιηθεί το αλλότριο περιβάλλον, βρίσκεται σε αέναη κίνηση. Η φράση στην ουσία εξηγεί τους μορφικούς μηχανισμούς της ‘υποκειμενικής ματιάς’, οι οποίοι ενυπάρχουν στο κολάζ εντυπώσεων. Συνεπώς το παραπάνω απόσπασμα εκφράζει πλαστικά τις δύο βασικές ορίζουσες του μυθιστορήματος. Σε νοηματικό επίπεδο την εξοικείωση με ένα αλλότριο περιβάλλον μέσω της συλλογής ακόμη και αντίθετων εντυπώσεων και σε δομικό επίπεδο την λειτουργία του κολάζ ως δομικού στοιχείου πλοκής του μύθου. Με λίγα λόγια αναπαριστά την προσπάθεια διάδρασης μεταξύ μορφής και περιεχομένου.
Αυτή η τακτική του κολάζ ενέχει και την θετική έννοια του ξένου, που αναφέρθηκε σε άλλο σημείο, αφού η διείσδυση στο μυχό των πραγμάτων μέσω της υποκειμενικής ματιάς όχι μόνο δεν αφήνει το υποκείμενο της πρωταγωνίστριας να αφομοιωθεί από τους ρυθμούς της καινούργιας πραγματικότητας, αλλά επιπλέον δίνει τη δυνατότητα κριτικής της κείμενης πραγματικότητας. Σύμφωνα με την Becker η ξένη ματιά της πρωταγωνίστριας φανερώνει για τους Γερμανούς αναγνώστες μια γερμανική πραγματικότητα που γι’ αυτούς στην πραγματική ζωή χάνεται στο κυνήγι της καθημερινότητας. Στο σημείο αυτό βλέπουμε, όπως και στη μεταναστευτική λογοτεχνία γενικότερα, τη γνωστή διάθεση της κριτικής για εξωτισμό, αφού αυτό που ‘ξενίζει’ λειτουργεί ως καθρέφτης διδακτισμού για τη γερμανική πλειονότητα. Το θετικό της υποκειμενικής ματιάς επιδρά σύμφωνα με αυτήν την άποψη στους αποδέκτες και όχι στο ίδιο το υποκείμενο, το οποίο εξακολουθεί κατά κάποιον τρόπο να μειονεκτεί, αφού φέρει το status του ξένου. Κατά τη γνώμη μου όμως η Μύλλερ με το έργο της σε καμία περίπτωση δεν είχε διάθεση διδακτισμού. Η θετική νοηματοδότηση του ξένου που εκφράζεται μεταξύ άλλων με την τεχνική του κολάζ αφήνει στο υποκείμενο κενά ελευθερίας και άρα τη δυνατότητα αντίστασης κατά της αφομοίωσης. To ‘θετικό’ δεν αφορά τους αναγνώστες, αλλά πρωτίστως το υποκείμενο. Χαρακτηριστικός είναι ένας διάλογος μεταξύ της Ιρένε και του Τόμας, όπου αυτός της αναφέρει: «Εσύ καλά την έχεις, μπορείς να πας στο σπίτι σου. Εγώ, όμως, είμαι στο σπίτι μου.» (137). Η μεταφορική χρήση της λέξης ‘σπίτι’ σε αυτό το σημείο σαφέστατα υποδηλώνει την ελευθερία του μετέωρου ταξιδιώτη ή μετανάστη, αφού αυτός έχει την ελευθερία των επιλογών. Επιπλέον θα πρέπει να σημειωθεί ότι στη συγκεκριμένη σκηνή η Ιρένε είναι αποφασισμένη να φύγει από τον Τόμας παρά την θέλησή του. «Η Ιρένε τον έσπρωξε στην άκρη. Βιάζομαι να φύγω, για να μη θυμώσω μαζί σου.» (137). Η αποφασιστικότητά της υπογραμμίζει ακόμη περισσότερο την ελευθερία των επιλογών.

5.3 Μητρική γλώσσα και διαλογική ετερογλωσσία

Όπως έχουμε δει στο πρώτο υποκεφάλαιο της ερμηνείας ‘Πατρίδα και ξένη ματιά’ (5.1) η πρωταγωνίστρια συχνά ειρωνεύεται την εθνική ιδέα του ομογενούς πολιτισμικού συνόλου. Μολονότι η μητρική γλώσσα της Ιρένε είναι η γερμανική, συχνά αναφέρει ρητά στο μυθιστόρημα ότι χρησιμοποιεί μια διαφορετική γερμανική γλώσσα. Έτσι για την Ιρένε κάποιες λέξεις και εκφράσεις της δυτικογερμανικής κοινωνίας ηχούν εντελώς παράξενα:

«Όταν ο Στέφαν επέστρεφε από το γραφείο έλεγε: «Τα είπα έξω από τα δόντια.» Και όταν μάλωνε με κάποιον άντρα διηγιόταν: «Τον ξέχεσα πατόκορφα.» Αν πάλι μάλωνε με γυναίκα σχολίαζε: «Αρπαχτήκαμε για τα καλά!» (149-150).

«Wenn Stefan aus dem Büro kam, sagte er: Ich hab tüchtig Dampf gemacht. Den hab ich tüchtig zusammengeschisschen, sagte Stefan, wenn er mit einem Mann gestritten hatte. Hatte Stefan mit einer Frau gestritten, sagte er: Wir haben uns unheimlich angefetzt.» (115)

Παραθέτουμε το πρωτότυπο απόσπασμα διότι, όπως είναι φυσικό, οι ιδιάζουσες εκφράσεις έχουν χαθεί στην ελληνική μετάφραση. Οι εκφράσεις για παράδειγμα ‚Ich hab tüchtig Dampf gemacht, ‘έκανα ατμούς’, ελλ. μετάφραση «Τα είπα έξω από τα δόντια’» και ‚Wir haben uns unheimlich angefetzt’, ‘γίναμε κομμάτια’, ελλ. μετάφραση «Αρπαχτήκαμε για τα καλά’» φαίνεται να μην υφίστανται στο λεξιλόγιό της πρωταγωνίστριας, αφού δεν πρόκειται για συνήθεις ποιητικές μεταφορές, αλλά στερεότυπες εκφράσεις που επιπλέον θυμίζουν τη γλώσσα των νέων. Αξίζει σε αυτό το σημείο να σημειωθεί ότι η ίδια η συγγραφέας σχετικά με τη γλώσσα της αναφέρει ότι η γερμανική είναι μεν η μητρική της γλώσσα όμως σε σχέση με τη γερμανική πραγματικότητα είναι μια μάλλον εισαγόμενη γλώσσα. 
Από την άλλη μεριά στο έργο της Μύλλερ υπάρχουν για το Γερμανό αναγνώστη ανοίκειες μεταφορές, συγκρίσεις και λογοπαίγνια που συχνά εδράζονται στη ρουμανική γλώσσα. Σχετικά με το τελευταίο η ίδια η συγγραφέας αναφέρει ότι η γλώσσα του επίσημου κράτους δεν την εξέφραζε ποτέ τόσο πολύ όσο η μητρική, όμως οι εικόνες της ρουμανικής γλώσσας της ήταν πιο αγαπητές. Συνεπώς μπορεί να τεθεί το ερώτημα αν στο έργο της Μύλλερ υπάρχει η αρχή της γλωσσικής υπολανθάνουσας (Sprachlatenz). 
Σύμφωνα με τον Chiellino ως αρχή της γλωσσικής υπολανθάνουσας ορίζεται η υπό τη μορφή διαλογικότητας σύγχρονη εμφάνιση τόσο της γλώσσας καταγωγής του πρωταγωνιστή ή ακόμη και συγγραφέα όσο και της γλώσσας της χώρας υποδοχής. Με λίγα λόγια το φαινόμενο παρατηρείται, όταν υπολανθάνει ο διάλογος δύο γλωσσών που ανήκουν σε διαφορετικούς γλωσσικούς πολιτισμούς. Μολονότι η αρχή της γλωσσικής υπολανθάνουσας εκπορεύεται από τις θέσεις του Μπαχτίν περί διαλογικότητας δε θα πρέπει να ταυτίζεται με την έννοια της ‘πολυφωνικότητας’ που αυτός καθιέρωσε και αφορά πρωτίστως τη σύγχρονη συνύπαρξη ιδιωμάτων, διαλέκτων και γενικότερων υφολογικών διαφορών. Τοιουτοτρόπως για τον Μπαχτίν «η πολυφωνικότητα ενός μυθιστορήματος δε συνίσταται απλώς και μόνο στην ετερογλωσσία των προσώπων, αλλά και στην αδυναμία του μυθιστοριογράφου να επιβάλει μια μοναδική προοπτική και ενιαία κοσμοαντίληψη». Η διαφορά της αρχής της γλωσσικής υπολανθάνουσας και της πολυφωνικότητας έγκειται στο γεγονός ότι για τον Chiellino σε καμία περίπτωση η γλώσσα που υπολανθάνει δεν είναι διακριτή (π.χ. ως γλωσσικό ιδίωμα ή και ακόμη ως μεταφορά αυτούσιων λέξεων και εκφράσεων από την άλλη γλώσσα) αλλά γίνεται αισθητή από τη χρήση της μίας και αυτής γλώσσας του μυθιστορήματος που είναι συνήθως η γερμανική. Επίσης διαφορετική είναι και η πολιτική αντιμετώπιση των θεωριών. Ενώ ο Μπαχτίν στην εποχή του τόνιζε ότι η «ετερογλωσσία αντικαθρεφτίζει την κοινωνική διαφορά και την πάλη για κυριαρχία των κοινωνικών στρωμάτων ή και εθνικών ομάδων, τη διελκυστίνδα κεντρομόλων και κεντρόφυγων δυνάμεων» στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος του Chiellino δε βρίσκεται η ‘πάλη’ των κοινωνικών στρωμάτων, αλλά η σκιαγράφηση του διαπολιτισμικού έντεχνου λόγου στο πλαίσιο της πολυπολιτισμικής κοινωνίας.
Μετά από αυτές τις διευκρινίσεις θα πρέπει να θέσουμε εκ νέου το ερώτημα κατά πόσο στο έργο της Μύλλερ ενυπάρχει η αρχή της γλωσσικής υπολανθάνουσας, αφού από τη μια δεν πρόκειται για μετανάστη αφηγητή ή συγγραφέα που βάζει στο παιχνίδι μια δεύτερη γλώσσα. Αξίζει να δούμε τα παρακάτω αποσπάσματα, στα οποία εξετάζεται αναλυτικά η γλώσσα της πρωταγωνίστριας.

«Η Ιρένε ανακάλυψε ρυτίδες πάνω στα χέρια της. Ο Τόμας, εξετάζοντας και εκείνος τα δικά του χέρια, της απάντησε: «Ναι. Εκεί μιλούν άλλη γλώσσα. Γιατί κάνεις πάντα συγκρίσεις; Αφού δεν είναι η μητρική σου γλώσσα.» «Αυτό μου το είπες χιλιάδες φορές.» (134).

«Του είχε απαντήσει στη γλώσσα της άλλης χώρας. Επρόκειτο για όνειρο, μέσα στην ίδια νύχτα. Ο υπάλληλος είχε ακουμπήσει το ακριβό του καπέλο στα γόνατά του. Είχε πιάσει την Ιρένε από τον αγκώνα: «Καλά το φαντάστηκα. Γερμανικά μιλάτε μόνο όταν έρχεστε στο γραφείο μου.» Η Ιρένε είχε ξεχάσει τα γερμανικά. Ήταν σε θέση να πει στα γερμανικά μία και μοναδική φράση: «Γιατί κάνεις συνεχώς συγκρίσεις; Αφού δεν είναι η μητρική σου γλώσσα.» Ήταν φράση του Τόμας.» (127).

Η πρόταση «Εκεί μιλούν άλλη γλώσσα» παραπέμπει στη Ρουμανία. Όπως θα δείξουμε και παρακάτω σε κανένα σημείο του μυθιστορήματος δε γίνεται ρητή αναφορά στη Ρουμανία, αλλά η παραπομπή δηλώνεται με την έκφραση «στην άλλη χώρα» ή όπως εδώ με το τοπικό επίρρημα «εκεί». Και στα δύο αποσπάσματα γίνεται η προσπάθεια υπονόμευσης της εθνικής ιδέας, αφού «η μητρική σου γλώσσα», που λέγεται από το στόμα του Τόμας, αφήνει μια χροιά πικρής ειρωνείας. Το οικείο σύμφωνα με τον Τόμας ή γενικεύοντας σύμφωνα με τις κρατούσες μονοπολιτισμικές απόψεις μεταδίδεται εκ γενετής από γενιά σε γενιά. Τα έτερα πολιτισμικά και γλωσσικά συμφραζόμενα με τα οποία το υποκείμενο τυχόν να έχει γαλουχηθεί, όπως εδώ η ρουμανική γλώσσα για την γερμανικής καταγωγής Ιρένε, δεν καταλογίζονται στο οικείο. Έτσι και η γλώσσα ως ειδοποιός συστατικό κάποιου πολιτισμικού συνόλου εξοβελίζεται από το οικείο, αφού δεν εμπίπτει στο μοντέλο της εκ γενετής ‘κατασκευής’ ταυτότητας. 
Στο δεύτερο απόσπασμα η υπονόμευση της εθνικής ιδέας είναι ακόμη πιο έντονη, αφού η Ιρένε φέρεται να έχει λησμονήσει στο όνειρό της παντελώς τη ‘μητρική της γλώσσα’. Μπροστά στο φόβο που της προκαλεί ο υπάλληλος από το γραφείο αλλοδαπών στη Γερμανία μιλάει στην άλλη γλώσσα, αποδεικνύοντας ότι η άλλη γλώσσα είναι ικανή να αντικαταστήσει την μητρική ακόμη και σε καταστάσεις έντονης συναισθηματικής φόρτισης. Έτσι η μητρική γλώσσα ορίζεται με κριτήρια όχι γενετικά, αλλά προερχόμενα από το κοινωνικό περιβάλλον και συνεπώς η πρωταγωνίστρια αποδεικνύει την δυνατότητα συγχώνευσης της διπλής ταυτότητας ή ακόμη και της διπλής πατρίδας, υπονομεύοντας έτσι την ιδέα της εθνικής ταυτότητας που εδώ αντιπροσωπεύεται από τον υπάλληλο του γραφείου αλλοδαπών. Θα πρέπει ακόμη να σημειωθεί ότι στη Γερμανία είναι ευρέως διαδεδομένη η άποψη ότι, όταν κανείς μιλάει στο όνειρό του κάποια γλώσσα, τότε την κατέχει τέλεια. Νομίζω ότι δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι η σκηνή αυτή διαδραματίζεται στο όνειρο της Ιρένε. Αντίθετα μάλιστα η εσκεμμένη τοποθέτηση της σκηνής στη σφαίρα του ονείρου επιτείνει την υπονόμευση της εθνικής ταυτότητας που μία από τις βασικές συντεταγμένες της είναι η μητρική γλώσσα. Ως προς το ερώτημα που θέσαμε στην αρχή, θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε, ότι εδώ περισσότερο υποβάλλεται η ιδέα της αρχής της γλωσσικής υπολανθάνουσας, παρά πραγματώνεται λογοτεχνικά. Το γεγονός όμως της υποβολής αφήνει περιθώρια για την πραγμάτωσή της σε άλλα σημεία.
Η Ιρένε, επιχειρώντας μια μορφική ανάλυση των στοιχείων της γλώσσας, την παρομοιάζει με σκαλωσιά:

«Αν ήμαστε μαζί, ζευγάρι», απάντησε. «Πρόκειται για ένα απόσπασμα», εξήγησε ο Φραντς. Η Ιρένε κοίταξε τη σιωπηλή σκαλωσιά: «Τίνος είναι;» Αργά το πρωί, ο εργάτης που είχε ξεχωρίσει η Ιρένε είχε βάψει πράσινο το κούφωμα ενός παραθύρου.» (121)

«Wenn es uns zusammen gäbe, sagte Irene, gepaart.
Der Satz ist ein Zitat, sagte Franz.
Irene sah in das stille Gerüst:
Von wem ist das Zitat.
Der Arbeiter, den Irene sich ausgesucht hatte, hatte am frühen Mittag einen Fensterrahmen  grün gestrichen.» (92).

Παραθέτουμε το πρωτότυπο, γιατί γίνεται καταφανές ότι το «Zitat (τσιτάτο, παραπομπή)» αποδίδεται στην ελληνική μετάφραση ως «απόσπασμα». Έτσι η πρόταση «Der Satz ist ein Zitat, sagte Franz/ Πρόκειται για ένα απόσπασμα» δείχνει ότι οι προτάσεις, δηλαδή η γλώσσα, λειτουργεί ως σκαλωσιά που περικλείει νοήματα. Η αναζήτηση του αποσπάσματος/τσιτάτου σκιαγραφεί σύμφωνα με τον Köhnen καταρχήν μια άδεια φόρμα, μια άδεια ‘θήκη’ που γεμίζει ύστερα από την εξάπλωση των σημαινόντων. 
Πάντως πέρα από την αναπαράσταση των μορφικών μηχανισμών της γλώσσας σε επίπεδο μυθοπλασίας, θα πρέπει να τονίσουμε ότι στο όλο μυθιστόρημα δεν υπολανθάνει σποραδικά μόνο το διαλογικό πλέξιμο των γλωσσών –Γερμανικά/Ρουμανικά– αλλά αποτυπώνεται και η ιδιαίτερη αισθητική γλώσσα της Χέρτα Μύλλερ. Μια γλώσσα στην οποία υπάρχει έντονα η προσπάθεια της διάδρασης της μορφής με το περιεχόμενο. Έτσι, η συχνή χρήση του αποσπασματικού και το απότομο ‘κλείσιμο’ των εννοιών, η παρατακτική σύνδεση των προτάσεων και το αναπάντεχο ‘σπάσιμο’ των εικόνων καθώς και οι επαναλήψεις στερεότυπων εκφράσεων χωρίς την ένταξή τους στη γενικότερη περιρρέουσα ατμόσφαιρα, δεν αναπαριστά μόνο τη βίωση του ξένου για τις φιγούρες (της αποξένωσης και της ξενιτιάς), αλλά συνδηλώνει και υποβάλλει μεταξύ άλλων την πρακτική δικτατορικών καθεστώτων, όπως αυτό του Τσαουσέσκου στη Ρουμανία. (Σχετικά με τις αναφορές στη δικτατορία του Τσαουσέσκου βλ. κεφ. ‘Σύγκριση Γερμανίας – Ρουμανίας’).

5.4 Οι φιγούρες των Γερμανών ανδρών

Οι τρεις άντρες με τους οποίους έρχεται σε επαφή η Ιρένε –ο Στέφαν, ο Τόμας και ο Φρανς– αντιπροσωπεύουν τους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους η πρωταγωνίστρια αντιλαμβάνεται τη γερμανική κοινωνία. Αυτό φαίνεται ιδιαίτερα στη φιγούρα του Φρανς, έναν Γερμανό φοιτητή που η πρωταγωνίστρια γνώρισε στη Ρουμανία και θέλησε –χωρίς επιτυχία– να ακολουθήσει στη Γερμανία. Το ειδύλλιο που είχε αρχίσει στη Ρουμανία είχε κάνει την Ιρένε να πιστέψει ότι θα μπορούσε να οικοδομηθεί μια μακροπρόθεσμη σχέση. Όμως η προσέγγιση υπήρξε δυσχερής και πάντα μονόπλευρη:

«Φρανς, σου τηλεφώνησα. Τη μια μέρα σε πήρα πρωί, την άλλη μεσημέρι, την τρίτη βράδυ. Έτσι, στο βρόντο. Ο Στέφαν μου είχε πει ότι δεν είσαι εκεί. Σου τηλεφώνησα και νύχτα. Ήρθα πάρα πολύ νωρίς. Ή πολύ αργά. Με πάσαρες στο Στέφαν. Όταν σε σκέφτομαι, το πρόσωπό σου αλλοιώνεται. Θέλω να σε δω.» (44)».

Ακόμη και κατά την υποδοχή της στο αεροδρόμιο, ο Φρανς δεν μπόρεσε να παραβρεθεί και έστειλε κάποιον φίλο του. Μια μεταφορική εικόνα που κατά την Harnisch υποδηλώνει ανάγλυφα ότι η άφιξη των παλιννοστούντων γενικά δεν υπήρξε για τη Γερμανία ευχάριστη υπόθεση. Το γεγονός ότι η γνωριμία με το Φρανς συμβάλλει στον αποφενακισμό της εικόνας που είχε για τη Γερμανία γίνεται και από το ακόλουθο απόσπασμα ολοφάνερο: «Από το τελευταίο ταξίδι στο Μάρμπουργκ, η Ιρένε είχε κουβαλήσει μαζί της μια διαφορετική εικόνα του Φραντς. Το βλέμμα του ήταν αφηρημένο και η προσοχή του μοιρασμένη σε πολλά πράγματα ταυτόχρονα. Οι κινήσεις του δεν ήταν γεροντικές· ήταν ψεύτικες.» (164).
	Η διαφορετική οπτική γωνία με την οποία προσεγγίζονται ίδια αντικείμενα μεταφράζεται συχνά σε ποιητικές εικόνες που αναπαριστούν τη διαφορετικότητα των πολιτισμών τόσο ανάμεσα στην ‘ανατολή’ και τη ‘δύση’ όσο και ανάμεσα στα δύο φύλα. Τοιουτοτρόπως η Ιρένε και ο Φρανς βλέπουν βέβαια τα ίδια αντικείμενα όμως η διαφορετική αντίληψη που έχουν για τα πράγματα τους κάνει τελικά να τα αντιλαμβάνονται διαφορετικά: 

«Στάθηκε μπροστά σε ένα παρκαρισμένο αυτοκίνητο και είπε: «Μοιάζουν σαν τάφοι.» Ο Φραντς σώπαινε. Το στόμα του συσπάστηκε. Το πιγούνι του πρόβαλε έντονα. Και το σκουρόγκριζο μακρύ παλτό του χανόταν μέσα στο καλντερίμι […] «Παράξενο!» είπε ο Φραντς. «Πάντα θυμάσαι τάφους, όταν βλέπεις φύλλα.» […] Ένα αυτοκίνητο παρκάρισε. «Τα παρκαρισμένα αυτοκίνητα μοιάζουν σαν στολισμένα», μουρμούρισε ο Φραντς. Μια γυναίκα κατέβηκε από το αυτοκίνητο. Χτύπησε πίσω της με δύναμη την πόρτα. «Έτσι τα βλέπω εγώ, αλλιώς εσύ», είπε η Ιρένε. «Ενδιάμεσος τρόπος δεν υπάρχει.» (113).

Η σύντομη γνωριμία με το Στέφαν, τον άλλο άντρα με τον οποίο σχετίστηκε η Ιρένε, χαρακτηρίζεται από πλήρη αποξένωση και αμοιβαία έλλειψη επικοινωνίας.

«Όλο και πιο συχνά νιώθω σαν να φτάνω με καθυστέρηση. Κάθομαι εδώ, παρέα με ανθρώπους που είναι σαν να έχουν φύγει από ώρα. Το ίδιο μου συμβαίνει και με σένα.» Ο Στέφαν της φίλησε το λαιμό: «Αλλά και με σένα.» (154).

Τέλος η γνωριμία της Ιρένε με τον ομοφυλόφιλο και ενίοτε αμφιφυλόφιλο Τόμας μοιάζει να την εκφράζει περισσότερο από όλες τις άλλες. Δεν είναι εξάλλου τυχαίο που ο Τόμας φέρεται να είναι ομοφυλόφιλος, να κατέχει δηλαδή μια θέση μάλλον περιθωριακή στο κοινωνικό σύνολο και γι’ αυτό να μπορεί να επικοινωνήσει καλύτερα μαζί της, αφού και η ίδια σαφέστατα φέρεται να ζει στο περιθώριο. Θα έλεγα ότι η επαφή με τον Τόμας στην ουσία υπογραμμίζει τη θέση της πρωταγωνίστριας στον ‘ενδιάμεσο χώρο’. Το γεγονός ότι στον ‘ενδιάμεσο χώρο’ του μυθιστορήματος υπολανθάνει πάντοτε και μια θετική χροιά υποδηλώνεται και από το ότι «Ο Τόμας μετακόμισε σε έναν από τους δρόμους που βλέπουν στο τείχος». Στην κόψη ανατολής και δύσης ο Τόμας έχει την επιλογή να συγκεράσει και τις δύο θεάσεις· το τοίχος του Βερολίνου δεν αποτελεί μ’ αυτόν τον τρόπο διαχωριστικό σύνορο, αλλά ενωτικό. Έτσι, είναι εφικτή μεταξύ τους κάποιο είδος  προσέγγισης «Το μόνο που έγινε την Κυριακή που η Ιρένε γνώρισε τον Τόμας, ήταν εκείνη η προσέγγιση ανάμεσα στη ματιά της Ιρένε, που έψαχνε για τσουκνίδες, και το πράσινο μεταξωτό πουκάμισο του Τόμας.» (88).
	Παρ’ όλα αυτά επιτυγχάνεται μονάχα ‘κάποιο είδος προσέγγισης’, αφού ο Τόμας παρουσιάζεται ως νάρκισσος και εγωκεντρικός.

«Το πουκάμισο είναι το μόνο πράγμα που μετράει στο σπίτι μου. Ξεχωρίζει απ’ όλα τα άλλα. «Περιεργάζομαι το πρόσωπό μου και είναι σα να το βλέπω για πρώτη φορά: είναι το πρόσωπο του άντρα που θα ήθελα να είμαι, μου αρέσει. […] Φιλάω ότι μπορεί κανείς να φιλήσει πάνω στο ίδιο το κορμί του. Κάνω έρωτα με τον εαυτό μου, σα να ήταν ένας ξένος. […] Έχω το πρόσωπο ενός άντρα που δεν θα ήθελα να είμαι. […] «Πόσο  συχνά το κάνεις αυτό; ρώτησε η Ιρένε. «Ρώτα το κέντρο κοινωνικής πρόνοιας», απάντησε ο Τόμας. «Μια φορά το μήνα.» (174-175) .

Επομένως ο Τόμας είναι όχι μόνο λόγω της σεξουαλικότητάς του άνθρωπος του περιθωρίου, αλλά και λόγω της κοινωνικής του θέσης. Η ανεργία –που στη γερμανική κοινωνία είναι κοινωνικά κατακριτέα– μοιάζει στο πλαίσιο ενός άκρως καταναλωτικού συνόλου ως δυσβάσταχτη κατάσταση από την οποία ο πρωταγωνιστής δύναται να ξεφύγει μόνο μέσα από τη φαντασίωση. Ο Τόμας έχει το πρόσωπο ενός άντρα που δεν θα ήθελε να είναι, επειδή με το καινούργιο πουκάμισο θα πρέπει να ‘δείξει το πρόσωπό του’ στο κέντρο κοινωνικής πρόνοιας και κατά συνέπεια να ταπεινωθεί. Πρόκειται επομένως για αντιλήψεις που δεσπόζουν στην λεγόμενη ‚Leistungsgesellschaft’ (‘κοινωνία της απόδoσης/του ανταγωνισμού’), ένας χαρακτηρισμός με τον οποίο συχνά αυτοχαρακτηρίζεται η γερμανική κοινωνία. 
  
Κάνοντας μια επισκόπηση στην παρουσίαση των τριών προσώπων θα λέγαμε ότι οι τρεις φιγούρες ισοδυναμούν με ένα κολάζ εντυπώσεων που δείχνει τον τρόπο με τον οποίο η πρωταγωνίστρια αντιλαμβάνεται όψεις της γερμανικής κοινωνίας. Από την έλλειψη παντελών επαφών, πέρα των σεξουαλικών, με το Στέφαν, τη διάψευση των ελπίδων της για οικοδόμηση μακροχρόνιας σχέσης με τον Φραντς και την εν μέρει κατανόηση από τον Τόμας διαγράφεται μια πορεία που καταλήγει στον ‘ενδιάμεσο χώρο’. Η αδυναμία της οικοδόμησης για μια στερεή σχέση δεν οφείλεται ενδεχομένως μόνο στο χάσμα της Γερμανίας με τη χώρα από την οποία προέρχεται, αλλά πολύ περισσότερο στην αδυναμία υπέρβασης του ‘ενδιάμεσου χώρου’ που φαίνεται να είναι απαραίτητη φάση στο νεοαφιχθέντα μετανάστη.

5.5 «Η άλλη Ιρένε»

  	Στους Μετέωρους Ταξιδιώτες αποτυπώνεται η υπαρξιακή εμπειρία, όπως αυτή βιώνεται στις ιδιαίτερες συνθήκες της μετανάστευσης. Τοιουτοτρόπως όταν η πρωταγωνίστρια κάνει λόγο για την ‘άλλη Ιρένε’, αναπαριστά μεταφορικά αυτήν την εμπειρία.  Στο αλλότριο περιβάλλον η ταυτότητα της πρωταγωνίστριας χωρίζεται σε ένα οικείο και σε ένα ξένο Εγώ. Στην αρχή του μυθιστορήματος, όταν η Ιρένε αντικρίζει μία φωτογραφία της, διαπιστώνει:

«Αργότερα, έξω στο δρόμο, η Ιρένε είχε τη διάθεση να αφήσει τις φωτογραφίες να μουσκέψουν στη βροχή. […] Έβγαλε μία φωτογραφία από το φάκελο και την κοίταξε προσεκτικά. Αντίκρισε ένα γνώριμο πρόσωπο, όχι όμως το δικό της. Αυτά που μετρούσαν, όσα είχαν σημασία για εκείνη, εκεί, στα μάτια, στο στόμα, στο αυλάκι ανάμεσα στη μύτη και το στόμα, ήταν κάποιου ξένου. Μια ξένη είχε τρυπώσει κρυφά μέσα στο πρόσωπό της. Το αλλότριο στο πρόσωπό της ήταν η Ιρένε.» (26-27).

Δεν πρόκειται όμως για μια παροδική ‘από-ξένωση’ που οφείλεται στην εμπειρία της πρώτης επαφής με το ξένο περιβάλλον. Η άλλη Ιρένε προσωποποιεί μια μόνιμη υπαρξιακή κατάσταση που την ακολουθεί ως το τέλος του μύθου. Μάλιστα στο τέλος του αφηγημένου χρόνου δεν αποσυντίθεται μόνο η δική της ταυτότητα, αλλά και αυτή των φίλων της πράγμα που πιστοποιεί τη βαθιά υπαρξιακή αποξένωση που της προκαλεί η επαφή με το αλλότριο περιβάλλον της Γερμανίας.

«Όταν κάθισε στο τραπέζι, πρόσεξε ότι καθόταν εκεί μια γυναίκα, με όψη ολόιδια με τη δική της. Είχε τα ίδια χαρακτηριστικά· η έκφραση του  προσώπου της, όμως, ήταν παράξενη. Ήταν η άλλη Ιρένε. Είχε βαθιά φωνή. ΄Ετρωγε σαλάτα τόνο. (198)
Η Ιρένε κοίταξε τον Τόμας και έπειτα το Φραντς. Ο ένας είχε πάρει την όψη του άλλου.» (200).

Άμεσα συνυφασμένη με την ‘άλλη Ιρένε’ είναι και ο προβληματισμός γύρω από το πέρασμα του χρόνου.

«Τι σ’ εμποδίζει να συνεχίσεις;» ρώτησε ο Στέφαν. Η άλλη Ιρένε άγγιξε με το χέρι της την κοιλιά του εργάτη: «Τα χρόνια· αυτά και μόνο.» Ο εργάτης της φίλησε το χέρι: «Ένας άντρας χωρίς κοιλιά είναι σακάτης, μαντάμ.» (199)

Ενώ λοιπόν για την Ιρένε το πέρασμα του χρόνου παρουσιάζεται ως ανασταλτικός παράγοντας προόδου, για τον εργάτη – μια μορφή που βρίσκεται πιο κοντά στην πρακτική ζωή από ό,τι η ίδια – το πέρας του χρόνου παρουσιάζεται ως αναγκαίο κακό με το οποίο όχι μόνο συμβιβάζεται, αλλά και συμφιλιώνεται. Το γεγονός ότι την απάντηση της τη δίνει ένας εργάτης αφήνει να εννοηθεί ότι το ξεπέρασμα του χρόνου επιτυγχάνεται ευκολότερα με την πρακτική σκέψη.
Είναι γεγονός ότι το πέρασμα του χρόνου είναι άμεσα συνυφασμένο με την υπαρξιακή αποξένωση στην οποία η πρωταγωνίστρια έχει περιέλθει στο εξωτερικό. Δεν είναι εξάλλου τυχαίο ότι το τσιτάτο του Παβέζε «Δεν ήμουν πια νέος» έχει τοποθετηθεί στην αρχή του όλου μυθιστορήματος. Η εγκατάσταση και το νέο ξεκίνημα της πρωταγωνίστριας στη Γερμανία, της δίνει την εντύπωση ότι ο χρόνος κυλάει άσκοπα «Είχαν περάσει μήνες από τότε που ζούσε εδώ· μήνες κρυμμένοι μέσα στο ημερολόγιο, μήνες που δεν είχαν τίποτα άλλο να δείξουν εκτός από τις εποχές του χρόνου.» Αποτέλεσμα αυτής της κατάστασης που απείχε πολύ από την ελπίδα του νέου ξεκινήματος, ήταν «Η Ιρένε ένιωθε γριά στην όψη, παιδί ανώριμο στην καρδιά.» (183).

5.6 Σύγκριση Γερμανίας-Ρουμανίας

Όπως αναφέρθηκε σε άλλο σημείο η Ρουμανία σε κανένα σημείο δεν αναφέρεται ρητά, παρά μονάχα ως ‘η άλλη χώρα’· γίνεται όμως γρήγορα σαφές ότι πρόκειται για το συγκεκριμένο κράτος. Η Γερμανία πάλι δίδεται με τοπωνύμια (π.χ. ο Φραντς διαμένει στο Μάρμπουργκ) ή με σύμβολα (π.χ. αναφορές στο τοίχος του Βερολίνου). Ακόμη και σε άμεσες συγκρίσεις των δύο χωρών αποφεύγεται η ρητή αναφορά τους:

«Ύστερα, την κυρίεψε το συναίσθημα ότι ξαφνικά τα πάντα στην πόλη θα μπορούσαν να αλλάξουν. Οι ηλικιωμένες κυρίες με τις λευκές οντουλαρισμένες μπούκλες, τα καλογυαλισμένα μπαστουνάκια και τα ανατομικά παπούτσια θα μπορούσαν άξαφνα να ξαναγίνουν νέες και να βαδίζουν, στοιχισμένες στη σειρά, με την Ένωση Γερμανίδων Κορασίδων. Μπροστά στις πόρτες των καταστημάτων θα σταματούσαν στενόμακρα οχήματα χωρίς παράθυρα. Άντρες με στρατιωτικές στολές θα κατέβαζαν από τα ράφια τα κατασχεμένα εμπορεύματα. Και στις εφημερίδες θα δημοσιεύονταν νόμοι, όπως και στην άλλη χώρα.» (67)

Από το απόσπασμα αυτό γίνεται σαφές ότι η παραλληλία ανάμεσα στη φασιστική Γερμανία και τη δικτατορία του Τσαουσέσκου δεν είναι μόνο εφικτή, αλλά προκύπτει αβίαστα. Τόσο οι στολές όσο και η γενικότερη οργάνωση του κράτους στη Ρουμανία (η άλλη χώρα) θα μπορούσαν να θυμίσουν τους ναζί, πράγμα που υπογραμμίζει την ομοιότητα των δικτατορικών καθεστώτων ανεξάρτητα από χρόνο και τόπο. Από το απόσπασμα διαφαίνεται επίσης ότι η Γερμανία δεν παρουσιάζεται ως το θετικό αντίβαρο της άλλης χώρας. Σκοπός του έργου δεν είναι να προσφέρει ένα καπιταλιστικό αντίβαρο στο σοσιαλιστικό παρελθόν εκθειάζοντας τη Γερμανία ως χώρα της ελευθερίας και της ευημερίας· δεν υπάρχει η διάθεση προπαγάνδας υπέρ του καπιταλιστικού συστήματος, παρά η ‘υποκειμενική ματιά’ της πρωταγωνίστριας που αποστασιωποιημένα προσπαθεί να δει μέσα στις δομές των πραγμάτων εστιάζοντας το ενδιαφέρον όχι στο σύνολο, αλλά στο μερικό (βλ. κεφ. ‘πατρίδα και ξένη ματιά’, 5.1). Αντίθετα η Γερμανία παρουσιάζεται ως η χώρα της υπερκατανάλωσης:

«Στο διάστημα αυτό από τη  μια βιτρίνα ως την επόμενη, της έπεφτε καταπρόσωπο σκόνη. Όμως, όταν είδε μέσα σε μία μόνο μέρα, σε τρία διαφορετικά σημεία της πόλης, τρεις διαφορετικές γυναίκες με το ίδιο κοκαλάκι στα μαλλιά, σωστό αεροπλάνο, η Ιρένε χάρηκε που δεν είχε χρήματα και που τα μαλλιά της ήταν πολύ κοντά για τέτοια κοκαλάκια. Και σιγά σιγά, το κεφάλι της βάρυνε. Και το δέρμα ανάμεσα στη μύτη και το χείλος της ανασκίρτησε σαν μεγάλο έντομο. Τότε κατάλαβε ότι η μόδα λιγοστεύει τη ζωή.» (100)

Όμοια και στο παραπάνω απόσπασμα η ‘υποκειμενική ματιά’ της αλλοδαπής διασπά τα συστατικά του συνόλου εστιάζοντας το ενδιαφέρον στο μερικό (κοκαλάκι ως σύμβολο καταναλωτικής κοινωνίας).
Η άμεση σύγκριση της Γερμανίας με τη Ρουμανία τοποθετείται συχνά στη βάση της γενικότερης οικονομικοπολιτικής αντιπαράθεσης.

«Στην άλλη χώρα», είπε η Ιρένε, «καταλάβαινα τι είναι αυτό που εξουθενώνει τόσο τους ανθρώπους. Οι λόγοι ήταν ολοφάνεροι. Ήταν πολύ οδυνηρό να τους αντικρίζεις κάθε μέρα μπροστά σου.» (…) «Και εδώ υπάρχουν λόγοι, το ξέρω», συνέχισε εκείνη. «Μα δεν μπορώ να τους δω. Είναι οδυνηρό να μην τους βλέπεις· κάθε μέρα.» «Αν με κοιτάξεις προσεκτικά, θα δεις και κάποιους λόγους. Μαζί μ΄ αυτούς και τις συνέπειές τους.» «Δεν βλέπω τίποτα.» (170).

Ενώ λοιπόν οι λόγοι της εξουθένωσης ‘στην άλλη χώρα’ δεν αναφέρονται ρητά, με την αναφορά στην ‘εξουθένωση’ αφήνεται να εννοηθεί η οικονομική εξαθλίωση στη χώρα. Εξάλλου το γεγονός «ότι οι λόγοι ήταν ολοφάνεροι και ήταν πολύ οδυνηρό να τους αντικρίζεις κάθε μέρα μπροστά» παραπέμπει ευθέως στην υλική βάση της διαβίωσης. Αν αντιπαραβάλλουμε αυτό με το παραπάνω απόσπασμα, όπου καυτηριάζεται η μόδα και η κατανάλωση, αυτή η διαπίστωση γίνεται εδώ ακόμη πιο σαφής. Το γεγονός ότι με τους λόγους υπονοούνται και πολιτικοί λόγοι γίνεται επίσης σαφές από άλλα σημεία του μυθιστορήματος, όπως το παραπάνω απόσπασμα της σύγκρισης με το ναζιστικό παρελθόν. 
Μολονότι το πολιτικό σύστημα στη Ρουμανία καυτηριάζεται περισσότερο σε άλλα έργα της Μύλλερ και όχι τόσο στους Μετέωρους Ταξιδιώτες, αφού σ’ αυτό το έργο το κέντρο βάρους δίνεται στην περιγραφή της πρώτης φάσης της ζωής ενός παλιννοστούντα στη Γερμανία, αξίζει όμως να σημειώσουμε την κεντρική θέση που κατέχει η απόρριψη της πολιτικοφιλοσοφικής ιδέας της ‘ουτοπίας’ στο έργο της συγγραφέας. Σύμφωνα με τον Eke η Χέρτα Μύλλερ ανήκει σε εκείνους τους συγγραφείς που στις συζητήσεις από το 1989 και μετά σχετικά με το μέλλον των πολιτικών ουτοπιών συντάχθηκαν απερίφραστα με την άποψη της αποστασιοποίησης από κάθε είδους ουτοπίας. Χωρίς περιστροφές η Μύλλερ συνδέει την κομμουνιστική δομή της κοινωνίας με τη δικτατορική ιδέα της ουτοπίας, σύμφωνα με την οποία η ‘ευτυχία’ του ενός θυσιάζεται για το καλό του συνόλου, το οποίο καλό όμως υποδεικνύεται πάλι άνωθεν. Με αυτόν τον τρόπο η ιδέα της ουτοπίας συνδέεται με τον τρόμο μιας κοινωνικής ζωής, όπου όλες οι πτυχές της κοινωνικής δράσης –από την πολιτική μέχρι τον πολιτισμό και τη σεξουαλικότητα– είναι μέρος μιας καθοδηγούμενης κοινωνικής πραγματικότητας. Ενδεικτικό για τη στάση της συγγραφέας απέναντι στην ιδέα της ουτοπίας είναι οι σχετικές αναφορές στο δοκίμιό της ‚Zehn Finger werden keine Utopie (‘Δέκα δάχτυλα δεν κάνουν μία ουτοπία’). Μεταξύ άλλων αναφέρει ότι και στο παρελθόν ουδέποτε χρησιμοποιούσε αυτήν τη λέξη. Τον τελευταίο καιρό αναγκάστηκε να ανατρέξει σε λεξικό για την έλεγχο της σωστής σημασίας. Δεν θα πρέπει ακόμη, σύμφωνα με τον Gropp, να μας διαφεύγει ότι η Μύλλερ προσδίδει μια ιδιαίτερη έννοια στη λέξη, η οποία αναφέρεται σε οτιδήποτε παρελθοντικό και όχι στη στενή πολιτική έννοια του όρου. Κατά συνέπεια η συμβατική έννοια της ουτοπίας δεν αποτελεί βασική σταθερά του μύθου.

6. Στοιχεία λογοτεχνίας μεταναστών από τον ασιατικό χώρο

Η αναφορά σε έναν τόσο μεγάλο γεωγραφικό χώρο αποτελεί αναμφισβήτητα γενίκευση. Επειδή όμως δεν υπάρχουν αρκετά στοιχεία για αλλοδαπούς συγγραφείς προερχόμενοι από τον εν λόγω γεωγραφικό χώρο θα αναφερθούμε παρακάτω σε κάποια μεμονωμένα ονόματα συγγραφέων που με τα έργα τους έχουν γίνει γνωστοί στο γερμανικό κοινό. Σύμφωνα με την Reeg δεν είναι δυνατόν να διαπιστώσουμε κοινά λογοτεχνικά χαρακτηριστικά σε συγγραφείς που προέρχονται από την Ινδία, την Ινδονησία, το Βιετνάμ, την Ταϊλάνδη, την Κίνα, την Ιαπωνία, την Κορέα και τη Μογγολία, παρ’ ολ’ αυτά όμως μπορούμε να διακρίνουμε ένα βασικό μοτίβο, δηλαδή το γεγονός ότι πραγματεύονται τη σύγκρουση και συνάντηση των διαφορετικών πολιτισμικών συμφραζομένων. Συγκεκριμένα δίδεται βαρύνουσα σημασία α) στη δυσκολία χρήσης της γερμανικής γλώσσας και των συνθηκών διαβίωσης στη Γερμανία, β) στις ιστορικές δομικές αλλαγές των χωρών προέλευσής τους, γ) στην ταυτότητα και το ρόλο των γυναικών.
Στις πρώτες ανθολογίες της μεταναστευτικής λογοτεχνίας ‚Als Fremder in Deutschland’ (1982) και ‚In zwei Sprachen leben’ (1983) αντιπροσωπεύονται οι λογοτέχνες από τη Λαϊκή δημοκρατία της Κίνας Daxing Chen (ψευδώνυμο Bei Min), Nai-Li (ψευδώνυμο Nelly Ma), Yiu Wubin, ο Βιετναμέζος Kim Lan Thai και η Νότιο-Κορεάτισσα Soon-Im Yoon.
Ως προς τους νεότερους λογοτέχνες θα πρέπει να αναφερθεί ο ινδικής καταγωγής Anant Kumar που γεννήθηκε το 1969 στην Ινδία, σπούδασε από το 1991 έως το 1997 Γερμανική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο της πόλης του Κάσσελ (βοριοανατολική Γερμανία) και συμμετείχε σε αρκετές ανθολογίες και λογοτεχνικά περιοδικά. Οι μέχρι τώρα δύο αυτόνομες δημοσιεύσεις του ‚Fremde Frau – Fremder Mann – Ein Inder dichtet in Kassel’ (1997) και ‚Kasseler Texte – Gedichte, Kurzgeschichten, Beobachtungen, Glossen, Skizzen, Reflexionen’ (1998) πραγματεύονται το ιδιαίτερο συναισθηματικό του δέσιμο με το Κάσσελ και κατά συνέπεια και την παρουσίαση των βιωμάτων του ως ξένου. Το τελευταίο μοτίβο αποτελεί συστατικό στοιχείο και στην ποίηση του άλλου Ινδού συγγραφέα Rajvin-Singh.
Γνωστοί είναι ακόμη η ιαπωνικής καταγωγής συγγραφέας Hisako Matsubara και ο Μογγόλος Galsan Tschinag. Η Matsubara πραγματεύεται συχνά στα έργα της ιστορικά γεγονότα και κοινωνικές εξελίξεις που δρομολόγησαν αλλαγές στον κοινωνικό ιστό της Ιαπωνίας, ενώ σημαντική θέση στη θεματολογία της κατέχει και η σχέση της Ιαπωνίας με το δυτικό κόσμο. Οι υποθέσεις των διηγημάτων και μυθιστορημάτων του Tschinag αναφέρονται συνήθως στην ιδιαίτερή του πατρίδα και ειδικά στις κοινωνικές αλλαγές που υπέστη η υπό εξαφάνιση μειονοτική φυλή των Ταβά (Tawa).
Τέλος η ινδικής καταγωγής λογοτέχνης Veena Kade-Luthra πραγματεύεται τη θέση της γυναίκας στην ινδική κοινωνία των καστών και τη σημασία της έννοιας του θηλυκού στη μυθολογία και στη θρησκεία. Η εκμετάλλευση και καταπίεση των γυναικών είναι αντικείμενο και του μυθιστορήματος της Ταϊλανδέζας Malee (ψευδώνυμο) με τίτλο ‘Tigerkralle und Samtpfote’ που εκδόθηκε το 1960.
Η πιο γνωστή όμως συγγραφέας, που τα έργα της έχουν γίνει ευρύτερα γνωστά στο γερμανικό κοινό και όχι μόνο σε όσους ‘διαβάζουν’ μεταναστευτική λογοτεχνία, είναι η ιαπωνικής καταγωγής Yoko Tawada. Η Yoko Tawada είναι από τους λίγους αλλοδαπούς συγγραφείς που έχει καταφέρει να γράφονται βιβλιοκριτικές των έργων της σε μεγάλες γερμανόφωνες εφημερίδες, έχει έντονη παρουσία σε λογοτεχνικές βραδιές και συνέδρια και θεωρείται από πολλούς κριτικούς ως η πλέον αντιπροσωπευτική λογοτέχνης της avant-garde σύγχρονης μεταναστευτικής λογοτεχνίας. Στην πρόζα και τα δοκίμιά της τονίζει τη σχετικότητα της ανθρώπινης ταυτότητας και καταφέρεται ιδιαίτερα κατά των ξεκάθαρων κατηγοριοποιήσεων με βάση τον πολιτισμό και το φύλο. Με τη βοήθεια διαφορετικών επιπέδων αντίληψης και τη συνειρμική σύνθεση διαφορετικών εικόνων καυτηριάζει εσωτερικευμένα διπολικά σχήματα, όπως το ‘ξένο και το οικείο’, η ‘Ανατολή και η Δύση’, ο ‘άντρας και η γυναίκα’.

6.1 Yoko Tawada: Ζωή και έργο

H Yoko Tawada γεννήθηκε το 1960 στο Τόκιο. Σπούδασε στην Ιαπωνία Ρωσική Φιλολογία, ενώ ήρθε για πρώτη φορά στην Ευρώπη το 1979 με τη διασιβηριακή αμαξοστοιχεία. Από το 1982 ζει μόνιμα στο Αμβούργο, όπου συνέχισε σπουδές στη λογοτεχνία ενώ το 2000 εξέδωσε τη διδακτορική της διατριβή γύρω από την ευρωπαϊκή λογοτεχνία και την εθνολογική ποιητική. Οι πρώτες της εκδοτικές προσπάθειες ξεκίνησαν το 1986 με το „Japan-Lesebuch“ (‘ιαπωνικό αναγνωστικό’) και έκτοτε εκδίδει έργα τόσο στα Ιαπωνικά όσο και στα Γερμανικά. Η Tawada έχει βραβευτεί με μια σειρά από λογοτεχνικά βραβεία, όπως το 1990 με λογοτεχνικό βραβείο της πόλης του Αμβούργου (‚Förderpreis für Literatur der Stadt Hamburg’), το 1991 με το βραβείο Gunzo-Shinjin-Bungaku-Sho, το 1994 με το βραβείο Λέσσινγκ (‚Lessingförderpreis der Stadt Hamburg’), το 1996 με το Adalbert von Chamisso Preis και τέλος έλαβε το 1998 την ποιητική έδρα της Τυβίγγης  (‚Tübinger-Poetik-Dozentur’).

Συγκεντρωτική εργογραφία της Yoko Tawada:	
	
Nur da wo du bist da ist nichts (ποιήματα και πρόζα, ιαπωνική γλώσσα)	
1987	
	
Das Bad (μυθιστόρημα, ιαπωνική γλώσσα)	
1989	
	
Wo Europa anfängt (πρόζα και ποίηση, ιαπωνική γλώσσα)	
1991	
	
Das Leipzig des Lichts und der Gelatine sowie Gedichte (διήγημα και ποίηματα, γερμανική γλώσσα 	
	
Ein Gast (μυθιστόρημα, γερμανική γλώσσα)	
1993	
	
Die Kranichmaske, die bei Nacht strahlt (θεατρικό, γερμανική γλώσσα)	
1993	
	
Tintenfisch auf Reisen (3 ιστορίες, ιαπωνική γλώσσα)	
1994	
	
Ταlisman (λογοτεχνικά δοκίμια, γερμανική γλώσσα)	
1996	
	
Aber die Mandarinen müssen heute abend noch geraubt werden (ποιητική πρόζα, γερμανική και ιαπωνική γλώσσα)	
1997	
	
Wie der Wind im Ei (θεατρικό, γερμανική γλώσσα)	
1997	
	
Verwandlungen (σεμιναριακά μαθήματα, γερμανική γλώσσα)	
1998	
	
Opium für Ovid. Ein Kopfkissenbuch von 22 Frauen	
2000 (γερμανική γλώσσα)	
	
Spielzeug und Sprachmagie in der europäischen Literatur (διδ. Διατριβή, γερμανική γλώσσα)	
2000	
	
Überseezungen (λογοτεχνικά δοκίμια, γερμανική γλώσσα)	
2002	

7. Ερμηνεία Yoko Tawada „Talisman“

Η συλλογή „Talisman“ (‘φυλακτό’) περιλαμβάνει μια σειρά από λογοτεχνικά δοκίμια των οποίων ο κεντρικός άξονας περιστρέφεται γύρω από το πρόβλημα της μετάφρασης γραπτών κειμένων, την ετερότητα της γλώσσας, γενικότερα την αντίληψη και το ‘ανείπωτο’. Η καινοτομία του έργου σε σχέση με την παλαιότερη παραγωγή της συγγραφέως είναι ότι ασκεί ένα είδος γλωσσικής κριτικής προτείνοντας νέους τρόπους για την υπερπήδηση γλωσσικών αποριών. Σήμα κατατεθέν όλων των δοκιμίων είναι η αναζήτηση του ενδιάμεσου χώρου – ανάμεσα στις λέξεις, στους ανθρώπους, στους πολιτισμούς καθώς και η διεισδυτική ματιά στη καθημερινότητα που με μια εσκεμμένη αφέλεια παρατηρεί ως εθνολόγος τα τεκταινόμενα στη Γερμανία. 
Στη συλλογή υπάρχει το εγχείρημα του ‘βιβλίου μέσα στο βιβλίο’ αφού ακριβώς στο μέσο βρίσκονται 15 σελίδες σε μπλε χρώμα. Επιπλέον σε κάθε μπλε αριστερή σελίδα υπάρχει ένα κείμενο στα Ιαπωνικά και σε κάθε δεξιά μπλε σελίδα η γερμανική μετάφρασή του από τον Peter Pörtner. To ιαπωνικό κείμενο της Tawada φέρει τον τίτλο „Das Wörterbuchdorft“ (‘το χωριό του λεξικού’). Το κείμενο αυτό διαφέρει σε γλωσσικό ρυθμό, λεξιλόγιο και σύνταξη από τα υπόλοιπα γερμανικά κείμενα της συλλογής. Γι’ αυτό δεν είναι υπερβολή να χαρακτηρίσουμε την συλλογή „Talisman“ ως το βιβλίο των πολλαπλών μεταφράσεων. Πέρα από αυτήν την ‘παραδοσιακή’ πλευρά της μετάφρασης, όπου ένα κείμενο μεταφράζεται από έναν μεταφραστή, θα δείξουμε με τη βοήθεια των γερμανικών δοκιμίων και άλλες μορφές μετάφρασης που παρουσιάζονται μέσα από το λογοτεχνικό μύθο. Η εναλλαγή των γλωσσών  και συνακόλουθα των διαφορετικών πολιτισμικών κωδίκων αποτελεί βασικό στοιχείο της πρόζας της Τawada, εφόσον καταδεικνύει την υψηλή σημασία της όσμωσης των γλωσσών και πολιτισμών όχι μόνο σε κοινωνικό επίπεδο αλλά και σε ατομικό. Χαρακτηριστικό τέλος της συλλογής είναι το πάντρεμα ευρωπαϊκής πνευματικής παράδοσης και ιαπωνικών παραδόσεων. Συχνές διακειμενικές αναφορές γίνονται στους Walter Benjamin, Roland Barthes και Heiner Müller, ενώ υπάρχουν αρκετές μορφές από παλιά ιαπωνικά παραμύθια, μύθους, μορφές των θεών της φύσης και το ιαπωνικό θέατρο Νο (Νο-Τheater).
Παρακάτω θα προσπαθήσουμε να διερευνήσουμε, όπως ακριβώς κάναμε και στο μυθιστόρημα της Χέρτα Μύλλερ, τη σχέση ‘πολιτισμού, μετανάστευσης και λογοτεχνίας’. Πώς δηλαδή αναπαρίστανται λογοτεχνικά όψεις της γερμανικής κοινωνίας μέσα από το πρίσμα του μετανάστη αφηγητή. Επέλεξα τη συγκεκριμένη συλλογή, διότι σημαντική θέση στα δοκίμια κατέχει το θέμα της ετερότητας/ξενιτιάς και μάλιστα υπό τη μορφή της συνάντησης του ιαπωνικού πολιτισμού με τον ευρωπαϊκό. Συνεπώς μπορεί κανείς να προσδοκά ένα γόνιμο πεδίο έρευνας ως προς το τρίπτυχο ‘πολιτισμός – μετανάστευση – λογοτεχνία’. Παρακάτω θα προσπαθήσω επιπλέον να δείξω ψηφίδες ‘μεταναστευτικής λογοτεχνίας’, όπως αυτές αποτυπώνονται στη συλλογή „Talisman“ διερευνώντας θεματικές και γλωσσικές δομές. Απώτερος σκοπός της έρευνας είναι να παρουσιαστεί στο ελληνόφωνο κοινό ένα έργο σύγχρονης μεταναστευτικής λογοτεχνίας – ένα έργο που περιμένει ακόμη την ελληνική του μετάφραση.

7.1 Μυθοπλαστική εθνολογία ή «οι ταξιδιώτες δεν έχουν ψυχή»

Όπως στην Χέρτα Μύλλερ έτσι και στην Tawada συστατικό στοιχείο του λογοτεχνικού μύθου είναι η «νέα ματιά» του μετανάστη. Όπως εξηγεί η αφηγήτρια στο δοκίμιο „Über das Holz“ η επινοημένη της έκφραση ‚Heimatlust’ δε σημαίνει ‚Heimatverlust’ δηλ. χάσιμο της πατρίδας. ‚Heimatlust’ είναι μια δυναμική έννοια που αναφέρεται στην τέρψη που αισθάνεται κανείς όταν αντικρίζει την ίδια την πατρίδα του με μια νέα ματιά. (135) Πρόκειται δηλαδή για την  αποστασιωποιημένη ματιά του ταξιδευτή ή μετανάστη. Η βασική διαφορά από τη «νέα ματιά» της Χέρτα Μύλλερ είναι ότι αυτή αναφέρεται στη Γερμανία, ενώ η αφηγήτρια του δοκιμίου ‘χρησιμοποιεί’ τη «νέα ματιά» και για το περιβάλλον της καταγωγής της. Η λέξη ‚Heimatlust’ που αποτελεί γλωσσοπλαστική έκφραση της αφηγήτριας, δείχνει ότι στο έργο επιτελείται μια ιδιότυπη μετάφραση που μεταφράζει αντιλήψεις σε γλώσσα, εφόσον για να εκφράσει μια εντελώς προσωπική της θέαση των πραγμάτων εφευρίσκει μια νέα έννοια.
	Στο δοκίμιο „Erzähler ohne Seelen“ η «νέα ματιά» παίρνει πιο συγκεκριμένες σημασιοδοτήσεις, αφού οι άμεσες διακειμενικές αναφορές στο έργο του Roland Barthe „L’ empire des signes“ παραπέμπουν στην έννοια του ‘φαντασιακού λαού’ που αυτός καθιέρωσε.

Όσο ένας ξένος εμφανίζεται απειλητικός προσπαθούμε να τον αφανίσουμε. Όταν πεθάνει τον τοποθετούμε ως κούκλα με περίσσια αγάπη σε μουσείο. [...] Ένα τούλι χωρίζει τον επισκέπτη του μουσείου από την πεθαμένη κούκλα, έτσι ώστε να μάθει λίγα. Μαθαίνουμε πολύ περισσότερα όταν προσπαθούμε να περιγράψουμε έναν φαντασιακό λαό. Πώς θα ήταν άραγε η ζωή τους; Πώς λειτουργεί η γλώσσα; Εξίσου σημαντικό είναι να είσαι ένας υποτιθέμενος παρατηρητής που προέρχεται από έναν φαντασιακό πολιτισμό. Πώς θα περιέγραφε αυτός το <δικό μας> κόσμο; Αυτή είναι η προσπάθεια της μυθοπλαστικής εθνολογίας στην οποία δεν είναι φαντασιακό το παρατηρούμενο αλλά ο παρατηρητής (24)

[Solange ein Fremder bedrohlich erscheint, versucht man, ihn zu vernichten. Wenn er tot ist, stellt man ihn als Puppe liebevoll in einem Museum dar. [...] Ein Schleier trennt den Museumsbesucher von der toten Puppe, so dass er wenig erfahren kann. Man erfährt viel mehr, wenn man versucht, ein ausgedachtes Volk zu beschreiben. Wie soll ihr Leben aussehen? Wie funktioniert die Sprache? Wie sieht ein ganz fremdes Sozialsystem aus? Genauso interessant ist es, einen Betrachter zu spielen, der aus einer fiktiven Kultur kommt. Wie würde er >unsere< Welt beschreiben? Das ist der Versuch der fiktiven Ethnologie, in der nicht das Beschriebene, sondern der Beschreibende fiktiv ist.]

Σε μια επίσκεψη της αφηγήτριας σε ένα μουσείο λαϊκής τέχνης αντικρίζει μια σειρά από φέρετρα με ξόανα όπου κάθε ένα από αυτά συμβολίζει έναν κατά το παρελθόν κατακτημένο λαό. Συνάγει το συμπέρασμα ότι κάθε φορά που το ξένο εμφανίζεται απειλητικό προσπαθούμε να το αφανίσουμε, ενώ όταν ο αφανισμός έχει επιτελεστεί μετατρέπουμε το ξένο σε έκθεμα που φροντίζουμε με ιδιαίτερη ζέση. Με αυτόν τον τρόπο όμως ο επισκέπτης του μουσείου μαθαίνει ελάχιστα από αυτά που ‘θέλει να πει’ το νεκρό ξόανο. Αντίθετα μαθαίνει περισσότερα όταν προσπαθήσει να περιγράψει έναν φαντασιακό λαό.
Ο Roland Barthe προέβη στο εγχείρημα μετά από μια σειρά επισκέψεις στην Ιαπωνία να περιγράψει το λαό της Ιαπωνίας μέσα από μια ευρωπαϊκή ματιά. Το έργο του όμως δεν προσεγγίζει τη χώρα ρεαλιστικά, μέσα από ένα ιστορικοκοινωνικό πρίσμα, αλλά υποκειμενικά, εφόσον ο συγγραφέας ενδιαφέρεται για τη ‘δική του’ Ιαπωνία, για τις υποκειμενικές του εμπειρίες και φαντασιώσεις. To έργο της Tawada θα λέγαμε ότι διαλέγεται με το έργο του αποτελώντας την αντίστροφη θέαση. Η αφηγήτρια του έργου περιγράφει την Ευρώπη μέσα από μια ιαπωνική ματιά. Όμως στον ‘φαντασιακό λαό’ του Barthe αντιπροτείνει μια διαφορετική προσέγγιση που αφορά την κατασκευή ενός ‘φαντασιακού παρατηρητή’. Το καίριο ερώτημα που τίθεται τότε είναι «Πώς θα περιέγραφε αυτός το <δικό μας> κόσμο;» Σε αυτό το σημείο το <δικό μας> μας θα πρέπει να εκληφθεί ως η εκάστοτε πλειονότητα. Έτσι γίνεται πασιφανές ότι η ‘μυθοπλαστική Εθνολογία’ της Tawada συνιστά την αλλαγή προοπτικής, όπου το αντικείμενο αντιστρέφεται με το υποκείμενο της παρατήρησης. Η αντιστροφή αυτή δεν επιτελείται στον Barthe, αφού ο αφηγητής του χρησιμοποιεί το ξένο σύστημα συμβόλων της Ιαπωνίας για να καταλάβει τον οικείο πολιτισμό. Με αυτόν τον τρόπο όμως το φαντασιακό ξένο παραμένει στα στεγανά του διπολικού σχήματος ‘οικείο και ξένο’, εφόσον το ξένο χρησιμοποιείται ως άλλος καθρέφτης, ως αντίποδας που οδηγεί τον παρατηρητή-αφηγητή στην αυτογνωσία. Η πρόταση της μυθοπλαστικής Εθνολογίας ακριβώς καταφέρνει να μην εγκλωβιστεί σ’ αυτά τα στεγανά. Δεν θα πρέπει λοιπόν η ξένη εθνολόγος να καταλάβει την κοινωνία που περιγράφει, αλλά αυτή η κοινωνία να καταβάλει προσπάθειες, ώστε να καταλάβει την εθνολόγο. Ή με άλλα λόγια, θα πρέπει η κοινωνία να φτάσει σε επίπεδα αυτογνωσίας μέσα από την αντίληψη του κόσμου της φαντασιακής εθνολόγου. Κατά τη γνώμη μου, εδώ αποδεικνύεται ότι η ματιά της αφηγήτριας στο έργο της Tawada δεν είναι και τόσο ιαπωνική. Είναι περισσότερο η ματιά του μετανάστη που ζει στο εξωτερικό, ζυμώνεται με νέα συμβολικά σχήματα, συμμετέχει στα καθημερινά τεκταινόμενα και έχει λόγω της ‘διπλής του εμπειρίας’ τις δυνατότητες να ανοίξει νέους αντιληπτικούς ορίζοντες στην πλειονότητα. Υπό αυτήν την έννοια όλη η συλλογή ‚Talisman’ αποτελεί δείγμα μυθοπλαστικής Εθνολογίας, εφόσον το έργο απευθύνεται από μια συγγραφέα μη γερμανικής καταγωγής στο γερμανικό κοινό με απώτερο στόχο το κοινό να προσεγγίσει τους νέους αντιληπτικούς ορίζοντες που του προσφέρει η συγγραφέας. Γι’ αυτό και έχει σημασία, «πώς θα περιέγραφε ο εθνολόγος το <δικό μας> κόσμο».
	Το γεγονός ότι η μυθοπλαστική Εθνολογία αναφέρεται στο μετανάστη και την ίδια τη λογοτεχνία γίνεται εμφανές και από το παρακάτω απόσπασμα:

Διάβασα στο βιβλίο μου για  Ινδιάνους ότι η ψυχή δεν μπορεί να ταξιδέψει τόσο γρήγορα όσο ένα αεροπλάνο. [...] Ακόμη και η διασιβιριακή αμαξοστοιχεία τρέχει γρηγορότερα από ότι η ψυχή μπορεί να πετάξει. Με το πρώτο μου ταξίδι προς την Ευρώπη με τη διασιβιριακή αμαξοστοιχεία έχασα την ψυχή μου. Όταν μετά επέστρεψα με το τρένο, η ψυχή μου βρίσκονταν ακόμη στην κατεύθυνση για Ευρώπη. Ήταν αδύνατο να πιάσω την ψυχή μου. Όταν εκ νέου πήγα στην Ευρώπη, ήταν ακόμη στο δρόμο για την Ιαπωνία. Μετά από εκεί πήγα και ήρθα τόσες φορές, ώστε τώρα δεν ξέρω καθόλου που βρίσκεται η ψυχή μου. Σε κάθε περίπτωση όμως αυτό ένα αίτιο, για ποιο λόγο συνήθως στους ταξιδιώτες λείπει η ψυχή. Η ιστορία επομένως ενός μεγάλου ταξιδιού θα πρέπει να γίνει χωρίς ψυχή.

[Ich habe in einem Buch über Indianer gelesen, dass die Seele nicht so schnell fliegen kann wie ein Flugzeug. [...] Sogar die transsibirische Eisenbahn fährt schneller als eine Seele fliegen kann. Ich habe bei meiner ersten Fahrt nach Europa mit der transsibirischen Eisenbahn meine Seele verloren. Als ich dann mit der Bahn wieder zurückfuhr, war meine Seele noch in Richtung Europa unterwegs. Ich konnte sie nicht fangen. Als ich erneut nach Europa fuhr, war sie auf dem Weg nach Japan. Danach bin ich so oft hin- und hergeflogen, dass ich überhaupt nicht mehr weiß, wo meine Seele gerade ist. Auf jeden Fall ist das ein Grund dafür, warum einem Reisenden meist die Seele fehlt. Die Erzählung über eine große Reise muss deshalb ohne Seele gemacht werden.] (20)

Τα αυτοβιογραφικά στοιχεία στο παραπάνω απόσπασμα είναι άμεσα, αφού η συγγραφέας σε κάθε βιογραφικό της σημείωμα επιμένει να αναφέρει ότι το πρώτο της ταξίδι στην Ευρώπη ήταν με την διασιβιριακή αμαξοστοιχεία. Οι συνεχείς μεταβάσεις δε σκιαγραφούν μόνο τη ζωή του σύγχρονου μετανάστη που με την οικονομική ευρωστία και την ανάπτυξη της τεχνολογίας έχει απεγκλωβιστεί από τη στασιμότητα του ενός χώρου, αλλά μεταφορικά περιγράφουν την κατάσταση της ευέλικτης ατομικής ταυτότητας, μιας ταυτότητας που βρίσκεται ανάμεσα στους χώρους και μπολιάζεται συνεχώς με νέες εμπειρίες, ώστε να αποφεύγει το στενωπό της εκ γενετής ταυτότητας. Η ψυχή ως σήμα κατατεθέν της ταυτότητας των ανθρώπων που τους συνοδεύει από την ημέρα της γέννησής τους εμφανίζεται έτσι ως σύμβολο της ατομικής ταυτότητας. Είναι χαρακτηριστικό, ότι όπως στους «Μετέωρους Ταξιδιώτες» έτσι και στο «Talisman» οι μετανάστες παρομοιάζονται με ταξιδιώτες. Επιπλέον στην Tawada σε επίπεδο μεταγλώσσας το ίδιο το λογοτεχνικό της δημιούργημα παίρνει χαρακτηριστικά ταξιδιώτη, αφού αναφέρει ότι η ιστορία ενός μεγάλου ταξιδιού θα πρέπει να γραφεί χωρίς ψυχή. Η αφήγηση του μεγάλου ταξιδιού αναφέρεται αναμφισβήτητα στη λογοτεχνική αναπαράσταση όψεων της γερμανικής κοινωνίας μέσα από το πρίσμα του μετανάστη αφηγητή. Ως προς το τελευταίο συνηγορεί η παραπομπή στα αυτοβιογραφικά στοιχεία. Η απεμπόληση της ψυχής ισοδυναμεί με την απάλειψη στατικών ταυτοτήτων που απορρέει από την εμπειρία της σύγχρονης μετανάστευσης. Το λογοτεχνικό έργο του μεγάλου ταξιδιού, τέλος, αποτελεί προσφορά στην κοινωνία της πλειονότητας, αφού τους δίνεται η ευκαιρία της μυθοπλαστικής Εθνολογίας με την οποία μπορούν να καταλάβουν ‘πώς τους βλέπουν οι ξένοι’ και να καρπωθούν τις εμπειρίες που προσφέρει το ταξίδι της σύγχρονης μετανάστευσης.

7.2 Γλωσσική μαγεία και μίμηση

Στο δοκίμιο „Rothenburg ob der Tauber: Ein deutsches Rätsel“ η αφηγήτρια επισκέπτεται ως τουρίστρια ένα μικρό χωριό στη Βαυαρία. Σε κανένα άλλο δοκίμιο η λογοτεχνική ανοικείωση δεν καταλαμβάνει τόσο κεντρική θέση όσο σε αυτό. Πρόκειται όμως για μια αναλυτική ανοικείωση, η οποία δεν υποβάλλεται μόνο μέσα από το μύθο αλλά εσκεμμένα περιγράφεται. Έτσι οι καινούριες παραστάσεις της αφηγήτριας αντιδιαστέλλονται συχνά με μαγικές παραμορφώσεις χωρίς όμως αυτές να φτάνουν στο γκροτέσκο. Παραθέτουμε παρακάτω ένα ενδεικτικό απόσπασμα που αναφέρεται σε μεσαιωνικά βασανιστήρια. Η αφηγήτρια-τουρίστρια βρίσκεται μπροστά στη θέα ενός τεράστιου κλουβιού και μαθαίνει ότι προορίζονταν για εκείνον τον αρτοποιό που θα έκλεβε στα γραμμάρια. Αν αποκαλύπτονταν μια τέτοια απάτη, θα τον έκλειναν μέσα και θα τον βουτούσαν στο νερό. Η αφηγήτρια σκέφτεται τα παρακάτω:
Αν ήταν το ψωμί ελαφρύτερο, θα έπρεπε να ρίξουν στο κλουβί όχι τον αρτοποιό, αλλά το ψωμί, ώστε να μην κάνει φτερά. Να φαίνεται το ψωμί μεγαλύτερο απ’ ότι είναι, είναι μια από τις σημαντικότερες αποστολές του αρτοποιού. Στην Ιαπωνία κάθε ψωμί φαίνεται μεγαλύτερο απ’ ότι είναι. Γιατί θα έπρεπε να τιμωρηθεί για αυτό ένας αρτοποιός; Μάλλον επειδή το ψωμί σημαίνει το σώμα του Ιησού. Αυτά τα πράγματα δε χωρούσαν αστεία. Παρόμοια συνέβαινε και με το κρασί το ιερό αίμα. Γι’ αυτό υπήρχαν ποτήρια κρασιού με μια ρίγα, για να μετρούν αν η ποσότητα ήταν ακριβής. [...] Μια μέρα πριν, όταν μας έφεραν τέτοια ποτήρια σε ένα εστιατόριο, μάθαμε την ασυνήθιστη ακρίβεια των Γερμανών.

[Wenn das Brot zu leicht war, hätte man das Brot in den Käfig einsperren müssen, damit es nicht wegflog, aber doch nicht den Becker. Das Brot größer erscheinen zu lassen als es ist, gehört doch zu den wichtigsten Aufgaben des Bäckers. In Japan sieht jedes Brot größer aus als es ist. Warum sollte ein Bäcker deshalb bestraft werden? Wahrscheinlich weil das Brot den Leib Jesu bedeutete. Damit durfte man nicht scherzen. Genauso war es mit dem Wein, dem heiligen Blut. Daher gab es Weingläser mit einem Strich, an dem man genau sehen konnte, ob die Menge stimmte.[...] Einen Tag zuvor, als wir solche Gläser in einem Restaurant bekamen, lernten wir schon die außergewöhnliche Genauigkeit der Deutschen kennen] (34)

Η αναλυτική ανοικείωση έγκειται στο γεγονός ότι η παρομοίωση του ψωμιού και του σώματος επεξηγείτε ως μέρος του μύθου. Πίσω από το κάλυμμα της τουρίστριας και άρα της ξένης ματιάς η αφηγήτρια αναλύει αίτια και αιτιατά ανοικειώνοντας τις υπάρχουσες παραδοχές. Η δική της ‘ξένη’ εξήγηση ξενίζει το Γερμανό αναγνώστη, γιατί σε οικεία του συμφραζόμενα προστίθεται μια εντελώς διαφορετική επεξηγηματική αντίληψη. Γίνεται σαφές ότι αυτή η αναλυτική ανοικείωση αντλείται από το διαφορετικό πολιτισμικό περιβάλλον της μετανάστριας-αφηγήτριας, πράγμα που κατά τη γνώμη μου δείχνει, ότι η ‘μεταναστευτική γραφή’ φέρνει καινούριους τρόπους λογοτεχνικής έκφρασης. Πίσω από την αφέλεια της ξένης ματιάς και την σύγκριση με τα ήθη μιας άλλης χώρας ανοίγονται νέοι τρόποι λογοτεχνικής έκφρασης που μέσα από το καυστικό τους στοιχείο δίνουν τη δυνατότητα αυτογνωσίας στην πλειονότητα. 
	Η αντιδιαστολή των παραστάσεων με μαγικές παραμορφώσεις υπάρχει πιο έντονα σε άλλα σημεία. Έτσι ένα μαύρο πουλί στην πύλη της πόλης μοιάζει στα μάτια της αφηγήτριας με θυσία για τα θεμέλια, η κεντρική οδός με ράχη σαύρας, το ψωμάκι ‚Brezel’ με δύο μαγικά εξάρια, κούκλες και αρκουδάκια με απογόνους μαγικών φιγούρων κ.λ.π. Σύμφωνα με τον Gelzer ο τρόπος με τον οποίο επιτελούνται αυτές οι αναλογίες στηρίζεται στη θεωρία της Μίμησης του Walter Benjamin. Στο έργο του „Über das mimetische Vermögen“ ο Benjamin αναπτύσσει μια διαφορετική έννοια της μίμησης σύμφωνα με την οποία ως «μίμηση» χαρακτηρίζεται η ικανότητα να ανακαλύπτει κανείς στη φύση, στη γραφή, στο χορό, σε ήθη και έθιμα ή στην Αστρολογία ομοιότητες και να τις ερμηνεύει, έτσι ώστε να δημιουργηθεί ανάμεσα στον ερμηνευτή και το κοσμικό σύστημα μια αναλογία. Ο Benjamin καταλήγει όμως στην άποψη ότι σήμερα αυτή η ικανότητα έχει σχεδόν χαθεί και διαφυλάσσεται μονάχα στη γλώσσα και στη γραφή, όπου υπάρχει ένα ολόκληρο ‘αρχείο’ μη αισθητικών αναλογιών που ‘επιδρά σε όλες τις αναγνώσεις’. Πρόκειται επομένως για κάποια μορφή ομοιότητας που δεν γίνεται αντιληπτή από τις αισθήσεις. Όπως για παράδειγμα η Γραφολογία έχει μάθει να διαβάζει από την παλάμη το ασυνείδητο του γράφοντα, έτσι και η γραφή αποτελεί γενικά το σήμα κατατεθέν μη αισθητικών αναλογιών, συνιστώντας τη ‘μαγική πλευρά της γλώσσας’. Ο Benjamin με αυτόν τον τρόπο θέτει σε αμφισβήτηση τη γλωσσολογική θεωρία του Ferdinand de Saussures σχετικά με την αυθαίρετη σύμβαση ανάμεσα στο σημαίνον και το σημαινόμενο. Παραδείγματα από ονοματοποιητικές λέξεις δείχνουν ότι η γλώσσα έχει σχέση με τα αντικείμενα. Κατά τον Benjamin η σχέση αυτή οφείλεται στις μη αισθητικές αναλογίες.
	Βλέπουμε, επομένως, ότι η αναλυτική ανοικείωση στο έργο της Tawada βασίζεται στην κατασκευή μη αισθητικών, θα λέγαμε φαντασιακών, αναλογιών. Η αντιδιαστολή των παραστάσεων με μαγικές παραμορφώσεις και ειδικά τα συχνά λογοπαίγνια αποκαλύπτουν τη μαγική πλευρά της γλώσσας. Ως προς το τελευταίο, για παράδειγμα, ‘ανακαλύπτει’ ότι στο ψωμάκι Brezel ελλοχεύει κάτι το μυστηριώδες, αφού ενυπάρχει η λέξη B- Rätsel, δηλ. αίνιγμα. (29). Υπάρχει όμως και άμεση αναφορά στον Walter Benjamin που επιβεβαιώνει ότι η Tawada έχει επηρεαστεί από τη γλωσσολογική θεωρία του.

Γράφει ο Βάλτερ Μπένγιαμην: Η μεταφραστικότητα αρμόζει ιδιαίτερα σε κάποια έργα. Αυτό δε σημαίνει ότι η μετάφραση είναι ουσιαστική για αυτά τα ίδια, αλλά θέλει να πει, ότι μια συγκεκριμένη σημασία, που ενυπάρχει στο πρωτότυπο, εξωτερικεύεται στη δυνατότητα της μετάφρασής της.

[Walter Benjamin schreibt: Übersetzbarkeit eignet gewissen Werken wesentlich – das heißt nicht, ihre Übersetzung ist wesentlich für sie selbst, sondern will besagen, dass eine bestimmte Bedeutung, die dem Original innewohnt, sich in ihrer Übersetzbarkeit äußere.] (134, πλάγια γράμματα στο πρωτότυπο)

Έστω και αν το παραπάνω απόσπασμα αναφέρεται στη μετάφραση, με την οποία θα ασχοληθούμε στο επόμενο κεφάλαιο, επιβεβαιώνεται η επιρροή του Benjamin στο έργο της Tawada. Και εδώ, υπάρχει στη γραφή μια αναλογία, μια ενυπάρχουσα σημασία που εξωτερικεύεται στην αναλογία της μετάφρασης.

7.3 Οι μεταφράσεις αποτελούν μεταμορφώσεις

Στο δοκίμιο  „Das Tor des Übersetzers oder Celan liest japanisch“ η Tawada σκιαγραφεί ένα δικό της μεταφραστικό μοντέλο που χαρακτηρίζεται από το στοιχείο της μεταμόρφωσης.

Η μετάφραση δεν είναι απεικόνιση του πρωτοτύπου, αλλά στη μετάφραση αποκτά η σημασία του πρωτοτύπου ένα καινούριο σώμα.

[Die Übersetzung ist nicht Abbild des Originals, sondern in ihr bekommt eine Bedeutung des Originals einen neuen Körper.] (139)

Tο πρωτότυπο, επομένως, αποτελεί εφαλτήριο για τη δημιουργία ενός νέου γλωσσικού σώματος. Η μεταμόρφωση έγκειται στο γεγονός ότι στο σώμα της άλλης γλώσσας διακρίνονται σημασίες που δεν εμφανίζονταν με αυτόν τον τρόπο στο πρωτότυπο. Η απώλεια της σημασίας στη μητρική γλώσσα μετατρέπεται έτσι ως δυνητικό κέρδος μιας νέας σημασίας αυτού ακριβώς του πρωτοτύπου. Είναι, νομίζω σαφές, ότι και εδώ επιχειρείται ένα είδος μυθοπλαστικής Εθνολογίας, εφόσον υπάρχει αλλαγή προοπτικής. Δεν ανήκει στο πρωτότυπο το κύριο αναγνωστικό ενδιαφέρον, αλλά στη μετάφραση. Η μετάφραση δεν εξαντλεί όλα να νοήματα που υπάρχουν στο πρωτότυπο, αλλά του προσδίδει καινούρια νοήματα που σε αυτό δεν είχαν προβλεφθεί. Άρα το κείμενο της μητρικής γλώσσας εμπλουτίζεται έξωθεν, από τις σημασιοδοτήσεις μιας ξένης γλώσσας. Σε άλλο σημείο αναφέρει, ότι κατά τη διαδικασία της γραφής πρέπει να υπάρχει κάποια ικανότητα, ώστε  να οικειοποιείται ο συγγραφέας ένα ή περισσότερα γλωσσικά ή αντιληπτικά συστήματα που βρίσκονται έξω από τα όρια της δικής του γλώσσας και να τα κάνει αισθητά στο κείμενό του (126). Γι αυτό και θεωρεί εντελώς ανούσιο τον χαρακτηρισμό ότι ένα ποίημα είναι «τύποις Γερμανικό». Το ποίημα είναι πάντοτε αποδέκτης κάτι ξένου και ποτέ δεν εκφράζει μονάχα τον εαυτό του. Στο ίδιο πνεύμα αναφέρει παρακάτω:

Ίσως και να υπάρχουν ποιήματα που να φτιάχτηκαν από τη γερμανική γη. Εμένα όμως με ενδιαφέρουν τα ποιήματα που συνδιαλέγονται με κατασκευές ξένων γλωσσών και ξένων αντιλήψεων που επιπλέον δεν τις είχαν συναντήσει κατά το σχηματισμό τους. Χαρακτηρίζω τις ξένες αντιλήψεις για αυτό το λόγο ως κατασκευές, γιατί κάθε σημείο τους είναι σα να ρίχνει ένα φως στο πρωτότυπο.

[Vielleicht gibt es auch Gedichte, die aus der deutschen Erde gemacht sind. Mich interessieren aber eher die Gedichte, die mit Konstellationen fremder Sprachen und Denkweisen korrespondieren, denen sie bei ihrer Entstehung noch nicht begegnet waren. Ich bezeichne hier die fremden Denksysteme deshalb als Konstellationen, weil jedes Zeichen aus ihnen wie ein Stern ein Licht auf das Original wirft.] (127)
Είναι νομίζω σαφές, ότι τα παραπάνω θυμίζουν τις απόψεις του Walter Benjamin ότι πίσω από τη γραφή ελλοχεύουν μη αισθητικές αναλογίες που ‘επιδρούν σε όλες τις αναγνώσεις’. Την Tawada ενδιαφέρουν, όπως φαίνεται, ειδικά οι επιρροές με ξένη προέλευση. Το τελευταίο αποτελεί, σύμφωνα με την Krauß, και βασική διαφορά από τον Walter Benjamin. Ενώ λοιπόν στον Benjamin η θεωρία έχει θρησκευτικές προεκτάσεις και θεωρεί τη γλώσσα της Βίβλου ως το λόγο του Θεού και απώτερος σκοπός θα είναι από την ποικιλία των γλωσσών να ‘λαξευτεί’ μία και μοναδική καθαρή γλώσσα, στην Τawada δεν ισχύει κάτι τέτοιο. Τουναντίον η ‘μεταφραστικότητα’ συντελείται ανάμεσα στο πρωτότυπο και σε δυνητικά άπειρα ξένα αντιληπτικά συστήματα. 
	Αυτή η ποικιλία των ξένων αντιληπτικών συστημάτων που εκπορεύονται από το πρωτότυπο δεν περιορίζονται στην Tawada μόνο στη γραφή, αλλά επεκτείνονται και στην ομιλία. Στο δοκίμιο „Erzähler ohne Seelen“ αναφέρει ότι σε μια επίσκεψή της σε ένα χωριό στο Θιβέτ συνάντησε έναν μοναχό να προσεύχεται. Όταν πρόσεξε καλύτερα την ομιλία του κατάλαβε ότι από το σώμα του εκπορεύονταν περισσότερες φωνές. Όταν έκτοτε πρόσεχε καλύτερα τη δική της φωνή, αντιλαμβανόταν και εκεί δευτερεύουσες φωνές. Τότε κατάλαβε ότι γεννιόταν μια αφήγηση μέσα από την ακοή. (26) Με λίγα λόγια και εδώ επιτελούνται μεταμορφώσεις, εφόσον έξωθεν, από την ακοή, συντίθεται μια νέα ιστορία. Η αλλαγή προοπτικής και κατά συνέπεια η μυθοπλαστική Εθνολογία έγκειται πάλι στην περιγραφή από τα ‘έξω προς τα μέσα’. Σύμφωνα με την Tawada η ακοή είναι ένα πολύ σημαντικό αισθητήριο όργανο, γιατί δεν μπορούμε να το κλείσουμε όπως τα μάτια ή το στόμα. Είναι η δίοδος από την οποία συνωστίζονται προς το εσωτερικό του σώματος διάφορες φωνές που χαράζουν βαθιά τις σκέψεις και τις αντιλήψεις μας. Προφανώς, αυτός είναι ο λόγος που και στην ακοή προσδίδεται η δυνατότητα των μεταμορφώσεων.

7.4 Παραλληλισμοί ‘Γερμανία – Ιαπωνία’

Στη συλλογή „Talisman“ υπάρχουν διάσπαρτες αναφορές στη Γερμανία και την Ιαπωνία, οι  οποίες μάλιστα δίδονται υπό μορφή άμεσων διακρατικών παραλληλισμών. Έτσι για παράδειγμα η αφηγήτρια αναφέρει ότι αντίθετα με τους ιαπωνικούς παιδικούς αρκούδους οι γερμανικοί αρκούδοι δεν είχαν αναστολές να της εκφράσουν περιέργεια, πείνα και κακεντρέχεια (37). Η εκφραστικότητα των γερμανικών αρκούδων ίσως να οφείλεται στην εμπειρία που αποκομίζει η αφηγήτρια ερχόμενη σε επαφή με το ξένο. Η δική της αφήγηση που προκαλείται από το ξένο συμφραζόμενο, χαρίζει εν τέλει τη ζωτικότητα στις κούκλες. Σε άλλο σημείο αναφέρει:

Υπάρχει ένα έθιμο στη Γερμανία που μου αρέσει ιδιαίτερα: Για να αποφύγουν ατυχίες, χτυπούν τρεις φορές σε επιφάνεια ξύλου. Μάλλον είναι κάθε κομμάτι ξύλου μια πόρτα που συνδέει τον κόσμο μας με τον κόσμο των θεοτήτων του ξύλου. [...] Ιδιαίτερα συχνά χτυπούν ξύλο όταν δουλεύουν στον υπολογιστή, όταν για παράδειγμα ακούμε εκφράσεις όπως: «Ελπίζω να μη σβήσει όλο το κείμενο!» [...] Έτσι μου φαίνεται να έχει νόημα να τοποθετηθεί ένα ξύλινο πλήκτρο στο πληκτρολόγιο του υπολογιστή. Τότε θα μπορούσαμε, όποτε ακούμε να έρχεται μια ατυχία, να πατάμε τρεις φορές αυτό το πλήκτρο.
 
[Es gibt einen Brauch in Deutschland, der mir besonders gut gefällt: Man klopft dreimal auf Holz, um Unglück zu vermeiden. Wahrscheinlich ist jedes Stück Holz eine Tür, die unsere Welt mit der der Holz-Götter verbindet. [...]Besonders oft klopft man auf Holz bei der Arbeit am Computer, zum Beispiel nachdem man so etwas ausgesprochen hat wie: «Hoffentlich löscht er jetzt nicht den ganzen Text!» [...] Es scheint mir daher sinnvoll zu sein, eine Holztaste in die Tastatur des Computers einzubauen. Dann könnte man, immer wenn man ein Unglück kommen hört, dreimal auf diese Taste drücken.] (138-139)

Ο άμεσος παραλληλισμός της Γερμανίας με την Ιαπωνία επιτελείται στο παραπάνω απόσπασμα από την παρατηρητική ματιά της αφηγήτριας που εσκεμμένα παρουσιάζεται ως ξένη. Με εσκεμμένα αφελή τρόπο παραδοξοποιεί οικείες συνήθειες της γερμανικής πλειονότητας προσδίδοντας άλλα επεξηγηματικά σχήματα σε αίτια και αιτιατά. Οι εξηγήσεις που δίνει περιέχουν από τη μια μεριά το κωμικό στοιχείο, αφού με την κοινή λογική οι εξηγήσεις καταλήγουν παράλογες από την άλλη υπάρχει και το καυστικό στοιχείο που θέτει σε αμφισβήτηση τον ‘γερμανικό ορθολογισμό’. Μέσα από τέτοια αντιληπτικά σχήματα που συνδυάζουν δοξασίες περί θεοτήτων της Ανατολής και τη βαθιά γνώση της γερμανικής πραγματικότητας, η αφηγήτρια αποδεικνύει ότι και η γερμανική κοινωνία έχει ακόμη παραδόσεις και δοξασίες που εδράζονται σε ένα μακρινό, άλογο παρελθόν. Όπως στο προηγούμενο κεφάλαιο έτσι και εδώ θα πρέπει να τονίσουμε, ότι η λογοτεχνική αναπαράσταση της μεταναστευτικής εμπειρίας καταφέρνει να ανοίξει νέους λογοτεχνικούς τρόπους έκφρασης. Ο παραπάνω παραλληλισμός δε θα μπορούσε σε καμία περίπτωση να δοθεί με τη βραχυπρόθεσμη εμπειρία λ.χ. ενός ταξιδιωτικού δοκιμίου. Μονάχα η μακροχρόνια βίωση των ξένων συνηθειών καθιστά εφικτούς τέτοιου είδους παραλληλισμούς.
	Οι παραλληλισμοί όμως δεν περιορίζονται μόνο στη Γερμανία και την Ιαπωνία, πολλές φορές επεκτείνονται και στο δίπτυχο ‘Ευρώπη – Ασία’. 
Μπρος στη θέα ενός ασιατικού πλαστικού δέντρου έχει κανείς το αίσθημα, ότι το δέντρο επιβάλλεται να είναι από πλαστικό, επειδή το τοποθετούν, για να δοξάσουν το πλαστικό σαν ένα είδος θεότητας. Στην Ευρώπη αισθάνεται κανείς συνειδησιακές τύψεις για τη χρήση πλαστικού, μάλλον επειδή οι πλαστικές ύλες δεν έχουν φτιαχτεί από το θεό. Στην Ασία το πλαστικό δεν αποτελεί αμαρτία.

[Bei einem asiatischen Plastikbaum hat man das Gefühl, dass er aus Plastik sein muss, denn man stellt ihn hin, um Plastik wie eine Art Gottheit zu verehren. In Europa empfindet man Schuldgefühle bei der Verwendung von Plastik, wahrscheinlich weil der Kunststoff nicht von Gott geschaffen ist. In Asien ist Plastik kein Sündenfall.] (136)

Στο παραπάνω απόσπασμα η αφηγήτρια καταφέρεται κατά της ‘δαιμονοποίσης’ του πλαστικού στην Ευρώπη. Μπορεί μεν να αναφέρεται σε όλη την ήπειρο, ίσως επειδή εκεί είναι αρκετά ανεπτυγμένα τα οικολογικά κινήματα, όμως στην ουσία καυτηριάζει την εμμονή των Γερμανών να απορρίπτουν οτιδήποτε πλαστικό. Εξάλλου σε πρωθύστερο σημείο αναφέρει ότι στη Γερμανία είχε λησμονήσει την ύπαρξη πλαστικών δέντρων. Το πλαστικό δέντρο με τα ηλεκτρικά λαμπάκια που για το γερμανικό γούστο θα αποτελούσε ύψιστη έκφραση ‘κιτς’, στην Ανατολή αντιμετωπίζεται σαν είδος θεότητας. Ο μηχανισμός με τον οποίο επιτυγχάνεται ο παραλληλισμός ‘Ευρώπη-Ανατολή’ είναι όμοιος με τον προηγούμενο, οπότε ισχύουν τα παραπάνω.
	Σε μια εμπειρία της αφηγήτριας από τις διαπροσωπικές της σχέσεις αναφέρει:

Εκείνο που η Γκίλντα επέλεξε αργότερα ως φυλακτό ήταν κάτι διαφορετικό από αυτό που είχα φανταστεί: Είχα φανταστεί πολύ περισσότερο μια καλαμένια κούκλα ή ένα κομμάτι δέρματος φιδιού. Η Γκίλντα αντίθετα αγόρασε από ένα εναλλακτικό μαγαζί τρία αυτοκόλλητα. Κάθε αυτοκόλλητο απεικόνιζε μια εικόνα που μάλλον ενσάρκωνε την κακή δύναμη: ένα αυτοκίνητο, έναν πυρηνικό αντιδραστήρα, ένα όπλο. Πάνω από  κάθε εικόνα υπήρχε η επιγραφή: Όχι ευχαριστώ.

[Was Gilda sich als Talisman dann aussuchte, war etwas anderes als das, was ich mir vorgestellt hatte: Ich hatte mir eher eine Puppe aus Schilf oder ein Stück Schlangenhaut vorgestellt. Gilda kaufte sich aber in einem alternativen Lebensmittelladen drei Aufkleber. Auf jeden Aufkleber war ein Bild gemalt, das wahrscheinlich die böse Kraft verkörpern sollte: ein Auto, ein Atomkraftwerk, ein Gewehr. Und über jedem Bild stand: Nein Danke.] (55)

Από το απόσπασμα γίνεται φανερό, ότι, όπως και στη Χέρτα Μύλλερ, το ενδιαφέρον εστιάζεται στα μικρά πράγματα της καθημερινότητας και όχι στην εξήγηση γενικότερων κοινωνικών δομών. Βασικός ‘μηχανισμός’ πάνω στον οποίο στηρίζονται οι παραλληλισμοί της Tawada είναι η αφελής ματιά της αφηγήτριας που κάνοντας την ανήξερη παραγκωνίζει συμφραζόμενα και νόρμες της γερμανικής κοινωνίας. Πρόκειται για το μηχανισμό της ‘σκηνοθετημένης αφέλειας’ (‘inszenierte Naivität’), όπως τον ονομάζει η Krauß, με τη βοήθεια του οποίου αναπαρίσταται μια αποδομημένη αντίληψη, που με τη σειρά της αποκαλύπτει τι μπορεί να συμβεί, αν λείπουν τα συμφραζόμενα της γνώσης. Θα λέγαμε ότι η λογοτεχνία των μικρών πραγμάτων σε συνδυασμό με τη ‘σκηνοθετημένη αφέλεια’ οδηγούν στην επιβραδυντική σύλληψη της συνηθισμένης ροής των πραγμάτων, της ‘κοινής λογικής’ τουλάχιστον για τον αναγνώστη της πλειονότητας. Με αυτόν το μηχανισμό η αφηγήτρια καταφέρνει να μεταφράσει, στην ουσία να μεταμορφώσει σταθερές παραδοχές σε διαφορετικές αναγνώσεις που πάλι ενυπάρχουν σε αυτές τις παραδοχές. Με την αλλαγή προοπτικής κατασκευάζει στο εσωτερικό μια εξωτερική θέαση που όμως εδράζεται στο εσωτερικό. Τελικά θα πρέπει να αναρωτηθούμε, μήπως η αλλαγή προοπτικής δεν είναι και ένα από τα βασικά μοτίβα της σύγχρονης  μεταναστευτικής λογοτεχνίας στη Γερμανία. Το ερώτημα αυτό όμως αποτελεί πρόσκληση για περαιτέρω έρευνα, αφού δεν μπορεί να εξαντληθεί στην παρούσα ανάλυση.
	Η ‘σκηνοθετημένη αφέλεια’ χρησιμοποιείται όμως και σε γλωσσικό επίπεδο ανοικειώνοντας τη σχέση σημαίνοντος και σημαινόμενου.

Προσπαθώ να οργανώσω έτσι το γραφείο μου, ώστε να μοιάζει με γυναικεία μήτρα. Τότε βρίσκομαι –όταν γράφω– μέσα σε μήτρα. [...] Στον εσωτερικό τοίχο της μήτρας υπήρχαν σημειώσεις. Η γραφή αυτών των σημειώσεων δε διαβάζεται στο φως, έτσι ώστε δεν μπορούμε να τη διαβάσουμε από ετούτο τον κόσμο. Μερικές φορές όμως φαντασιώνομαι ότι θυμάμαι αμυδρά αυτές τις σημειώσεις και ότι χωρίς αυτές δε θα μπορούσα να γράψω κανένα ποίημα. Είναι μια εξαιρετικά κοπιαστική εργασία να τις θυμάσαι. Αν το γραφείο μου μοιάζει με μήτρα, αυτή η δουλειά μου είναι ευκολότερη.

[Ich versuche, mein Schreibzimmer so herzurichten, dass es einer Gebärmutter gleicht. Dann befinde ich mich – während ich schreibe – in einer Gebärmutter. [...] Auf der Innenwand der Gebärmutter standen Notizen. Die Schrift, in der die Notizen geschrieben sind, wird im Licht unlesbar, so dass man sie von dieser Welt aus nicht lesen kann. Aber manchmal bilde ich mir ein, ich hätte vage Erinnerungen an diese Notizen und könnte ohne sie kein Gedicht schreiben. Es ist eine mühsame Arbeit, sich an sie zu erinnern. Wenn mein Schreibzimmer einer Gebärmutter ähnelt, fällt mir diese Arbeit etwas leichter.] (101)

Στο παραπάνω απόσπασμα η αφηγήτρια ενσαρκώνοντας πάντοτε την ξένη ματιά καταφέρνει να ‘μεταμορφώσει’ το γραφείο της σε μήτρα συγγραφικής έμπνευσης αναλύοντας τη μεταφορά των εννοιών τόσο της γυναικείας μήτρας όσο και της συγγραφικής μήτρας. Χωρίς αμφιβολία στιγμές της θεωρίας του Walter Benjamin περί μη αισθητικών αναλογιών αποτελούν κεντρικό πυρήνα των περιγραφών του αποσπάσματος. Πρόκειται για μια αναλογία όπου η σύγχρονη γραφή έχει τον άλλο της πόλο σε μία απόκρυφη γραφή που προϋπάρχει του κόσμου που γίνεται αισθητός με τις αισθήσεις. Το παραπάνω απόσπασμα, επομένως, είναι ένα ενδεικτικό παράδειγμα συγκέντρωσης των βασικών λογοτεχνικών θεωρήσεων της Τawada. Υπάρχει η ‘σκηνοθετημένη αφέλεια’ που με τη βοήθεια της ‘αναλυτικής ανοικείωσης’ δίνει άλλο ένα παράδειγμα μη αισθητικής αναλογίας. Είναι χαρακτηριστικό ότι εφαλτήριο για τη λειτουργία αυτού του μηχανισμού είναι πάντοτε η ‘σκηνοθετημένη αφέλεια’ της ξένης ματιάς της μετανάστριας ιαπωνικής καταγωγής. Μόνο με το χαρακτηρισμό του υποκειμένου της αφηγήτριας ως ξένου παρατηρητή που γνωρίζει την ‘ξένη’ γλώσσα και τις ‘ξένες’ θεωρήσεις των πραγμάτων μπορεί να τεθεί σε λειτουργία ο μηχανισμός της παρατήρησης. Γι’ αυτό και σε αυτό το απόσπασμα ο παραλληλισμός ‘Γερμανίας-Ιαπωνίας’ θα λέγαμε ότι υποβάλλεται πίσω από τη ματιά της ξένης αφηγήτριας.
	Η γλωσσική ανοικείωση συντελείται συχνά και σε επίπεδο πιο εμφανούς λογοπαιγνίου, όπου η αφηγήτρια και πάλι αφαιρεί από το σημαίνον και το σημαινόμενο τη συμβατική σημασία, για να ακολουθήσει η δική της ανάλυση.

Ίσως να πρόκειται εδώ για ένα ονειρικό κείμενο. Έχω-γουρούνι και Είμαι-γουρούνι. Σε ένα ονειρικό κείμενο μεταμορφώνεται ένα λογοπαίγνιο σε ιστορία. Η Κίρκη λέει σε έναν άντρα, είσαι βρώμικος, είσαι ένα γουρούνι, και αμέσως αυτός μεταμορφώνεται σε ένα γουρούνι. Λέει η Κίρκη, τώρα έχω άντρα, είχα γουρούνι και αμέσως αυτός μεταμορφώνεται σε ένα γουρούνι. Κανείς δεν ξέρει ακριβώς, πως πραγματικά είναι ένα γουρούνι, επειδή χρησιμοποιείται πολύ συχνά η λέξη γουρούνι.

[Vielleicht handelt es sich hier um einen Traumtext. Schwein-Haben und Schwein-Sein. In einem Traumtext verwandelt sich eine Redewendung in eine Geschichte. Kirke sagt zu einem Mann, du bist dreckig, du bist ein Schwein, und schon verwandelt er sich in ein Schwein. Kirke sagt, jetzt besitze ich einen Mann, ich habe Schwein gehabt, und schon verwandelt er sich in ein Schwein. Keiner weiß mehr genau, wie ein Schwein wirklich aussieht, weil das Wort Schwein zu oft benutzt wird.] (92)

Το λογοπαίγνιο αφορά εδώ τη γερμανική έκφραση «έχω γουρούνι» που σημαίνει είμαι τυχερός. Με αρκετά κωμικό τρόπο, που στην ελληνική μετάφραση δύσκολα διακρίνεται, δίνονται διάφορες νοηματικές αποχρώσεις της λέξης «γουρούνι». Σε αυτό το σημείο δεν υπάρχουν τόσο στοιχεία από τη θεωρία του Benjamin παρά από τη γλωσσολογική θεωρία της Πραγματολογίας σύμφωνα με την οποία με τη γλώσσα επιτελούνται πράξεις. Τα αντικείμενα αποκτούν τη χρηστική τους αξία μόνο μέσα από τη γλώσσα. Η γλώσσα είναι αυτή που καθορίζει τις σκέψεις και κατ’ επέκταση τις κινήσεις μας. Έτσι η Κίρκη χρειάζεται μόνο να αποκαλέσει έναν άντρα ως γουρούνι και αυτός αμέσως μετατρέπεται στην αντίληψή της σε γουρούνι, μολονότι ως φυσική υπόσταση ένας άντρας δεν έχει καμία σχέση με το εν λόγω ζώο. Εξαιτίας αυτού, καθώς και της συχνής μεταφορικής χρήσης της λέξης κανείς δε θυμάται την πραγματική υπόσταση του ζώου. Μόνο η γλώσσα αρκεί για να επιτελεστούν πράξεις.

7.5	Διαφορετικότητα και εθνικισμοί

Η καυστικότητα απέναντι στη γερμανική κοινωνία δεν υποβάλλεται όμως μόνο μέσα από τη ‘σκηνοθετημένη αφέλεια’, αλλά εκφράζεται και ανοιχτά· ειδικά όταν στηλιτεύεται ο καθημερινός αλλά μη συνειδητοποιημένος εθνικισμός της πλειονότητας. Η αφηγήτρια αναφέρει ρητά ότι απεχθάνεται ερωτήσεις του τύπου: «Αληθεύει ότι οι Ιάπωνες…» ή «Συμβαίνει και στην Ιαπωνία έτσι όπως σε μας…». Απεχθάνεται τέτοιου είδους ερωτήσεις γιατί της είναι αδύνατο να περιγράψει τη διαφορά ανάμεσα σε δύο πολιτισμούς. Χαρακτηριστικά αναφέρει ότι σε κάθε τέτοια περίπτωση η διαφορά επαλειφόταν ακριβώς πάνω στο δέρμα της σαν μια ξένη γραφή, την οποία μπορούσε μεν να διαισθανθεί, όχι όμως και να διαβάσει. (‚Der Unterschied wurde direkt auf meine Haut aufgetragen wie eine fremde Schrift, die ich zwar spüren, aber nicht lesen konnte.’). (41). Η διαφορετικότητα των πολιτισμών επομένως είναι κάτι το επιδερμικό και οι ερωτήσεις αυτές δε βοηθούν στη βαθύτερη αλληλογνωριμία των λαών. Οι παραπάνω θέσεις στην ουσία αποτελούν ευθεία απόρριψη της πολιτισμικής θεωρίας περί διαφοράς, η οποία συντηρεί και αναπαραγάγει τη διαφορετικότητα. Επίσης καυτηριάζει το γεγονός ότι η πλειονότητα κατασκευάζει τη διαφορετικότητα της, εφόσον εξαρχής προϋποθέτει τη διαφορετικότητα. Ακόμη καυτηριάζει το γεγονός ότι η πλειονότητα ορίζει τη διαφορετικότητα της αφηγήτριας. Όπως όμως είδαμε σε προηγούμενα σημεία η θέαση των πραγμάτων της πρωταγωνίστριας σε καμία περίπτωση δε θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως ιαπωνική. Μετά από μακροχρόνια διαμονή στη Γερμανία και όχι μόνο την όσμωση αλλά ζύμωση με τις εκεί αντιλήψεις, η ματιά της πρωταγωνίστριας είναι μεν διαφορετική, όχι όμως εθνικά ταυτοποιημένη.
	Σε άλλο σημείο γίνεται πιο εμφανές ότι εστιάζει το ενδιαφέρον της σε μη εθνικές αξίες και γι’ αυτό ακόμη και η έννοια του ‘λαού’ αποτελεί πολύ στενό αντιληπτικό σχήμα.

Έτσι υπέστη σοκ όταν στο Αμβούργο μετά από ένα κονσέρτο του Μπαχ με ρώτησε μια κυρία: «Πώς σας φαίνεται η μουσική μας;» Θα πρέπει δηλαδή να ανήκει ο Μπαχ σε αυτήν τη γυναίκα και όχι σε μένα, μόνο επειδή ο Μπαχ έζησε σε κείνες τις πόλεις που σήμερα ανήκουν στην Ομοσπονδιακή Γερμανία; Είχα απηυδήσει. [...] Ίσως να έχω με συνομηλίκους μου που μεγάλωσαν στο Τόκιο κάποια κοινά ακούσματα. Όμως αυτά τα κοινά δεν έχουν να κάνουν καθόλου με εθνικότητα [...] Έχω ένα CD που μου θυμίζει πάντοτε το Τόκιο. Σ’ αυτήν απαγγέλλουν μαζί 1 000 βουδιστές μοναχοί  μια προσευχή και στον ίδιο χώρο παίζει και ένα τζαζ συγκρότημα. Η συναυλία είχε δοθεί σε μια τεράστια σάλα στο Τόκιο [...]. 

[So war es ein Schock für mich, als ich in Hamburg nach einem Bach-Konzert von einer deutschen Dame die Frage gestellt bekam: «Wie finden Sie unsere Musik?» Soll Bach dieser Frau gehören und nicht mir, nur weil er in den Städten lebte, die heute der Bundesrepublik gehören? Ich war entsetzt [...] Vielleicht habe ich mit Menschen in meinem Alter, die auch in Tokyo aufgewachsen sind, einige gemeinsame Klangbilder in Erinnerung. Aber diese Gemeinsamkeit hat nichts mit Nationalität zu tun. [...] Ich habe eine CD, die mich immer an Tokyo erinnert. Da rezitieren 1 000 buddhistische Mönche gemeinsam ein Gebet, und in demselben Raum spielt gleichzeitig eine Jazz-Band. Das Konzert fand in einem riesengroßen Saal in Tokyo statt, [...] (117)

Γίνεται σαφές πως όταν η αφηγήτρια αναφέρεται σε θέματα εθνικισμού η σύγκριση με την Ιαπωνία ή καλύτερα με την ξένη, ιαπωνική ματιά δεν υποβάλλεται μέσα από το μύθο αλλά εκφράζεται ρητά. Η αλλαγή του ύφους σε αυτό το απόσπασμα δείχνει και την αντίληψή της σχετικά με την κατασκευή των εθνικοτήτων. Γενικά σε όλο το έργο σπάνια αναφέρεται ρητά στην Ιαπωνία και στη Γερμανία, συνήθως η σύγκριση ή οι παραλληλισμοί υποβάλλονται. Σε αυτό το σημείο όχι μόνο αναφέρονται τα κράτη ή οι πόλεις ρητά, αλλά επιπλέον για τη Γερμανία χρησιμοποιείται ο επίσημος χαρακτηρισμός του κράτους «Ομοσπονδιακή Γερμανία». Η αλλαγή του ύφους που εδώ εκφράζει μια πικρή ειρωνεία θέτει σε αμφισβήτηση την εθνικιστική θεωρία που θέλει τη συλλογική ταυτότητα να καθορίζεται από τα όρια του κράτους. Με το παράδειγμα των βουδιστών μοναχών δίνει μεταφορικά τη δική της απάντηση στην εθνική ταυτότητα που είναι οι έθνικ μουσική, κατά συνέπεια οι θεωρήσεις μιας διαπολιτισμικής διάχυσης ιδεών, τέχνης και αντιλήψεων.
	Ο εθνικισμός όμως δεν στηλιτεύεται μόνο στη Γερμανία, παρά και στην άλλη γερμανόφωνη χώρα στην οποία έζησε η αφηγήτρια, την Ελβετία.

Το εθνικό έμβλημα έδειχνε μια διασταύρωση, η οποία ήταν για μένα μια μεγάλη βοήθεια στον προσανατολισμό. Η δεξιά οδός οδηγούσε στην Αυστρία, η αριστερή στη Γαλλία, επάνω θρονιάζεται η Γερμανία και κάτω κείτεται η Ιταλία. Η εικόνα της Ευρώπης που κάθε τόσο απειλούσε να ρευστοποιηθεί στο μυαλό μου, σταθερποιούνταν αμέσως μόλις έβλεπα αυτήν τη σημαία.

[Das Nationalwappen zeigte eine Straßenkreuzung, die eine große Orientierungshilfe für mich war: Die rechte Straße führte nach Österreich, die linke nach Frankreich, oben sitzt Deutschland und unten liegt Italien. Das Bild von Europa, das in meinem Kopf immer wieder flüssig zu werden drohte, festigte sich schnell wieder, wenn ich diese Flagge sah.] (95)

Με αρκετά ειρωνικό τρόπο ειρωνεύεται την –πράγματι!– συχνή ανάρτηση της ελβετικής σημαίας σε δρόμους της Ζυρίχης. Πέρα από την ειρωνική και κάπως κωμική περιγραφή της σημαίας αξίζει εδώ να σημειώσουμε τη δήλωση της αφηγήτριας σχετικά με τη ρευστή εικόνα της για την Ευρώπη. Και αυτή η θέση της εντάσσεται στη γενικότερή της άποψη περί μη στατικών ταυτοτήτων που διαπνέει όλο το έργο. Η μερική κατάρριψη αυτής της θέσης με τη θέαση της σημαίας σχεδόν διακωμωδεί τη ‘δύναμη της σημαίας’. Πάλι με μια δόση ‘σκηνοθετημένης αφέλειας’ η αφηγήτρια υποδηλώνει τις γενικότερες αντιλήψεις της σχετικά με συλλογικότητες και συγκεκριμένα εδώ με εθνικά σύμβολα.
	Επιπλέον όμως εθνικιστικές θεωρήσεις στηλιτεύονται και όταν εκφράζονται στην Ιαπωνία:

Η άποψη ότι μόνο η ευρωπαϊκή μουσική είναι σωστή μουσική είναι μάλλον πιο διαδεδομένη στην Ιαπωνία παρά στην Ευρώπη. Πολλοί Ιάπωνες δεν έχουν αναστολές να αντικρίσουν την ευρωπαϊκή κουλτούρα ευρωκεντρικά. Στα μάτια τους η ευρωπαϊκή κουλτούρα δεν ανήκει στους Ευρωπαίους, επειδή οι άλλοι μπορούν εύκολα να την μιμηθούν. Λένε ότι ένας πολιτισμός που μπορεί με τον καλύτερο τρόπο να μιμηθεί τον ευρωπαϊκό πολιτισμό είναι και ο καλύτερος πολιτισμός και αυτός ο πολιτισμός είναι για παράδειγμα ο ιαπωνικός. Αυτός ο αντίστροφος εθνικισμός έχει γίνει σήμερα ιαπωνική καθημερινότητα.

[Die Meinung, dass nur die europäische Musik richtige Musik sei, ist wahrscheinlich in Japan mehr verbreitet als in Europa. Viele Japaner haben keine Hemmungen davor, die Kultur eurozentrisch zu betrachten. In ihren Augen ist die europäische Kultur kein Eigentum der Europäer, weil sie für die anderen leicht nachzuahmen ist. Sie sagen, eine Kultur, die die europäische Kultur am besten nachahmen kann, ist die beste Kultur, und das sei bestimmt nicht die europäische, sondern zum Beispiel die japanische. Dieser verdrehte Nationalismus ist heute zum japanischen Alltag geworden.] (49)

Θα λέγαμε ότι με πολύ μεγαλύτερη αυστηρότητα από ότι παραπάνω στηλιτεύεται ο ιαπωνικός εθνικισμός, αφού οι παρατηρήσεις δεν αναφέρονται μόνο σε συγκεκριμένα συμβάντα, πρόσωπα και εκφράσεις, αλλά επιχειρείται μια ολική εξήγηση των ιαπωνικών, κοινωνικών αντιλήψεων σχετικά με τον εθνικισμό. Είναι αξιοσημείωτο ότι ως ενδεικτικό παράδειγμα έκφρασης εθνικισμού χρησιμοποιείται και πάλι η μουσική που φυσικά αποτελεί πανανθρώπινο κτήμα. Έτσι με τη βοήθεια της μουσικής δίνονται και οι δύο οι δύο όψεις του εθνικισμού – τόσο του ιαπωνικού όσο και του ευρωπαϊκού. Πρόκειται, συνεπώς, για μια παρουσίαση ισάξια που δεν αδικεί καμία πλευρά και δείχνει τη βαθιά αποστροφή της συγγραφέως απέναντι σε οποιονδήποτε εθνικισμό. Επίσης, όπως στο σημείο του γερμανικού εθνικισμού, έτσι και εδώ παρατηρούμε αλλαγή ύφους, αφού η Ιαπωνία αναφέρεται ρητά και δεν υποβάλλεται, πράγμα που συμβαίνει στα περισσότερα σημεία του έργου. Τα αίτια και στην περίπτωση του ιαπωνικού εθνικισμού είναι τα ίδια. Προκειμένου να στηλιτεύσει φαινόμενα εθνικισμού αναφέρεται ρητά σε αυτά και με ιδιαίτερα καυστικό τρόπο προσπαθεί μέσα από τα δικά της επεξηγηματικά σχήματα (‘Πολλοί Ιάπωνες δεν έχουν αναστολές να αντικρίσουν την ευρωπαϊκή κουλτούρα ευρωκεντρικά’) να δείξει το αβάσιμο των εθνικιστικών θεωρήσεων. Οι περιγραφές του μη συνειδητοποιημένου εθνικισμού της εκάστοτε πλειονότητας είναι και οι μοναδικές περιγραφές στις οποίες η αφηγήτρια ‘βλέπει’ με καθαρά ιαπωνικά μάτια· μια ιαπωνική ματιά που επιβάλλεται από τη βαρύτητα που δίνει στο συγκεκριμένο θέμα και την ανάγκη μιας μικρής συμβολής με σκοπό τη συνειδητοποίηση του προβλήματος μέσω της λογοτεχνίας.

7.6	«Η Ευρώπη δεν υπάρχει πια»

Στο δοκίμιο „Eigentlich darf man es niemandem sagen, aber Europa gibt es nicht“ η αφηγήτρια προσπαθεί να περιγράψει τον τρόπο με τον  οποίο αντιλαμβάνεται την Ευρώπη. Αναφέρει ότι την εκλαμβάνει σαν δύο θεατρικές φιγούρες, μία αρσενική και μία θηλυκή. Η αρσενική θεατρική φιγούρα απαιτεί από το κοινό της να την κριτικάρει και σε καμία περίπτωση δε δέχεται να της πούνε ότι δεν υπάρχει. Είναι επαΐον στην κριτική και κριτικάρει και τους άλλους πολιτισμούς, όταν επηρεάζεται πολύ από αυτούς. Τότε η κριτική της έχει ως εξής: «Γιατί δεν παραμένεις εσύ ο ίδιος;», «Γιατί με μιμείσαι, αφού είμαι κακός;» (‚Warum bleibst du nicht Du selbst?’, ‚Warum ahmst du mich nach? Ich bin doch schlecht.’). Η αφηγήτρια αντιπαραβάλει τη δική της θέση και καταλήγει ότι για την ίδια η κριτική δεν υπήρξε ποτέ δημιουργικός τρόπος έκφρασης τόσο απέναντι στους άλλους όσο και απέναντι στον εαυτό της. (48). Με άλλα λόγια η αφηγήτρια καθορίζει ως πεμπτουσία της Ευρώπης την μακρά παράδοσή της στην ‘κριτική’. Ιδιαίτερα εστιάζει το ενδιαφέρον της στην υποβόσκουσα εθνικιστική πλευρά αυτής της κριτικής που αναφέρεται στη θεωρία της αυθεντικότητας των πολιτισμών και άρα στις ξενοφοβικές της διαστάσεις. Η έκφραση «Γιατί δεν παραμένεις εσύ ο ίδιος;», που συναντάται συχνά στην καθημερινή ζωή στη Γερμανία και τονίζει την αξία της προσωπικότητας ενός ανθρώπου, υποδηλώνει σε επίπεδο πολιτισμών την πίστη στην αυθυπαρξία των πολιτισμών και συνεπώς συνιστά μια ουσιοκρατική πολιτισμική θεώρηση. Ο φόβος του μιμητισμού δεν είναι τίποτε άλλο από το φόβο της όσμωσης των πολιτισμών. Η αφηγήτρια καταλήγει ότι για την ίδια η κριτική δεν υπήρξε ποτέ μορφή δημιουργικής έκφρασης. Είναι σαφές, ότι μ’ αυτό υπονοεί το λογοτεχνικό της έργο και στρέφεται κατά της ρητής κριτικής, αφού, όπως είδαμε, σε όλο το έργο της υπάρχει διάχυτη κριτική η οποία άλλοτε εκδηλώνεται καυστικά, άλλοτε κωμικά και άλλοτε υπό μορφή ‘αναλυτικής ανοικείωσης’.
	Σύμφωνα με την αφηγήτρια η θηλυκή θεατρική φιγούρα έχει χαθεί κατά τη μυθική εποχή· προφανώς εδώ υπονοείται ο μύθος της αρπαγής της Ευρώπης. Έτσι οι Ευρωπαίοι συζητούν μονίμως για τη χαμένη Ευρώπη και διαπιστώνουν συνεχώς ότι έχει χαθεί. (48). Η ίδια εξηγεί πως όταν σε ένα ποίημά της έγραψε ότι η Ευρώπη δεν υπάρχει πια, εννοούσε ότι είχε ήδη από τις απαρχές της εφευρεθεί ως μια απολεσμένη φιγούρα. (‚Ich wollte eher behaupten, dass Europa bereits im Ursprung als eine Verlust-Figur erfunden wurde’) (49). Με τη θηλυκή θεατρική φιγούρα περιγράφεται μεταφορικά η εξιδανίκευση της Ευρώπης. Συνεπώς αναπαρίσταται μια άλλη απόκρυφη μορφή εθνικισμού που είναι η αυτάρεσκη στάση των Ευρωπαίων που έχουν εξιδανικεύσει τόσο πολύ τον τόπο τους, ώστε να θεωρούν ότι αυτός ο ιδεατός χώρος στις μέρες μας έχει πια χαθεί.
	Στο ίδιο δοκίμιο δεν παραλείπει όμως να περιγράψει και τα ‘μάτια’ με τα οποία βλέπει την Ευρώπη:

Η Ιαπωνία δεν υφίσταται στην Ευρώπη, αλλά και εκτός Ευρώπης επίσης δεν βρίσκουμε την Ιαπωνία. Πρέπει, για να μπορέσω να δω την Ευρώπη, να φορέσω ιαπωνικά γυαλιά. Επειδή δεν υπήρξε ποτέ και δεν υπάρχει κάτι σαν «η ιαπωνική ματιά» και για μένα αυτό δεν είναι καθόλου λυπηρό, αυτά τα γυαλιά είναι εκ των πραγμάτων ψεύτικα και πρέπει συνέχεια να ανακατασκευάζονται. Άρα η ιαπωνική μου ματιά σε καμία περίπτωση δεν είναι αυθεντική, παρά του γεγονότος, ότι γεννήθηκα και μεγάλωσα στην Ιαπωνία. [...] Αυτά τα γυαλιά δημιουργήθηκαν από τον πόνο των ματιών μου και μπήκαν στο κρέας μου όπως και το κρέας μου μπήκε σε αυτά τα γυαλιά.

[Japan existiert nicht in Europa, aber außerhalb Europas findet man Japan auch nicht. Ich muss mir, um Europa sehen zu können, eine japanische Brille aufsetzen. Da es so etwas wie eine «japanische Sicht» nicht gab und gibt – und für mich ist das keine bedauerliche Tatsache –, ist diese Brille zwangsläufig fiktiv und muss ständig neu hergestellt werden. Meine japanische Sicht ist insofern keinesfalls authentisch, trotz des Faktums, dass ich in Japan geboren und aufgewachsen bin. [...] Diese Brille ist durch meine Augenschmerzen entstanden und wuchs in mein Fleisch hinein, so wie mein Fleisch in die Brille hineinwuchs.] (50)

Όλο αυτό το απόσπασμα αναπαριστά με ιδιαίτερα παραστατικό τρόπο την αφετηρία των περιγραφών της αφηγήτριας. Στρέφεται ανοιχτά κατά του διπολικού σχήματος ‘οικείο και ξένο’ και κατά συνέπεια αντιτίθεται στην ‘οργανική’ πολιτισμική θεωρία. Όταν αναφέρει ότι η  «Η Ιαπωνία δεν υφίσταται στην Ευρώπη, αλλά και εκτός Ευρώπης δεν βρίσκουμε την Ιαπωνία.» δηλώνει ότι οι Ευρωπαίοι δεν γνωρίζουν τίποτε για τη ζωή στην Ιαπωνία, ενώ η ίδια η Ιαπωνία είναι κλεισμένη στον εαυτό της. Θα μπορούσαμε να πούμε, ότι όλο το έργο αναλαμβάνει την ευθύνη της προσέγγισης μεταξύ των δύο λαών, όμως αυτό θα σήμαινε ότι η αφηγήτρια ‘φοράει’ ιαπωνικά γυαλιά και κατά συνέπεια έχει ενστερνιστεί την ‘οργανική’ πολιτισμική θεωρία, σύμφωνα με την οποία κάθε πολιτισμός αποτελεί ένα αυτόνομο, ενιαίο και οργανικό σύνολο. Μόνο με αφετηρία τη διαφορετικότητα των λαών θα μπορούσε η αφηγήτρια να λειτουργήσει μεσολαβητικά. Όμως η μακροχρόνια εμπειρία της μετανάστευσης (‘Αυτά τα γυαλιά δημιουργήθηκαν από τον πόνο των ματιών μου’) της απέδειξαν ότι η οργανική θεώρηση είναι εσφαλμένη, αφού η αμιγώς ‘ιαπωνική ματιά’ δεν υπάρχει. Με την εμπειρία της μετανάστευσης γεννήθηκε και γαλουχήθηκε στον ξένο τόπο ένα υβρίδιο, έστω και αν η φυσιολογική γένεση επιτελέστηκε στην Ιαπωνία. Η υβριδική σύνθεση ως απόρροια της μετανάστευσης οδήγησε σε διαπολιτισμική ταυτότητα, όπου η δύο ταυτότητες δεν συνυπάρχουν πλάι-πλάι, αλλά έχουν στην κυριολεξία «ενσαρκωθεί». Το τελευταίο αποτελεί και πεμπτουσία της όλης συλλογής. Η συλλογή „Talisman“ στο σύνολό της αναπαριστά λογοτεχνικά εκφάνσεις αυτής της ενσάρκωσης.

8. Κοινά μεταναστευτικά στοιχεία και πολιτισμικές θεωρήσεις στα δύο έργα

Ως κεντρικούς άξονες των ερευνών μας θέσαμε στην εισαγωγή αυτής της μελέτης τα ερωτήματα α) πώς αποδίδονται λογοτεχνικά όψεις του γερμανικού πολιτισμού μέσα από το πρίσμα του μετανάστη αφηγητή. Αυτό σημαίνει ότι δε θα πρέπει να διαγνώσουμε μόνο τις όψεις του γερμανικού πολιτισμού αλλά και τα μεταναστευτικά στοιχεία και β) σε ένα δεύτερο επίπεδο, αν η παρουσίαση του πολιτισμού συμπορεύεται διαπολιτισμικών θεωρήσεων.
Στους «Μετέωρους Ταξιδιώτες» της Χέρτα Μύλλερ η ‘μεταναστευτική θέαση’ του γερμανικού πολιτισμού αναφέρεται κατ’ αρχήν σε πολύ συγκεκριμένες θέσεις της γερμανικής κυβέρνησης σε θέματα παλιννοστούντων. Όταν για παράδειγμα η πρωταγωνίστρια αυτοαποκαλείται ως ‘ξένη στα ξένα’ (‚Ausländerin im Ausland’) ασκεί καυστική κριτική στις δηλώσεις της επίσημης πολιτικής σύμφωνα με την οποία οι παλιννοστούντες γερμανικής καταγωγής δεν είναι ξένοι. Όπως δείξαμε στο κεφ. 2.6 του δεύτερου μέρους (‘Η πέμπτη φάση (1990 έως σήμερα’), ενώ στην αρχή της δεκαετίας του ’90 οι γηγενείς Γερμανοί υποδέχθηκαν τους παλιννοστούντες με σχετική ευφορία, στις μέρες μας υπάρχει μια διάχυτη δυσφορία με αποτέλεσμα οι παλιννοστούντες να αισθάνονται ως ‘ξένοι Γερμανοί’, παρά τις επίσημες διαβεβαιώσεις των πολιτικών ότι πρόκειται για Γερμανούς, αφού έχουν γερμανική καταγωγή.
Τα στοιχείο της καταγωγής καυτηριάζεται πολύ συχνά στο έργο της Μύλλερ. Ενώ έχει όλες τις προϋποθέσεις λόγω καταγωγής και γλώσσας να χαρακτηριστεί ως Γερμανίδα, αναφέρει ότι η πατρίδα της βρίσκεται εκτός των συνόρων του γερμανικού κράτους, ειρωνευόμενη έτσι την εθνική ιδέας που εδράζεται στο τρίπτυχο «μια γλώσσα, ένα κράτος, ένας πολιτισμός». Καταφέρεται, επομένως, κατά της οργανικής αντίληψης της έννοιας του πολιτισμού, που όπως δείξαμε στο κεφ. 1.1 (‘Προς μια δυναμική έννοια του πολιτισμού’) του πρώτου μέρους, ορίζει τον πολιτισμό ως ένα ενιαίο, οργανικό και αυτόνομο σύνολο που περιλαμβάνει τη γλώσσα, τα έθιμα, τη θρησκεία, τους θεσμούς και την περιοχή του.
Αν και στη συλλογή „Talisman“ δε γίνονται ευθείες αναφορές σε δηλώσεις της μεταναστευτικής πολιτικής, είναι όμως διάχυτη η αποστροφή στην οργανική αντίληψη της έννοιας του πολιτισμού. Όταν η αφηγήτρια περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται όψεις του γερμανικού πολιτισμού και αναφέρει ότι «τα γυαλιά δημιουργήθηκαν από τον πόνο των ματιών μου» αναφέρεται στη μακρόχρονη μεταναστευτική της εμπειρία στη Γερμανία. Η μεταναστευτική εμπειρία υπήρξε τελικά ο κινητήριος μοχλός, ώστε να δημιουργήσει μια υβριδική ταυτότητα και να ενστερνιστεί διαπολιτισμικές θεωρήσεις. Το έργο της Tawada είναι ένα πολύ καλό παράδειγμα της μετάβασης από το σημείο της μεταναστευτικής εμπειρίας στο σημείο της διαπολιτισμικής στάσης ζωής.
Οι όψεις της γερμανικής κοινωνίας δίδονται στη Χέρτα Μύλλερ μεταφορικά υπό τη μορφή των τριών αντρών με τους οποίους έρχεται σε επαφή η πρωταγωνίστρια. Η έλλειψη παντελών επαφών, εκτός των σεξουαλικών, με το Φρανς και η διάψευση των ελπίδων της για την οικοδόμηση μιας μακροχρόνιας σχέσης μαζί του συμβάλλει στον αποφενακισμό της εικόνας που είχε για τη Γερμανία και μεταφορικά υποδηλώνει ότι η άφιξη των παλλινοστούντων γενικά δεν υπήρξε μια ευχάριστη υπόθεση για τη Γερμανία. Σε κανένα σημείο όμως δεν περιγράφεται η εικόνα της Γερμανίας που είχε μεταφέρει από τη Ρουμανία. Η σύντομη γνωριμία με το Στέφαν χαρακτηρίζεται από πλήρη αποξένωση και αμοιβαία έλλειψη επικοινωνίας «Κάθομαι εδώ, παρέα με ανθρώπους που είναι σα να έχουν φύγει από ώρα». Τέλος η γνωριμία της πρωταγωνίστριας με τον ομοφυλόφιλο και ενίοτε αφμιφυλόφιλο Τόμας μοιάζει να την εκφράζει περισσότερο από όλες τις άλλες. Δεν είναι εξάλλου τυχαίο που ο Τόμας φέρεται να είναι ομοφυλόφιλος, να κατέχει δηλαδή μια θέση μάλλον περιθωριακή στο κοινωνικό σύνολο και γι’ αυτό να μπορεί να επικοινωνήσει καλύτερα μαζί της, αφού και η ίδια σαφέστατα φέρεται να ζει στο περιθώριο. Η επαφή με τον Τόμας στην ουσία υπογραμμίζει τη θέση της πρωταγωνίστριας στον ‘ενδιάμεσο χώρο’· ένας ενδιάμεσος χώρος που βρίσκεται ανάμεσα στην αναχώρηση και την άφιξη. Ο Τόμας όμως δεν είναι μόνο περιθωριακός επειδή είναι ομοφυλόφιλος, είναι περιθωριακός επειδή είναι και άνεργος. Η ανεργία –που στη γερμανική κοινωνία είναι κοινωνικά κατακριτέα– μοιάζει στο πλαίσιο ενός άκρως καταναλωτικού συνόλου ως δυσβάσταχτη κατάσταση. Ο Τόμας έχει το πρόσωπο ενός άντρα που δεν θα ήθελε να είναι, επειδή θα πρέπει να ‘δείξει το πρόσωπό του’ στο κέντρο κοινωνικής πρόνοιας και κατά συνέπεια να ταπεινωθεί. Πρόκειται επομένως για αντιλήψεις που δεσπόζουν στην λεγόμενη ‚Leistungsgesellschaft’ (‘κοινωνία της απόδoσης/του ανταγωνισμού’), ένας χαρακτηρισμός με τον οποίο συχνά αυτοχαρακτηρίζεται η γερμανική κοινωνία. Τέλος, ο καταναλωτισμός στο πλαίσιο της γερμανικής ‘κοινωνίας της απόδοσης’ δίνεται στους «Μετέωρους Ταξιδιώτες» και μέσα από την υπολανθάνουσα σύγκριση με τη Ρουμανία. Η υποκειμενική ματιά της πρωταγωνίστριας εστιάζοντας το ενδιαφέρον της στο μερικό (κοκαλάκι για τα μαλλιά ως σύμβολο της καταναλωτικής κοινωνίας) καταφέρνει να παρουσιάσει τη Γερμανία ως χώρα της άκρατης κατανάλωσης.
Οι όψεις της γερμανικής κοινωνίας στην Tawada δεν έχουν τόσο ως σημείο αναφοράς κοινωνικά φαινόμενα, αλλά σύμφωνα με το μοντέλο της μυθοπλαστικής Εθνολογίας αναφέρεται σε περιγραφές του τρόπου με τον οποίο η αφηγήτρια αντιλαμβάνεται τη γερμανική κοινωνία. Συνεπώς σε όλο το έργο δίνονται διάσπαρτα όψεις της γερμανικής κοινωνίας και του πολιτισμού της. Η ‘σκηνοθετημένη αφέλεια’ της αφηγήτριας που της επιτρέπει να ανοικειώνει οικεία για το γερμανικό αναγνωστικό κοινό συμφραζόμενα προτείνοντας δικές της επεξηγηματικές φόρμουλες έχει ως αποτέλεσμα να περιγράφονται γερμανικά συμφραζόμενα και η κοινή γερμανική λογική που τα διέπει. Η κοινή λογική των Γερμανών δίνεται με πιο απτά παραδείγματα όταν αναφέρεται σε ζητήματα εθνικισμού. Οι ερωτήσεις των Γερμανών του τύπου «Αληθεύει ότι οι Ιάπωνες…» ή «Συμβαίνει και στην Ιαπωνία έτσι όπως σε μας…» σε καμία περίπτωση δεν μπορούν να χαρακτηριστούν βέβαια ως εθνικιστικές, όμως η αφηγήτρια δηλώνει ότι απεχθάνεται τέτοιου είδους ερωτήσεις, γιατί της είναι αδύνατο να περιγράψει τη διαφορά ανάμεσα σε δύο πολιτισμούς. Συνεπώς, μέσα από το λογοτεχνικό μύθο η αφηγήτρια απορρίπτει ευθέως τη πολιτισμική θεωρία περί διαφοράς, η οποία συντηρεί και αναπαραγάγει τη διαφορετικότητα. Με αυτόν τον τρόπο δε δείχνει μόνο ότι αντιτίθεται σε μια στατική έννοια του πολιτισμού, αλλά περιγράφει αντίστροφα τις στατικές πολιτισμικές αντιλήψεις της γερμανικής πλειονότητας. Επίσης όταν αναφέρεται σε συλλογικές ταυτότητες δηλώνει ξεκάθαρα την αντίθεσή της στην εθνικιστική θεωρία που θέλει τη συλλογική ταυτότητα να καθορίζεται από τα όρια του κράτους. Η δική της απάντηση στην εθνική ταυτότητα είναι η διαπολιτισμική διάχυση των ιδεών, της τέχνης και των αντιλήψεων. Επίσης με τη περιγραφή της ελβετικής σημαίας εκφράζει με μεταφορικό τρόπο την αντίθεσή της σε εθνικά σύμβολα. Τέλος, στηλιτεύει τον εθνικισμό όχι μόνο στο γερμανόφωνο χώρο, αλλά και στην Ιαπωνία αποδεικνύοντας ότι γενικά τον αντιμάχεται οπουδήποτε αυτός εμφανιστεί. Όλα αυτά αποδεικνύουν ότι το έργο της Tawada διαπνέεται πέρα για πέρα από διαπολιτισμικές θεωρήσεις. Στο σύνολό του εκφράζει μια δυναμική έννοια του πολιτισμού, πραγματεύεται τη θετική συμβολή της πολιτισμικής ετερογένειας και συνεπώς της μετανάστευσης και σκιαγραφεί υβριδικές ταυτότητες.
Σε σύγκριση με τους «Μετέωρους Ταξιδιώτες» θα λέγαμε ότι το έργο της Tawada είναι διαπολιτισμικότερο. Οι περιγραφές της πρωταγωνίστριας Ιρένε αναφέρονται στις παρατηρήσεις του νεοαφιχθέντα παλιννοστούντα. Βλέπει αρκετά κριτικά αντιλήψεις της γερμανικής κοινωνίας, αποδομεί μονοεθνικές θεωρήσεις αντιμαχόμενη την οργανική αντίληψη περί πολιτισμού, όμως μένει πάντοτε στον ενδιάμεσο χώρο. Στο έργο δεν επιτελείται η υπέρβαση αυτού του ενδιάμεσου χώρου, ώστε να μας παράσχει παραδείγματα  διαπολιτισμικών ζυμώσεων.
Τόσο στους «Μετέωρους Ταξιδιώτες» όσο και στη συλλογή „Talisman“ υπάρχουν διάσπαρτα μεταναστευτικά στοιχεία. Και οι δύο συγγραφείς αποφεύγουν να κάνουν λόγο για στατικές έννοιες, όπως πατρίδα/ξενιτιά, ξένο και οικείο. Στη Μύλλερ γίνεται συχνά λόγος για ‘αλλαγή χώρου’, ενώ στην Tawada για συνεχής μεταβάσεις. Μεταφορικά οι συνεχείς μεταβάσεις δε σκιαγραφούν μόνο τη ζωή του σύγχρονου μετανάστη που με την οικονομική ευρωστία και την ανάπτυξη της τεχνολογίας έχει απεγκλωβιστεί από τη στασιμότητα του ενός χώρου, αλλά περιγράφουν την κατάσταση της ευέλικτης ατομικής ταυτότητας, μιας ταυτότητας που βρίσκεται ανάμεσα στους χώρους και μπολιάζεται συνεχώς με νέες εμπειρίες, ώστε να αποφεύγει το στενωπό της εκ γενετής ταυτότητας. Όλα αυτά παραπέμπουν στη μεταμοντέρνα αποδημητική έννοια της μετανάστευσης. Όπως αναφέραμε στο κεφάλαιο 2 (‘Αλλοδαποί’, ‘μετανάστες’ και ‘μειονότητες’) του πρώτου μέρους, η μετανάστευση σύμφωνα με αυτήν την έννοια δε χαρακτηρίζει μια πορεία που έχει αφετηρία και άφιξη συγκεκριμένο γεωγραφικό και κοινωνικό τόπο, αλλά αποτελεί πολύ περισσότερο μια αέναη (μετα)κίνηση. Καταργεί το σταθερό σημείο αναφοράς του τοπικού προσδιορισμού ‘εδώ και εκεί’ ή ‘εσωτερικό και εξωτερικό’ έτσι, ώστε ο μετανάστης να μην προσδιορίζεται με βάση εθνικών σταθερών, αλλά να έχει το δικαίωμα επιλογής του ανήκειν τόσο στο εδώ όσο και στο εκεί. Δεν είναι τυχαίο εξάλλου που και στα δύο έργα η διαδικασία της μετανάστευσης αποδίδεται μεταφορικά με το κοινό μοτίβο του ταξιδιώτη.
Κοινό στα δύο έργα είναι επίσης ‘υποκειμενική ματιά’ στη Μύλλερ ή η ‘νέα ματιά’ στην Tawada. Στον ‘ενδιάμεσο χώρο’ της Μύλλερ η όραση οξύνεται και η ‘υποκειμενική ματιά’ καταφέρνει να συγκεράσει την εξωτερική με την εσωτερική οπτική, τη φαντασία με την πραγματικότητα ενώ η σχέση ‘μέρος-όλον’ αντιμετωπίζεται κάτω από το διαφορετικό φως της υποκειμενικής αποδόμησης. Πρόκειται για τη θετική νοηματοδότηση του ξένου, αφού ο ‘ενδιάμεσος χώρος’ αφήνει στο υποκείμενο κενά για ελευθερία και άρα τη δυνατότηα αντίστασης κατά της αφομοίωσης. Μια ελευθερία που αναφέρεται μόνο στον ταξιδιώτη ή μετανάστη, εφόσον το μέλος της πλειονότητας δεν μπορεί να μπολιάσει τις αντιλήψεις του με μεταναστευτικές εμπειρίες από άλλα πολιτισμικά συμφραζόμενα. Όμοια είναι και η λειτουργία της ‘νέας ματιάς’ στην Tawada, μόνο που η ‘νέα ματιά’ αποκτά και λειτουργία αυτογνωσίας, αφού δεν αναφέρεται μόνο στη Γερμανία αλλά και στην Ιαπωνία. Έτσι βλέπουμε ότι και στα δύο έργα υπάρχει μια θετική νοηματοδότηση της έννοιας της μετανάστευσης που συνάδει με τις νεότερες αντιλήψεις των κοινωνικών επιστημών περί μετανάστευσης (Βλ. κεφ. 2). Οι μετανάστες όχι μόνο δεν παρουσιάζονται ως θύματα ή πρόβλημα της εκάστοτε κοινωνίας αλλά προικοδοτούνται με τέτοιες ικανότητες που αντιστρέφουν την αντίληψη του θύματος ή του προβλήματος σε δύναμη του υποκειμένου που εκπορεύεται από τις εμπειρίες της μετανάστευσης.
Ο τρόπος που τα δύο έργα προσεγγίζουν όψεις της γερμανικής κοινωνίας και του πολιτισμού είναι η παρουσίαση της λεπτομέρειας. Δεν ενδιαφέρουν οι αναλύσεις γενικότερων κοινωνικών δομών και αντιλήψεων αλλά ένα κοκαλάκι μαλλιών στη Μύλλερ ή ένα ψωμάκι Brezel στην Tawada είναι αρκετό για να δειχθούν γενικότερες αντιλήψεις της πλειονότητας. Αρκετά διευκρινιστικό ως προς αυτό είναι οι δηλώσεις της Tawada σε μία συνέντευξη. Εκεί ανέφερε ότι δεν έχουμε ανάγκη από εθνικές ταυτότητες. Η λογοτεχνία καταφέρνει για παράδειγμα όχι με στερεότυπα αλλά με ακριβείς παρατηρήσεις να αποδομήσει ακριβώς τα στερεότυπα και να καταργήσει έτσι την ανάγκη για κατασκευασμένη εθνική ταυτότητα. Γι’ αυτό το λόγο στις μέρες μας η λογοτεχνία γίνεται όλο και πιο σημαντική.
Όπως αναφέραμε στο κεφ. 2.3 (‘Προς μια θεωρία της μεταναστευτικής λογοτεχνίας’) του  τρίτου μέρους στην παρούσα μελέτη η μεταναστευτική λογοτεχνία προσδιορίζεται τόσο από το στοιχείο της γλώσσας όσο και από τη θεματολογία και τη βιογραφία των λογοτεχνών. Ως προς το τελευταίο στοιχείο είναι σαφές ότι οι δύο συγγραφείς έχουν μεταναστευτική εμπειρία. Είναι χαρακτηριστικό ότι και στα δύο έργο υπάρχουν διάχυτα αυτοβιογραφικά στοιχεία. Στη Μύλλερ η πρωταγωνίστρια φέρεται να έχει μόλις παλιννοστήσει από τη Ρουμανία, γεγονός που ανταποκρίνεται επακριβώς στην αυτοβιογραφία της, αφού οι «Μετέωροι Ταξιδιώτες» είναι το πρώτο έργο της συγγραφέας αφότου είχε έρθει στη Γερμανία ενώ η Tawada αναφέρει ότι η αφηγήτρια της είχε έρθει με τη διασιβιριακή αμαξοστοιχεία στην Ευρώπη. Δεν είναι τυχαίο που η συγγραφέας σε κάθε βιογραφικό της σημείωμα αναφέρει απαραιτήτως ότι το πρώτο της ταξίδι στην Ευρώπη ήταν με την διασιβιριακή αμαξοστοιχεία.
Αφού λοιπόν διαγνώσαμε τόσο στοιχεία μετανάστευσης όσο και αυτοβιογραφικά στοιχεία στα δύο έργα, μένει ακόμη να δούμε το σημείο της γλώσσας. Στους «Μετέωρους Ταξιδιώτες» υποβάλλεται η ιδέα της γλωσσικής υπολανθάνουσας, αφού γίνονται αναφορές στο διάλογο μεταξύ της γερμανικής και της ρουμανικής γλώσσας. Όπως αναφέραμε στο κεφ. 2.3 (‘Προς μια θεωρία της μεταναστευτικής λογοτεχνίας’) του  τρίτου μέρους, σύμφωνα με νεότερες θεωρήσεις της μεταναστευτικής λογοτεχνίας ο διάλογος της μητρικής και της ξένης γλώσσας θεωρείται διακριτό στοιχείο της σύγχρονης μεταναστευτικής λογοτεχνίας. Στην Μύλλερ μάλιστα ο διάλογος των γλωσσών μετατρέπεται σε μοχλό άσκησης κριτικής της οργανικής αντίληψης περί πολιτισμού, εφόσον επιχειρείται η υπονόμευση της εθνικής ιδέας που εδράζεται στο τρίπτυχο «μια γλώσσα, ένα κράτος, ένας πολιτισμός». Έτσι η μητρική γλώσσα ορίζεται με κριτήρια όχι γενετικά, αλλά προερχόμενα από το κοινωνικό περιβάλλον και συνεπώς η πρωταγωνίστρια αποδεικνύει την δυνατότητα συγχώνευσης της διπλής ταυτότητας και της ‘διπλής γλώσσας’, υπονομεύοντας την ιδέα της εθνικής ταυτότητας που καθορίζεται από τη μητρική γλώσσα. Η γλώσσα έχει βαρύνουσα σημασία και στο έργο της Tawada. Στο έργο υπάρχουν διάσπαρτα λογοπαίγνια που ανοικειώνουν τη σχέση σημαίνοντος και του σημαινόμενου. Επίσης η ενασχόλησή της με τη γλώσσα φαίνεται τόσο από την επιρροή που της άσκησε η γλωσσολογική θεωρία του Walter Benjamin όσο και το μεταφραστικό μοντέλο που προτείνει μέσω του λογοτεχνικού μύθου. Σε γενικές γραμμές θα πρέπει να σημειώσουμε ότι το στοιχείο της γλώσσας δεσπόζει στο έργο της Tawada, μολονότι δεν σημειώνεται γλωσσική υπολανθάνουσα. Στο μεταφραστικό της μοντέλο βασική σημασία δεν έχει η μητρική γλώσσα αλλά οι άπειρες μεταφράσεις που εκπορεύονται από αυτήν. Το κείμενο της μητρικής γλώσσας εμπλουτίζεται έξωθεν, από τις σημασιοδοτήσεις μιας ξένης γλώσσας και έτσι η ‘μεταφραστικότητα’ συντελείται ανάμεσα στο πρωτότυπο και σε δυνητικά άπειρα ξένα αντιληπτικά συστήματα. Επομένως, ακόμη και σε επίπεδο μετάφρασης βλέπουμε την θετική νοηματοδότηση που αποκτά η έννοια του πλουραλισμού. Η επιβράβευση ξένων αντιληπτικών συστημάτων που προέρχονται από την ύπαρξη άλλων γλωσσών, οπωσδήποτε εκφράζει την αποστασιοποίηση από οργανικές αντιλήψεις σχετικά με τον πολιτισμό και τη γλώσσα.	
Συμπερασματικά θα πρέπει σε αυτό το σημείο να τονίσουμε ότι τα δύο έργα έχουν τόσο μεταναστευτικά στοιχεία, θα λέγαμε περισσότερο στοιχεία σύγχρονης μεταναστευτικής λογοτεχνίας, όσο και διαπολιτισμικά στοιχεία. Ως βασικό κοινό στοιχείο μπορούμε εμφανώς να χαρακτηρίσουμε την θετική χροιά που δίδεται στο φαινόμενο της ατομικής μετανάστευσης, αφού με το συγκερασμό διαφορετικών αντιληπτικών συστημάτων ανοίγονται νέοι ορίζοντες που τορπιλίζουν την μονολιθική ομοιογένεια της πλειονότητας. Στο κεφ. 1 του τρίτου μέρους (‘Θεωρία της λογοτεχνίας σε διαπολιτισμικό περιβάλλον. Προτάσεις’) υποστηρίξαμε ότι νέο πεδίο έρευνας θα μπορούσε να αποτελέσει το ερώτημα «Τι παραπάνω μας δίνει η λογοτεχνία σε σχέση με τη θεωρία για την κατανόηση του μεταναστευτικού και διαπολιτισμικού φαινομένου». Προσεγγίζοντας δειλά αυτό το ερώτημα –που σίγουρα απαιτεί περαιτέρω επισταμένες έρευνες– μπορούμε από τα παραπάνω παραδείγματα να υποστηρίξουμε ότι η λογοτεχνία καταδεικνύει τον τρόπο που πραγματώνεται θεωρητικές, εδώ μεταναστευτικές και διαπολιτισμικές θεωρήσεις. Η λογοτεχνία λειτουργεί ως απτό παράδειγμα της θεωρίας, δίνοντας ανάγλυφα μορφή στη δυναμική έννοια του πολιτισμού, σε υβρίδια, στο πάντρεμα μεταξύ έτερου και οικείου, στις αλληλοδιεισδύσεις και διασταυρώσεις των πολιτισμικών κωδίκων, στην αέναη (μετα)κίνηση, στην μεταμοντέρνα αποδομητική έννοια της μετανάστευσης κ.λ.π. Επιπλέον η λογοτεχνία δεν αναφέρεται όπως η θεωρία σε συλλογικά φαινόμενα, αλλά καταφέρνει να πραγματώσει τις θεωρητικές θέσεις σε ατομικό επίπεδο.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ
[...]
Το μεταναστευτικό φαινόμενο είναι άρρηκτα δεμένο με την ιστορία της Γερμανίας. Στο δεύτερο μέρος της μελέτης επιχειρήθηκε μια γενική ιστορική σύνοψη του μεταναστευτικού φαινομένου στη Γερμανία με σκοπό να δοθούν τόσο κάποια ιστορικοκοινωνικά στοιχεία όσο και να δειχθεί ότι η μετανάστευση δεν είναι απλώς εξέλιξη ή ενίοτε πρόβλημα της εποχής μας, αλλά ανά τους αιώνες βασικό κοινωνικοπολιτικό φαινόμενο. Γι’ αυτό το λόγο δόθηκαν συνοπτικά τόσο οι αποδημητικές τάσεις από το γερμανικό χώρο, όσο και οι μεταναστευτικές τάσεις προς το συγκεκριμένο χώρο.
Το πρώτο κεφάλαιο (1) του τρίτου μέρους της παρούσας μελέτης ‘Ιστορική αναδρομή του μεταναστευτικού φαινομένου στη Γερμανία μέχρι το 1950’ αφιερώθηκε στην ανασκόπηση του μεταναστευτικού φαινομένου έως το 1950, αφότου αρχίζει και η ‘φάση των γκασταρμπάιτερ’. Ως προς τις αποδημητικές τάσεις είναι αξιοσημείωτο, ότι οι μεταναστεύσεις στον μεταμεσαιωνικό γερμανικό χώρο ήταν αποτέλεσμα του Τριακονταετή Πολέμου όπου πολύ Ούννοι, Ολλανδοί και προτεστάντες από το Σαλτσβούργο (‚Salzburg’) βρήκαν καταφύγιο μετά από τις θρησκευτικές διώξεις που είχαν υποστεί στους τόπους καταγωγής τους. Χαρακτηριστικό του δεκάτου ενάτου αιώνα ως προς τις μεταναστεύσεις είναι το γεγονός ότι, ενώ το πρώτο μισό του αιώνα είναι σχετικά ήσυχο, στο δεύτερο μισό συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Κατά τη διάρκεια λοιπόν του δεκάτου ενάτου αιώνα η αποδημία υπό τη μορφή μαζικού φαινομένου κατακλύζει την Αμερική και ειδικά το βόρειο μέρος της. Μεταξύ 1820 και 1930 φτάνουν στις Η.Π.Α. 5,9 εκατομμύρια Γερμανοί, ενώ στις αρχές του εικοστού αιώνα διαμένουν μόνιμα στη χώρα γύρω στα 8 εκατομμύρια Γερμανο-αμερικανοί αποτελώντας έτσι το 10% του συνολικού πληθυσμού. Η οικονομική κρίση στην Αμερική το 1893 και το ‘οικονομικό θαύμα’ της εποχής του Κάιζερ σταμάτησε το μεταναστευτικό κύμα. Η μορφή της πολιτικής αποδημίας, που ξεκίνησε επί εποχής Μπίσμαρκ, εντάθηκε ακόμη περισσότερο με την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία το 1933, οπότε 800.000 Γερμανοί (Εβραίοι, μέλη του κομμουνιστικού ή σοσιαλδημοκρατικού κόμματος και συγγραφείς) καταφεύγουν στο εξωτερικό, ειδικά στην Αμερική.
Ως προς τις μεταναστευτικές τάσεις προς τη Γερμανία είναι αξιοσημείωτο, ότι η απογραφή του 1910 έδειξε ότι υπήρχαν 1,3 εκατομμύρια αλλοδαποί και ως τις αρχές του πρώτου παγκόσμιου πόλεμου γύρω στα 1,2 εκατομμύρια εποχιακοί εργάτες (ausländische Wanderarbeiter) προερχόμενοι κυρίως από την Πολωνία και την Ιταλία. 	Κατά την εποχή του μεσοπολέμου συνεχίστηκε η μετανάστευση προς τη Γερμανία. Υπολογίζεται ότι το 1944 η πολεμική μηχανή ‘κατανάλωνε’ γύρω στα 7,8 εκατομμύρια αιχμαλώτων πολέμων, οι οποίοι ήταν οι ξένοι εργάτες που μεταφέρθηκαν καταναγκαστικά στη Γερμανία από την Ανατολική Ευρώπη (‚Fremdarbeiter’). Μέχρι το τέλος της δεκαετίας του πενήντα εγκαταστάθηκαν στην Ομοσπονδιακή Γερμανία γύρω στα 12 εκατομμύρια πρόσφυγες γερμανικής καταγωγής αποτελώντας έτσι το 17% του συνολικού πληθυσμού. Συμπεραίνουμε λοιπόν ότι το μεταναστευτικό φαινόμενο στο γερμανικό χώρο έχει πολύ βαθύτερες ρίζες απ’ ότι η φάση των γκασταρμπάιτερ, στην οποία συνήθως συνειρμικά παραπέμπει ‘η μετανάστευση στη Γερμανία’.
Στο επόμενο κεφάλαιο ‘Ιστορική αναδρομή του μεταναστευτικού φαινομένου στη Γερμανία μετά το 1950’ (2) παρουσιάσαμε τις 5 φάσεις της μετανάστευσης στη Γερμανία μετά το 1950. Μεταξύ άλλων δείξαμε την σταδιακή μετατόπιση του δημόσιου ενδιαφέροντος από το πρόβλημα των κλασικών μεταναστών στην εισροή παλιννοστούντων γερμανικής καταγωγής και πολιτικών προσφύγων. Η συνολική εικόνα των μεταναστευτικών ομάδων στη σημερινή Γερμανία συνιστά μια πολυδιάστατη εικόνα, αφού υπάρχουν διάφορες κατηγορίες μεταναστών και παλιννοστούντων αποδεικνύοντας σε εμπειρικό επίπεδο ότι η έννοια της ‘μετανάστευσης’ είναι ευρύτατη και τείνει να είναι στερεοτυπική, όταν ισοπεδώνει τις διάφορες εκφάνσεις του φαινομένου.
Στο κεφάλαιο (3) (‘Γερμανική κοινωνία και αντιθέσεις. Η πολιτική και οικονομικοκοινωνική θέση των μεταναστών’) προσπαθήσαμε να δώσουμε μια εικόνα γύρω από τα πολιτικά δικαιώματα των αλλοδαπών και την οικονομικοκοινωνική τους κατάσταση, ώστε να δείξουμε τις σταδιακές αλλαγές που οδήγησαν από το status των γκασταρμπάιτερ στη διαμόρφωση μια σύγχρονης πολυπολιτισμικής κοινωνίας. Η παρουσίαση στηρίχθηκε πρωτίστως στους κλασικούς γκασταρμπάιτερ και τις γενιές που τους ακολούθησαν και περιφερειακά στους ύστερους παλιννοστούντες και τους πολιτικούς πρόσφυγες.
Στο υποκεφάλαιο 3.1 (‘Τι σημαίνουν οι λέξεις ‚Einwanderer’, ‚Einwanderungsland’ και ‚Zuwanderer’;  Ή το πρόβλημα των πολιτικών δικαιωμάτων’) συζητήθηκε η σθεναρή άρνηση της μεταπολεμικής Γερμανίας να αυτοπροσδιοριστεί ως χώρα υποδοχής μεταναστών, γιατί κάτι τέτοιο θα ήταν αντίθετο με την αντίληψη της ομοιογένειας του γερμανικού έθνους. Δείξαμε όμως ότι η Γερμανία συνιστά μια ‘νέου τύπου χώρα υποδοχής’. Ριζοσπαστική ανανέωση υπήρξε η αναγνώριση της διπλής υπηκοότητας σε παιδιά μη γερμανικής καταγωγής που ψηφίστηκε με το νόμο του 2000. Δυστυχώς όμως ακόμη και πίσω από τη διπλή υπηκοότητα υπάρχει η ιδέα της ομοιογένειας του γερμανικού κράτους, όπου οι ξένοι πληθυσμοί δεν αποτελούν μέρος του εθνικού συνόλου. Σύγχρονες αποδομητικές αντιλήψεις για τις ‘πολλαπλές ταυτότητες των μεταναστών’ εξοβελίζονται με την κατ’ ουσία απαγόρευση της διπλής υπηκοότητας σε ενήλικες με αποτέλεσμα να σφυρηλατείται έτσι η αντίληψη ότι ο πολίτης μπορεί να ανήκει είτε στο γερμανικό έθνος είτε να παραμένει ξένος. Κάνοντας μια ανασκόπηση στις συζητήσεις σχετικά με θέματα πολιτογράφησης και πολιτικών δικαιωμάτων παρατηρούμε ότι δεν αναλύεται το πρόβλημα ότι το ίδιο το έθνος-κράτος παρουσιάζει την εθνικιστική ιδεολογία ως φυσικό μέγεθος και ότι αναγκαία συνθήκη στα πλαίσια ενός εθνικού κράτους είναι η αυτόματη κατασκευή του μη εθνικού ως ξένου. Κατά τη γνώμη μου θα πρέπει να δειχθεί σε ευρύτερη κοινωνική κλίμακα η ομογενοποιητική λειτουργία της έννοιας του έθνους και να συζητηθεί σε μια ρεαλιστική βάση η δυνατότητα πολιτικής μετάβασης σε μια πολυπολιτισμική κοινωνία. 
Από τα επόμενα υποκεφάλαια (3.2), (3.3), (3.4) και (3.5) συμπεραίνουμε σε οικονομικοκοινωνικό επίπεδο μια εξελικτική πορεία. Σε επίπεδο κατοικιών φαίνεται πια η τάση όχι της διαμονής σε κατοικίες που παρέχονται από τα εργοστάσια ή του ενοικίου αλλά της αγοράς ιδιωτικής κατοικίας, γεγονός που δηλώνει τη διάθεση των μεταναστών για μόνιμη διαμονή στη Γερμανία. Σε οικονομικό επίπεδο παρατηρείται η άνοδος των ελεύθερων επαγγελματιών, μολονότι οι επιχειρήσεις ανήκουν συνήθως στις ‚ethnic business’ και δεν απασχολούν υπαλλήλους. Πέρα από την αναζήτηση καλύτερων κατοικιών ή και την αγορά τους, αυξήθηκαν οι καταναλωτικές δαπάνες στην ίδια τη Γερμανία, γεγονός που επίσης μαρτυρεί τη διάθεση των μεταναστών για μόνιμη εγκατάσταση. Παρ’ όλ’ αυτά το κατά κεφαλήν ακαθάριστο εισόδημα  των μεταναστών είναι σε σύγκριση με το αντίστοιχο των Γερμανών σαφέστατα πιο χαμηλό. Σε διαπροσωπικό επίπεδο παρατηρούνται, αναλογικά με τη μακρά πια ιστορία του μεταναστευτικού φαινομένου, περιορισμένες φιλικές επαφές, αντίθετα όμως παρατηρείται μια συνεχώς αυξανόμενη τάση για μεικτούς γάμους. Ως προς την εκπαίδευση και την επαγγελματική κατάρτιση των μεταναστών παρατηρούμε ότι παρά την ακόμη περιορισμένη πρόσβαση των αλλοδαπών στην ανώτερη και ανώτατη εκπαίδευση γίνονται εκ μέρους της γερμανικής πλειονότητας αρκετά σημαντικές προσπάθειες σε επίπεδο σχολικών δομών, εκμάθησης της γερμανικής ως ξένης γλώσσας και σε επιστημονικό επίπεδο.
Όπως αναφέραμε πολλές φορές σε αυτήν τη μελέτη, η ταυτότητα και η ετερότητα είναι έννοιες που βρίσκονται σε διαλεκτική σχέση. Κατά συνέπεια έπρεπε να μελετηθούν παράλληλα τόσο η συγκρότηση του έθνους και της εθνικής ταυτότητας όσο και η ξενοφοβία, ο ρατσισμός και η μετανάστευση.
Από το υποκεφάλαιο 4.1 (‘Η γερμανική εθνική ταυτότητα και η ένωση των δύο Γερμανιών’) συμπεραίνουμε ότι βαρύνουσα σημασία στον προσδιορισμό της εθνικής ταυτότητας έπαιξε ιστορικά η έννοια της ‚Kulturnation’, ενώ μεταπολεμικά προστέθηκε ως απόρροια του συλλογικού τραύματος μετά το β’ παγκόσμιο πόλεμο η ‘ξεχωριστή πορεία’ (‚deutscher Sonderweg’) της διαμόρφωσης της γερμανικής εθνικής ταυτότητας. Η ένωση των δύο Γερμανιών έδωσε ξανά τροφή στην ανάπτυξη της εθνικής ταυτότητας με αποτέλεσμα την αύξηση του ρατσισμού, της ξενοφοβίας αλλά και την επαναφορά μιας οργανικής έννοιας του έθνους. Μια οργανική έννοια που επανέφερε την έννοια του ‘λαού’, υπερτόνιζε τη διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στο γηγενή πληθυσμό και τις μεταναστευτικές ομάδες και παρέβλεπε την πολυπολιτισμική υφή της σύγχρονης γερμανικής κοινωνίας. Το κύριο ερώτημα που ανακύπτει, κατά τη γνώμη μου, από την ενασχόληση με την γερμανική εθνική ταυτότητα είναι πώς ήταν δυνατόν να σημειωθούν ρατσιστικές επιθέσεις ακόμη και στην πρώην Δυτική Γερμανία, αφού πέρα από την αναστάτωση που επέφερε η ένωση, η δυτικογερμανική κοινωνία είχε ενστερνιστεί την αποστασιωποίηση από την εθνική σημασιολογία. Η λύση βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, στην τυπική απεθνικοποίηση της κοινωνίας και στην κοινή λογική των μονοεθνοτικών αξιών.
Στο υποκεφάλαιο 4.2 (‘Ξενοφοβία, εθνικισμός ‚Ausländerfeindlichkeit’ και ρατσισμός’) επιχειρήσαμε να διερευνήσουμε κάποιες εννοιολογικές προσεγγίσεις αναφορικά με έννοιες που άπτονται της έννοιας του ρατσισμού και παράλληλα προσπαθήσουμε να περιγράψουμε μορφές και αίτια για ξενοφοβικές ή ακόμη και ρατσιστικές τάσεις στη μεταπολεμική Γερμανία. Έτσι δείξαμε ότι η έννοια της ξενοφοβίας ή του ‘μίσους κατά των ξένων’ ‚Ausländerfeindlichkeit’ χρησιμοποιείται στα Γερμανικά πολύ συχνότερα από ότι η έννοια ‘ρατσισμός’. Η αποφυγή της χρησιμοποίησης της λέξης ‘ρατσισμός’ στη μεταπολεμική Γερμανία σκοπό έχει να σηματοδοτήσει την αποκοπή από το παρελθόν. Η ανακάλυψη καινούριων εννοιών (όπως Ausländerfeindlich) υποδηλώνει ότι οι συμπεριφορές στη σημερινή εποχή έχουν άρδην αλλάξει και δεν έχουν τίποτε κοινό με το παρελθόν. Κάποιοι φόβοι που οδηγούν σε ξενοφοβικές στάσεις απέναντι των μεταναστών είναι η ανεργία, ο κοινωνικός ανταγωνισμός με τους αλλοδαπούς αλλά και η ζώσα κατάσταση της κοινωνίας των 2/3. Τελειώνοντας αυτήν την θεματική θα πρέπει να αναφέρουμε σε σχέση με τα ακροδεξιά κόμματα ότι στις εκλογές του 1998 ψήφισαν τα ακροδεξιά κόμματα (DVU), (NPD), (Republikaner) συνολικά περισσότερο άνδρες παρά γυναίκες και περισσότερο νέοι παρά μεσήλικες, αφού στις ηλικίες 18 έως 24 κέρδισαν το 7% των προτιμήσεων. Ως προς την επαγγελματική κατάσταση των ψηφοφόρων τα ακροδεξιά κόμματα προτιμήθηκαν κυρίως από εργάτες και άνεργους και ως προς το θρήσκευμα περισσότερο από μη θρησκευόμενους απ’ ό,τι από καθολικούς και προτεστάντες. Επίσης διάφορες έρευνες κατέστησαν σαφές ότι μόνο ένα μικρό μέρος αυτού του ποσοστού ψηφίζει τελικά τα ακροδεξιά κόμματα. Οι υπόλοιποι ψηφίζουν τα μεγάλα κόμματα ή απέχουν, γι’ αυτό θα πρέπει να προσεχθεί το ‘κέντρο’ της κοινωνίας και όχι μόνο η άνοδος των ακροδεξιών κομμάτων.
Κάνοντας μια ανασκόπηση στο κεφάλαιο 4.3 (‘Προσπάθειες προσέγγισης: ΜΜΕ, Έρευνα και πολιτιστική δημιουργία’) μπορούμε να πούμε ότι τόσο στα ΜΜΕ, όσο στην έρευνα και την πολιτιστική δημιουργία’ δεσπόζει το ‘τούρκικο στοιχείο’. Υπάρχουν αρκετά τουρκόφωνα τηλεοπτικά κανάλια στη Γερμανία και αρκετοί καλλιτέχνες, ενώ η έρευνα από πλευράς γερμανικής πλειονότητας επικεντρώνεται συχνά στην τούρκικη μειονότητα. Σημαντική είναι η προσφορά γενικά των αλλοδαπών στον κινηματογράφο (αν και εδώ επίσης υπερτερούν οι Τούρκοι). Έτσι την τελευταία δεκαετία άνθισε ένα νέο είδος κινηματογράφου που ονομάστηκε ‚Neues deutsches Kino’ (‘Νέος Γερμανικός Κινηματογράφος’) και θεματολογικά είναι αντίστοιχος της μεταναστευτικής λογοτεχνίας. Ως προς την πολιτιστική δημιουργία σε αδρές γραμμές διαπιστώνεται η διάθεση χειραφέτησης από το ‘γκέτο της μεταναστευτικής τέχνης’ καθώς και η ύπαρξη διαπολιτισμικών σχημάτων και αντιλήψεων.
Το πρώτο υποκεφάλαιο του τρίτου μέρους της παρούσας μελέτης ‘Σκέψεις γύρω από τη θεωρία της λογοτεχνίας σε διαπολιτισμικό περιβάλλον’ (1) αφιερώθηκε στη σχέση της Γραμματολογίας με τη μεταναστευτική λογοτεχνία. Στο υποκεφάλαιο αυτό προσδιορίστηκε στην ουσία ο ορίζοντας ενδιαφερόντων μου, στη βάση των οποίων έγιναν οι αναγνωστικές νοηματοδοτήσεις του έργου της Χέρτα Μύλλερ ‘Μετέωροι Ταξιδιώτες’. Με λίγα λόγια διευκρινίσαμε ότι τα ‘ιδεολογικά συμφραζόμενα’ για την ερμηνεία του έργου αντλήθηκαν από το πρώτο μέρος της μελέτης, δηλ. από θεωρήματα που άπτονται διαπολιτισμικών ζητημάτων, όπως π.χ. η αναζήτηση της δυναμικής έννοιας του πολιτισμού, η υπονόμευση της πολιτισμικής ομοιογένειας στο πλαίσιο του έθνους-κράτους κλπ. Επίσης έθεσα προς διερεύνηση για το επόμενο υποκεφάλαιο το ερώτημα, αν στις συζητήσεις περί μεταναστευτικής λογοτεχνίας διαφαίνεται η τάση για τη δημιουργία κάποιας ‘διαπολιτισμικής θεωρίας’, αφού και η θεωρία δεν έχει έναν άκαμπτο ρυθμιστικό ρόλο, αλλά τροφοδοτείται από τη λογοτεχνία και την κοινωνική πραγματικότητα. Συνεπώς και οι θεωρητικές προσεγγίσεις της μεταναστευτικής λογοτεχνίας που άπτεται διαπολιτισμικών θεμάτων θα πρέπει κινούνται σε αυτό το πνεύμα.
Στο επόμενο υποκεφάλαιο ‘Μεταναστευτική λογοτεχνία. Ιστορική αναδρομή, κοινωνική πραγματικότητα και λογοτεχνικές ιδιαιτερότητες’ (2) επιχείρησα κατ’ αρχήν μια σύντομη ιστορική πορεία της μεταναστευτικής λογοτεχνίας σκιαγραφώντας από τη μια πλευρά ενδολογοτεχνικές ιδιαιτερότητες και πειραματισμούς και από την άλλη εξωλογοτεχνικές προσπάθειες καθιέρωσής της. Έτσι έδειξα ότι στη δεκαετία του ’60 και ’70 η μεταναστευτική λογοτεχνία έκανε μόλις τα πρώτα της βήματα, ενώ εισέβαλλε δυναμικά στη λογοτεχνική σκηνή της Γερμανίας από τη δεκαετία του ’80. Προσπάθειες ευρύτερης διάδοσής της έγιναν τόσο μετά από πρωτοβουλίες των ίδιων των αλλοδαπών συγγραφέων (π.χ. η ίδρυση της  λογοτεχνικής εταιρίας ‚Polykunst’) όσο και από τη γερμανική πλειονότητα (π.χ. από το πανεπιστημιακό τμήμα Γερμανικής Φιλολογίας του Μονάχου). Η διάδοση αυτής της λογοτεχνίας έγινε με αργούς ρυθμούς, πράγμα που οφείλεται στις πρωτοβουλίες και των δύο πλευρών. Τοιουτοτρόπως η προσπάθεια της εταιρίας κατά τη δεκαετία του ’70 να χαρακτηρίσει τη λογοτεχνία των μεταναστών ως ‚Literatur der Betroffenheit’ (‘λογοτεχνία που πληγώνει) κατά κάποιον τρόπο ‘γκετοποίησε’ τη λογοτεχνία, αφού προστέθηκε δίπλα από τη λογοτεχνία των ομοφυλοφίλων, τη φεμινιστική λογοτεχνία και τη λογοτεχνία των φυλακισμένων, με αποτέλεσμα από την πλευρά της πρόσληψης να δίνεται περισσότερη σημασία στο περιεχόμενο παρά στην πρόσληψη. Έτσι αυτή η λογοτεχνία συχνά χρησιμοποιήθηκε ως ντοκουμέντο για τη στήριξη επιστημονικών ερευνών, όπως η κοινωνιολογία και η εκπαίδευση. Ακόμη με την ‚Literatur der Betroffenheit’ δόθηκε μια αρκετά πολιτικοποιημένη χροιά στη λογοτεχνική παραγωγή που έστρεψε το ενδιαφέρον της πρόσληψης επίσης στο περιεχόμενο και όχι στη λογοτεχνική αξία των κειμένων. Από την άλλη μεριά το πανεπιστημιακό τμήμα του Μονάχου διοργάνωσε από το 1979 έως το 1984 λογοτεχνικούς διαγωνισμούς με σκοπό τη συλλογή κειμένων από αλλοδαπούς που ήταν γραμμένα στα γερμανικά. Οι ανθολογίες που εκδόθηκαν κατέδειξαν ότι υπήρχε προτίμηση σε κείμενα που πραγματεύονταν τη ζωή των μεταναστών στη Γερμανία, γι’ αυτό και οι προσπάθειες αυτές εκ μέρους της γερμανικής πλειονότητας κατεύθυναν την πρόσληψη. Γενικά διαπιστώσαμε δύο τάσεις από την πλευρά της Γερμανικής Φιλολογίας. Πρώτον τη διάθεση παντελούς αφομοίωσης της μεταναστευτικής λογοτεχνίας στον ορίζοντα της εθνικής γερμανικής λογοτεχνίας, και δεύτερον την παρουσίασή της ως μειονοτική λογοτεχνία που απλά συμπληρώνει την ‘πανίσχυρη’ γερμανική λογοτεχνία.
Ενδολογοτεχνικά αξίζει να ειπωθεί ότι ακόμη και μέχρι τη δεκαετία του ’80 θα συναντήσουμε πολλά κείμενα συναισθηματικά υπερφορτισμένα, πολλές μαρτυρίες και διαμαρτυρίες. Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του ’80 ενδιαφέρον παρουσιάζει ο γλωσσικός πειραματισμός του ‘Gastarbeiterdeutsch’. Πρόκειται για τη λογοτεχνική χρήση της κοινωνιολέκτου των ξένων της Γερμανίας, ώστε, με ειρωνικό τρόπο, να καυτηριάζεται ο κοινωνικός αποκλεισμός των αλλοδαπών. Στη δεκαετία του ’90 τελικά γίνεται ευρύτερα γνωστή η μεταναστευτική λογοτεχνία, έτσι ώστε να υποστηρίζεται πως πρόκειται στην ουσία για μια avantgarte λογοτεχνία, ισάξια της Post-colonial-Literature (‘λογοτεχνία των πρώην αποικιοκρατούμενων χωρών’). Οι γλωσσικοί πειραματισμοί κατά τη δεκαετία αυτή αφορούν θα λέγαμε μια εγγενή διαπολιτισμικότητα, όπου υπό τη μορφή εμφανούς ή μη διαλογικότητας επιτελείται η λογοτεχνική σύζευξη περισσότερων γλωσσών, διαλέκτων και των πολιτισμικών τους συμφραζόμενων. Είναι ακόμη αξιοσημείωτο, ότι κατά τη δεκαετία του ’90 διοργανώθηκαν συνέδρια, λογοτεχνικές βραδιές, μουσικά και γενικότερα καλλιτεχνικά προγράμματα όσο ποτέ άλλοτε, αποδεικνύοντας ότι στη γερμανική κοινωνία η πνευματική δημιουργία των αλλοδαπών αντιμετωπίζεται πια ως σημαντικό μέρος της πνευματικής ζωής του τόπου. Παρ’ όλα αυτά θα έλεγα ότι ειδικά στις κρατικές πολιτιστικές πρωτοβουλίες λείπει μια ‘διαπολιτισμική φιλοσοφία’, αφού οι αλλοδαποί αντιμετωπίζονται στους κόλπους της γερμανικής κοινωνίας ακόμη ως περιχαρακωμένη μειονότητα.
Θεματολογικά παρατηρείται μετά την ένωση των δύο Γερμανιών και την ανάπτυξη του ‘νέου εθνικισμού’ η λογοτεχνοποίηση θεμάτων ρατσισμού και η επιδίωξη των συγγραφέων να δοθούν μέσω της λογοτεχνίας αντιρατσιστικά μηνύματα. 
Θα πρέπει, τελειώνοντας, να αναφέρουμε ότι με το άνοιγμα των συνόρων προστέθηκαν στους αλλοδαπούς συγγραφείς και λογοτέχνες, συχνά παλιννοστούντες γερμανικής καταγωγής, από της χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. Η Γραμματολογία κατατάσσει την λογοτεχνική παραγωγή των τελευταίων άλλοτε στη μεταναστευτική λογοτεχνία και άλλοτε στη  μειονοτική.
Το δεύτερο υποκεφάλαιο του τρίτου μέρους  της παρούσας μελέτης ‘Μεταναστευτική λογοτεχνία ή λογοτεχνία της μετανάστευσης;’ (2.2) επιχειρεί μια κριτική επισκόπηση των ορολογικών προσδιορισμών αυτής της λογοτεχνίας. Πρόκειται για ένα υποκεφάλαιο που προσπαθεί να συγκεράσει τη μεταθεωρία με την Ιστορία της μεταναστευτικής λογοτεχνίας, διότι, όπως αναφέρει και ο Βελουδής, η επιστημονική ορολογία αντικατοπτρίζει την ίδια την εξέλιξη της επιστήμης, καθορίζοντάς την από τη μεριά της ως ένα βαθμό. Η ζήτηση των όρων μιας ορισμένης επιστήμης άπτεται της μεταθεωρίας της ίδιας της επιστήμης. Τοιουτοτρόπως επιχείρησα μια κριτική ανασκόπηση ξεκινώντας από τον όρο ‚Gastarbeiterliteratur’ που χρησιμοποιήθηκε κατά τη δεκαετία του ’60 και κατέληξα στον όρο ‚Interkulturelle Literatur’ που χρησιμοποιείται σήμερα από μερίδα ερευνητών. Ενδιάμεσα εξετάστηκαν οι όροι: ‚Ausländerliteratur’, ‚Literatur der Betroffenheit’, ‚Minderheitenliteratur’, Migrantenliteratur’ και ,Migrationsliteratur’. Επίσης στο συγκεκριμένο υποκεφάλαιο διευκρίνισα και αιτιολόγησα, γιατί στην παρούσα μελέτη θα χρησιμοποιώ τον όρο ‘μεταναστευτική λογοτεχνία’.
Τέλος, στο τρίτο υποκεφάλαιο του τρίτου μέρους (2.3) έγινε η παρουσίαση των θεωρητικών μοντέλων των Amodeo και Chiellino, ερευνητές μη γερμανικής καταγωγής που διαμένουν στη Γερμανία, που έθεσαν τα θεμέλια της σύγχρονης μεταναστευτικής θεωρίας της λογοτεχνίας. Σύμφωνα με την Amodeo η μεταναστευτική λογοτεχνία περιγράφεται με τέσσερις παραμέτρους που είναι α) η πολυφωνία, β) η ετερογλωσσία, γ) η κανονικότητα στη θεματολογία και τα μοτίβα και δ) η συγκριτική υφολογία. Η ανάλυσή της στηρίζεται στο μοντέλο της ‘ελάσσονος λογοτεχνίας’ των Deleuze/Guattari· στην ουσία η Amodeo απέδειξε ότι η μεταναστευτική λογοτεχνία ανταποκρίνεται σε βασικά χαρακτηριστικά της ‘ελάσσονος λογοτεχνίας’. Οι μελέτες του Chiellino πάλι επικεντρώνονται κυρίως στη γλώσσα, συγκεκριμένα στη διαλογική ετερογλωσσία, δίνοντας τα αναλυτικά εργαλεία για τη διερεύνηση του λογοτεχνικού διαλόγου δύο γλωσσών που ανήκουν σε διαφορετικούς πολιτισμούς. Πέρα από τη διαλογική ετερογλωσσία βασική αναλυτική παράμετρος για τον Chiellino είναι το στοιχείο της ‘γλωσσικής υπολανθάνουσας’ που ενυπάρχει στα λογοτεχνικά κείμενα. Ως ‚Sprachlanz’ ορίζεται η υπό μορφή διαλογικότητας σύγχρονη εμφάνιση της γλώσσας καταγωγής του πρωταγωνιστή ή του συγγραφέα με τη γλώσσα της χώρας υποδοχής, δηλ. με τη γερμανική γλώσσα. Μ’ αυτόν τον τρόπο υπολανθάνει ο διάλογος δύο γλωσσών που ανήκουν σε διαφορετικούς πολιτισμούς.
Μιας και από τα παραπάνω θεωρητικά μοντέλα η γλωσσική και πολιτισμική διαλογικότητα φάνηκε ως συστατικό στοιχείο της μεταναστευτικής λογοτεχνίας συζητήθηκε στο ίδιο υποκεφάλαιο το πρόβλημα της κατάταξης της μεταναστευτικής λογοτεχνίας σε κάποια εθνική λογοτεχνία. Οι απόψεις μου συγκλίνουν συλλήβδην στο γεγονός ότι από τη μια η Γραμματολογία θα πρέπει να αναγνωρίσει τη ‘διπλή υπηκοότητα’ σε τέτοιου είδους έργα και από την άλλη θα πρέπει, τουλάχιστον στην περίπτωση της μεταναστευτικής λογοτεχνίας, οι ‘κλασσικοί’ ορισμοί περί λογοτεχνίας να δώσουν τη θέση τους στη ‘διαλογική έννοια της λογοτεχνίας’. Το σημείο αναφοράς επομένως των κριτικών αυτής της λογοτεχνίας δεν θα πρέπει να είναι ένα ενιαίο εθνικό πολιτισμικό περιβάλλον, αλλά ένας κοινός πολυφωνικός πολιτισμικός χώρος.
Τελειώνοντας διευκρίνισα τον όρο ‘μεταναστευτική λογοτεχνία’ για την παρούσα μελέτη στηριζόμενη σε τρία στοιχεία: α) τις γλώσσες των κειμένων, β) την βιογραφία των λογοτεχνών και γ) την θεματολογία. Τα τρία βασικά στοιχεία που προσδιορίζουν τη μεταναστευτική λογοτεχνία λειτουργούν όλα μαζί συνδυαστικά, χωρίς το ένα στοιχείο να αποκλείει ή να έχει περισσότερη βαρύτητα από το άλλο. Κατά συνέπεια η μεταναστευτική λογοτεχνία προσδιορίζεται τόσο από τη γλώσσα όσο και από τη θεματολογία και τη βιογραφία των λογοτεχνών.
Όμοια στο τρίτο κεφάλαιο του τρίτου μέρους ‘Λογοτεχνία των μειονοτήτων’ (3) σκιαγραφήθηκε η ποικιλία των μορφών, δομών και γλωσσών της ‘λογοτεχνίας των μειονοτήτων’ και δόθηκαν οι θεωρητικές της ορίζουσες. Έτσι στο πρώτο υποκεφάλαιο ‘Προσπάθειες καθορισμού και ορολογικοί προσδιορισμοί’ (3.1) επιχειρήθηκε η κριτική επισκόπηση των ορολογικών προσδιορισμών αυτής της λογοτεχνίας. Εξετάστηκαν οι όροι: ‚Minoritätenliteratur’, ‚Literatur der Fremde’, ‚Provinz-’ ή ‚Regionalliteratur’, ‘Heimatliteratur’, ‚Grenzliteratur’ ή ‚Literatur im Kulturgrenzraum’, ‚Literatur einer Minderheit’, ‚Deutschsprachige Literatur des Auslands’, ‚Minderheitenliteratur’, και ‚auslandsdeutsche Literatur’.
Από την κριτική επισκόπηση των ορολογικών αναζητήσεων αυτού του κεφαλαίου κατέληξα σε δύο βασικά συμπεράσματα: Η λογοτεχνία –ειδικά αυτή που παράγεται από τις πρώην γερμανικές περιοχές της Ανατολικής Ευρώπης– είναι ιστορικά και ιδεολογικά τόσο επιφορτισμένη, ώστε ακόμη και η επιστημονική ενασχόληση προσπαθεί με χειρουργική ακρίβεια να αποφύγει τον σκόπελο των ιδεολογικών συνειρμών. Όμοια με τη μεταναστευτική λογοτεχνία υπάρχουν ιδιαίτερα προβλήματα σε επίπεδο μεταθεωρίας, όμως τα προβλήματα αυτά εφορμούνται από δύο διαφορετικά αίτια. Ενώ από τη μια πλευρά στη μεταναστευτική λογοτεχνία η θεωρία προσπαθεί σε γενικές γραμμές να ‚ντύσει’ αυτήν τη λογοτεχνία με ένα έμβλημα διαπολιτισμικής προσέγγισης, από την άλλη πλευρά στη λογοτεχνία των μειονοτήτων προσπαθεί να αποφύγει τη σχεδόν συνειρμική σύνδεση με το παρελθόν. Θα λέγαμε ότι στην τελευταία περίπτωση υιοθετείται μια περισσότερο γερμανική θεώρηση, αφού εκλείπουν παντελώς αναφορές στην ενδεχόμενη διαπολιτισμική υφή των λογοτεχνικών έργων και την σύνδεσή τους με το γενικότερο πολυπολιτισμικό περιβάλλον, στο οποίο και αναπτύσσονται.
Το δεύτερο βασικό συμπέρασμα είναι ότι όπως η μεταναστευτική λογοτεχνία έτσι και η εν λόγω λογοτεχνία χαρακτηρίζεται από τρία βασικά στοιχεία: α) την γλώσσα των έργων, β) τη βιογραφία των λογοτεχνών και γ) τη θεματολογία. Θα λέγαμε μάλιστα ότι στη περίπτωση ‘της λογοτεχνίας των μειονοτήτων’ η βιογραφία αποκτά μεγαλύτερο βάρος απ’ ότι στη μεταναστευτική λογοτεχνία, μιας και ο γεωγραφικός χώρος στον οποίο παράγεται η λογοτεχνία είναι το κατεξοχήν διακριτό της στοιχείο. Ως προς τη θεματολογία αξίζει ακόμη να σημειώσουμε ότι εκείνο το θεματικό στοιχείο που χαρακτηρίζει τόσο τη μεταναστευτική λογοτεχνία, όσο και τη ‘λογοτεχνία των μειονοτήτων’ είναι η αντιπαράθεση, αλλά και η ‘συμφιλίωση’ με τη πλειονότητα, εν τέλει η λογοτεχνική αναπαράσταση του ‘ξένου και του οικείου’.
Ακόμη σε αυτό το υποκεφάλαιο διευκρίνισα ότι χρησιμοποιώ στην παρούσα μελέτη τον όρο ‘λογοτεχνία των μειονοτήτων’ και όχι τον ενδεχόμενο ‘μειονοτική λογοτεχνία’ αφενός για να δείξω τις πολλαπλές εκφάνσεις του φαινομένου, αφετέρου για να αποφύγω κάποιον στιγματισμό που προκαλεί η έννοια της μειονότητας. Διευκρίνισα ακόμη την ‘συγγένεια’ της ‘λογοτεχνίας των μειονοτήτων’ με τη μεταναστευτική λογοτεχνία, αφού η ‘λογοτεχνία των μειονοτήτων’ έχει τις ρίζες της στο μεταναστευτικό φαινόμενο της Γερμανίας, θα λέγαμε ότι αποτελεί την λογοτεχνική μετεξέλιξή του στο πέρασμα των γενεών, γι’ αυτό και είναι συχνά εμφανής η δομική, γλωσσική, και θεματολογική συγγένεια με τη μεταναστευτική λογοτεχνία.
Στο επόμενο υποκεφάλαιο ‘Δύο μέτρα και δύο σταθμά: Πρόσληψη λογοτεχνίας μειονοτήτων σε σχέση με τη μεταναστευτική λογοτεχνία’ (3.2) επιχειρήθηκε η συγκριτική μελέτη της πρόσληψης της ‘λογοτεχνίας των μειονοτήτων’ και της μεταναστευτικής λογοτεχνίας. Έτσι πέρα από την κατάδειξη της ομοιότητας της μεταναστευτικής λογοτεχνίας με τη ‘λογοτεχνία των μειονοτήτων’ τόσο σε ενδολογοτεχνικό επίπεδο όσο και σε επίπεδο επιστημονικής μεταθεωρίας, έγινε σαφές, ότι η γερμανική κριτική είναι σε γενικές γραμμές πιο επιεικείς απέναντι στη ‘λογοτεχνία των μειονοτήτων’ από ότι απέναντι στη μεταναστευτική λογοτεχνία. Κάποιες γλωσσικές ιδιαιτερότητες της ‘λογοτεχνίας των μειονοτήτων’ δικαιολογούνται από τις ιδιαίτερες συνθήκες παραγωγής και διακίνησης της λογοτεχνίας, ενώ για τη μεταναστευτική λογοτεχνία αυτά τα ‘ελαφρυντικά’ εκλείπουν. Ακόμη έχουν γίνει ελάχιστες προτάσεις για τη σύνδεση της ‘λογοτεχνίας των μειονοτήτων’ με το πολυπολιτισμικό περιβάλλον στο οποίο εκκολάπτεται, πράγμα που αποδεικνύει, κατά τη γνώμη μου, ότι και οι σύγχρονες έρευνες διακατέχονται ακόμη από μια γερμανοκεντρική ματιά. 
Στο επόμενο κεφάλαιο ‘Στοιχεία λογοτεχνίας της γερμανόφωνης μειονότητας στη Ρουμανία’ (4) γίνεται μια σύντομη επισκόπηση της λογοτεχνίας αυτής που θεωρείται η σημαντικότερη μειονοτική λογοτεχνία σε όγκο και ποιότητα. Στο αμέσως επόμενο υποκεφάλαιο ‘Χέρτα Μύλλερ: Ζωή και έργο’ (4.1.1) δίνονται κάποια βιογραφικά και εργογραφικά στοιχεία της σπουδαιότερης αντιπροσώπου αυτής της λογοτεχνίας, την Χέρτα Μύλλερ.
Το επόμενο κεφάλαιο (5) αφιερώθηκε στην ερμηνεία του μυθιστορήματος της  Χέρτα Μύλλερ ‘Μετέωροι Ταξιδιώτες’. Κύριο αντικείμενο της διερεύνησης ήταν η κατάδειξη της σχέσης ‘πολιτισμού, μετανάστευσης και λογοτεχνίας’ στο εν λόγω μυθιστόρημα. Πώς δηλαδή αναπαρίστανται λογοτεχνικά όψεις της γερμανικής κοινωνίας μέσα από το πρίσμα του μετανάστη αφηγητή. Η θέση μου ήταν ότι η λογοτεχνική παραγωγή των παλιννοστούντων, είναι πολύ κοντά στη μεταναστευτική λογοτεχνία, γιατί μπορεί, μεν, να παράγεται από συγγραφείς γερμανικής καταγωγής, όμως η θεματολογία τους και ο λογοτεχνικός χειρισμός του μύθου άπτεται άμεσα της λογοτεχνίας των μεταναστών. Έτσι στόχος της ερμηνείας μου ήταν να δείξω ψηφίδες ‘μεταναστευτικής λογοτεχνίας’, όπως αυτές αποτυπώνονται στους Μετέωρους Ταξιδιώτες, διερευνώντας θεματικές και γλωσσικές δομές.
Επιπλέον στόχος μου υπήρξε η ανίχνευση των υπαρχόντων στο έργο διαπολιτισμικών στοιχείων. Όπως διευκρίνισα στο πρώτο κεφάλαιο του τρίτου μέρους ‘Σκέψεις γύρω από τη θεωρία της λογοτεχνίας σε διαπολιτισμικό περιβάλλον’ (1) δέχομαι ότι η νοηματοδότηση ενός λογοτεχνικού έργου επιτελείται από τον αναγνώστη. Τόσο η μεταναστευτική λογοτεχνία όσο και η ‘λογοτεχνία των μειονοτήτων’ αποδεδειγμένα αναφέρονται, αλλά και πραγματώνουν λογοτεχνικά διαπολιτισμικές θεωρήσεις. Για αυτό κατά τη γνώμη μου είναι θεμιτό, και οι Μετέωροι Ταξιδιώτες να διαβαστούν μέσα από το πρίσμα διαπολιτισμικών θεωρήσεων. Έτσι διερεύνησα κατ’ αρχήν πώς παρουσιάζεται ο γερμανικός πολιτισμός μέσα από τα μάτια της πρωταγωνίστριας και σε ένα δεύτερο επίπεδο, αν η παρουσίαση του πολιτισμού συμπορεύεται διαπολιτισμικών θεωρήσεων. Αναπαρίσταται δηλαδή στο έργο μια στατική ή μια δυναμική έννοια του πολιτισμού; Πραγματεύεται η συγγραφέας τη θετική συμβολή της πολιτισμικής ετερογένειας και κατά συνέπεια της μετανάστευσης; Πώς παρουσιάζεται η σχέση πολιτισμού, εθνικής ομοιογένειας και εθνικού κράτους; Συναντάμε υβριδικές ταυτότητες; Η ερμηνεία επομένως κινείται πάνω σε δύο βασικούς άξονες: α) τη διερεύνηση του τρίπτυχου ‘πολιτισμού, μετανάστευσης και λογοτεχνίας’, β) τη διερεύνηση διαπολιτισμικών συμφραζόμενων.   
Ως προς τη διερεύνηση του τρίπτυχου ‘πολιτισμού, μετανάστευσης και λογοτεχνίας’ αξίζει εδώ σε πολύ γενικές γραμμές να ειπωθεί, ότι σε όλο το μυθιστόρημα δε γίνονται άμεσες αναφορές σε στοιχεία γερμανικού πολιτισμού, πράγμα που εξηγείται από το λογοτεχνικό χειρισμό του μύθου. Στους Μετέωρους Ταξιδιώτες δύσκολα μπορεί να διακρίνει κανείς  κάποια διαδοχή στη ροή της αφήγησης, αφού η αφήγηση όχι μόνο δεν είναι γραμμική παρά υπάρχουν αλλεπάλληλες αλλαγές επιπέδων (φαντασία/πραγματικότητα), απότομες αλλαγές σκηνών, διάσπαρτες παρεμβολές εντυπώσεων, εμπειριών, στοχασμών και περιγραφών του θυμικού.
Περισσότερο θα λέγαμε ότι αυτές οι αναφορές και μια γενικότερη κριτική στη γερμανική κοινωνία υποβάλλονται παρά δηλώνονται ευθέως. Ενδεικτικό είναι για παράδειγμα ότι η πρωταγωνίστρια αναφέροντας ότι συνάντησε ένα κοκαλάκι για μαλλιά σε διαφορετικές Γερμανίδες μόνο μέσα σε μία μέρα και σε τρία διαφορετικά σημεία της πόλης στην ουσία ασκεί κριτική στην κοινωνία της υπερκατανάλωσης. (100)
Όμοια άμεσες συγκρίσεις της γερμανικής και της ρουμάνικης κοινωνίας εκλείπουν, όμως η πρωταγωνίστρια με τη θέα ηλικιωμένων Γερμανίδων συνειρμικά παραλληλίζει τη φασιστική Γερμανία με τη δικτατορία του Τσαουσέσκου υπογραμμίζοντας τοιουτοτρόπως την ομοιότητα δικτατορικών καθεστώτων ανεξάρτητα από χρόνο και τόπο. Επομένως και εδώ υποβάλλεται η κριτική παρά δηλώνεται ευθέως. Αξίζει ακόμη να σημειώσουμε ότι σκοπός του έργου δεν είναι να προσφέρει ένα καπιταλιστικό αντίβαρο στο σοσιαλιστικό παρελθόν ή το αντίθετο. Το έργο περιορίζεται στην υποβολή της κριτικής αντιμετώπισης και των δύο πολιτικών συστημάτων.
Αναφορά στη σχέση του σύγχρονου γερμανικού πολιτισμού με τη μετανάστευση γίνεται όταν η πρωταγωνίστρια συνδιαλέγεται με έναν μετανάστη δεύτερης γενιάς, ο οποίος της αναφέρει ότι δεν έχει πατρίδα (82). Η κριτική που υποβόσκει σε αυτό το απόσπασμα ενάντια στη γερμανική κοινωνία και της πολιτικής αντιμετώπισης των μεταναστών και των παλιννοστούντων βρίσκεται στην αναπαράσταση της δυσκαμψίας της γερμανικής κοινωνίας να αποδεχθεί στους κόλπους της τους ξένους ακόμη και της δεύτερης γενιάς. Ένα πρόβλημα που έγκειται μεταξύ άλλων στην δυσκολία αποδοχής ανθρώπων προερχόμενοι από άλλον πολιτισμό. Παράλληλα μ’ αυτόν τον τρόπο καταφέρνει να δείξει την θέση της στην ιεραρχία της γερμανικής κοινωνίας, γιατί η ίδια έχει, όπως δηλώνει, πατρίδα, αλλά βρίσκεται στο εξωτερικό και γι’ αυτό αυτοχαρακτηρίζεται ως ‚Ausländerin im Ausland’ (‘ξένη στα ξένα’, 81). Τοποθετεί συνεπώς τον εαυτό της ανάμεσα στους Δυτικογερμανούς και τους αλλοδαπούς, ασκώντας έτσι κριτική στις εξαγγελίες της επίσημης πολιτικής της γερμανικής κυβέρνησης σύμφωνα με τις οποίες οι παλιννοστούντες γερμανικής καταγωγής δεν είναι ξένοι. Όπως είναι φυσικό στο σημείο αυτό, αλλά και σε όλο το έργο, δεν συναντάμαι υβριδικές ταυτότητες. Ο μετανάστης δεύτερης γενιάς που θα μπορούσε να έχει μια τέτοια ταυτότητα, τελικά παρουσιάζεται ως άπατρις. Το γεγονός αυτό οφείλεται μάλλον στο ιδιαίτερο πρίσμα με το οποίο η πρωταγωνίστρια προσεγγίζει τη γερμανική κοινωνία, που είναι η ματιά του νεοαφιχθέντα σε αλλότριο περιβάλλον. Κύριο αντικείμενο του έργου δε φαίνεται εξάλλου να είναι η περιγραφή ενός διαπολιτισμικού περιβάλλοντος, αλλά οι πρώτες εμπειρίες μιας Γερμανίδας παλιννοστούντα.
Σε αυτό το απόσπασμα του μυθιστορήματος ενυπάρχει βέβαια έντονα και το δεύτερο ερμηνευτικό στοιχείο που θέσαμε, της λογοτεχνικής πραγμάτωσης διαπολιτισμικών συμφραζόμενων. Η θέση της πρωταγωνίστρια είναι, όπως είπαμε, ιδιότυπη, αφενός διότι δεν τοποθετεί τον εαυτό της στους Δυτικογερμανούς, αφού αυτοχαρακτηρίζεται ως ξένη, αφετέρου επειδή δεν ταυτίζεται με τους αλλοδαπούς δεύτερης γενιάς, αφού, όπως αναφέρει, απλά βρίσκεται στο εξωτερικό. Με την απάντηση αυτή ειρωνεύεται την εθνική ιδέα που εδράζεται στο τρίπτυχο «μία γλώσσα, ένα κράτος, ένας πολιτισμός», γιατί, ενώ η ίδια έχει όλες τις προϋποθέσεις, ώστε να χαρακτηρίζεται ‘Γερμανίδα’, αναφέρει ότι η πατρίδα της βρίσκεται εκτός των συνόρων του γερμανικού κράτους. Η υπονόμευση της εθνικής ιδέας εκφράζεται με την κριτική ενάντια στη γερμανική κοινωνία, η οποία δεν έχει ακόμη αποδεχθεί τους αλλοδαπούς, ενώ η δική της προσωπική ιστορία αποδεικνύει ότι η εθνική ιδέα δεν καλύπτει ακόμη και ανθρώπους γερμανικής καταγωγής. Το απόσπασμα αυτό είναι, τέλος, ένα πολύ καλό παράδειγμα, για να καταδειχθεί, πώς οι κρατούσες απόψεις περί εθνικής ομοιογένειας της γερμανικής κοινωνίας αναπαρίστανται μέσα από τα μάτια του ξένου, έστω και αν αυτό το ξένο δεν μπορεί να οριστεί επ’ ακριβώς. Εν κατακλείδι, είναι νομίζω σαφές, πως  στο όλο απόσπασμα πραγματώνεται μια δυναμική έννοια του πολιτισμού.
Ως προς την εξέλιξη του μύθου θα πρέπει να πούμε ότι περιγράφεται η άφιξη της πρωταγωνίστριας ‘Ιρένε’ στη Γερμανία ως τη χορήγηση της γερμανικής υπηκοότητας. Στο μεσοδιάστημα αυτό συνάπτει τρεις αποτυχημένες σχέσεις. Γνωρίζει τον Φρανς από το Μάρμπουργκ, τον Στέφαν και τον ομοφυλόφιλο Τόμας, ο οποίος είναι και ο μοναδικός που εν μέρει την καταλαβαίνει. Από τις περιγραφές των εμπειριών με τους τρεις άνδρες θα λέγαμε ότι δίνεται ένα κολάζ εντυπώσεων που δείχνει τον τρόπο με τον οποίο η πρωταγωνίστρια αντιλαμβάνεται όψεις της γερμανικής κοινωνίας. Η αδυναμία της οικοδόμησης για μια στερεή σχέση δεν οφείλεται ενδεχομένως μόνο στο χάσμα της Γερμανίας με τη χώρα από την οποία προέρχεται, αλλά πολύ περισσότερο στην αδυναμία υπέρβασης του ‘ενδιάμεσου χώρου’ (ανάμεσα στους δύο πολιτισμούς) που φαίνεται να είναι απαραίτητη φάση στο νεοαφιχθέντα μετανάστη.
Τέλος ως προς το στοιχείο της λογοτεχνίας περιορίζομαι σε αυτό το σημείο να επαναλάβω ότι οι αναφορές στο γερμανικό πολιτισμό δεν είναι άμεσες, επίσης υπάρχει η σύνδεση της εθνικής ιδέας με τη μετανάστευση, υιοθετώντας αντιλήψεις από διαπολιτισμικά συμφραζόμενα, ενώ η λογοτεχνία όχι μόνο αναπαριστά, αλλά και έμμεσα αναπαρίσταται στο τέλος του μυθιστορήματος. Έτσι η ρητή άρνηση της πρωταγωνίστριας να εγκαταλείψει την πόλη Ρουμανία δείχνει ότι έχει επίγνωση των δυσκολιών του ‘ενδιάμεσου χώρου’ και γι’ αυτό δεν καταθέτει τα όπλα. «Η Ιρένε ήταν ξαπλωμένη μέσα στο σκοτάδι και ο λογισμός της έτρεχε στην πόλη. Όμως, αρνιόταν ακόμα και να διανοηθεί πως θα την εγκαταλείψει» (214) Δε διανοείται να εγκαταλείψει την πόλη, γιατί ο ενδιάμεσος χώρος αποτελεί πρόκληση για το μέλλον. Η ερμηνευτική μου υπόθεση είναι ότι με τη συγγραφή του μυθιστορήματος, με τη μεταγραφή των εμπειριών σε γραφή, τη μετατροπή της σε αυτόνομη μυθοπλασία και τη σθεναρή άρνηση της πρωταγωνίστριας να εγκαταλείψει την πόλη στο τέλος του έργου δείχνει ότι το τέλος της πρώτης φάσης στη Γερμανία έχει απέρθει. Η διαδικασία της λογοτεχνικής γραφής λειτούργησε ευεργετικά, αφού με αυτόν τον τρόπο αναχωνεύτηκαν οι πρώτες εμπειρίες και δυσκολίες, πράγμα που συντελεί στο ξεπέρασμά τους.
Συμπερασματικά, λοιπόν, συναντάμε στο έργο τόσο μεμονωμένα τα στοιχεία ‘πολιτισμός’, ‘μετανάστευση’, ‘λογοτεχνία’ όσο και την αλληλοσύνδεσή τους, το τρίπτυχο ‘πολιτισμός, μετανάστευση και λογοτεχνία’.
Ως προς το στοιχείο της πραγμάτωσης διαπολιτισμικών συμφραζόμενων, πέρα από την κατάδειξή του στο απόσπασμα του διαλόγου με τον μετανάστη δεύτερης γενιάς, υπάρχει και σε αρκετά άλλα σημεία του  μυθιστορήματος.
Έτσι για παράδειγμα γίνεται συχνά αναφορά στη θετική λειτουργία του ‘ενδιάμεσου χώρου’ του μετανάστη και στην υποκειμενική του ματιά, η οποία αντιμέτωπη με ένα αλλότριο περιβάλλον καταφέρνει να αντιστέκεται στο χωνευτήρι της καθημερινότητας και της συνήθειας, αντιμετωπίζοντας αναλυτικά κάθε ψηφίδα αυτής της πραγματικότητας. Η ‘υποκειμενική ματιά’ καταφέρνει να συγκεράσει την εξωτερική με την εσωτερική οπτική, τη φαντασία με την πραγματικότητα ενώ η σχέση ‘μέρος-όλον’ αντιμετωπίζεται κάτω από το διαφορετικό φως της υποκειμενικής αποδόμησης. «Από τότε που ζω εδώ, οι λεπτομέρειες είναι μεγαλύτερες από το σύνολο. Αυτό εμένα δε με πειράζει. Ενοχλεί, όμως, τα αντικείμενα· δεν τους είναι ευχάριστο να το δείχνουν» (209). Αυτή η θετική χροιά του ‘ενδιάμεσου χώρου’ αποδίδεται και με την τεχνική του λογοτεχνικού κολάζ, το οποίο αποτελείται από την συνένωση ετερόκλητων εικόνων. Η τακτική του κολάζ ενέχει και την θετική έννοια του ξένου, αφού η διείσδυση στο μυχό των πραγμάτων μέσω της υποκειμενικής ματιάς όχι μόνο δεν αφήνει το υποκείμενο της πρωταγωνίστριας να αφομοιωθεί από τους ρυθμούς της καινούργιας πραγματικότητας, αλλά επιπλέον δίνει τη δυνατότητα κριτικής της κείμενης πραγματικότητας. Η θετική νοηματοδότηση του ξένου που εκφράζεται μεταξύ άλλων με την τεχνική του κολάζ αφήνει στο υποκείμενο κενά ελευθερίας και άρα τη δυνατότητα αντίστασης κατά της αφομοίωσης.
Επομένως στο τελευταίο σημείο υπάρχει η αναφορά σε διαπολιτισμικά συμφραζόμενα. Στην ουσία αναπαρίσταται η αρχή της διαφορετικότητας, όπου κάθε πολιτισμός έχει το δικαίωμα ύπαρξης σε ένα ευρύτερο σύνολο. Κατά συνέπεια παίρνεται μια σαφή θέση κατά της πολιτισμικής αφομοίωσης και προσδίδεται θετική αξία στα διαφοροποιητικά στοιχεία του μετανάστη. 
Η διαφορετική οπτική γωνία με την οποία προσεγγίζονται ίδια αντικείμενα μεταφράζεται συχνά σε ποιητικές εικόνες που αναπαριστούν τη διαφορετικότητα των πολιτισμών τόσο ανάμεσα στην ‘ανατολή’ και την ‘δύση’ όσο και ανάμεσα στα δύο φύλα. Έτσι για παράδειγμα η Ιρένε και ο Φρανς βλέπουν βέβαια τα ίδια αντικείμενα όμως η διαφορετική αντίληψη που έχουν για τα πράγματα τους κάνει τελικά να τα αντιλαμβάνονται διαφορετικά: «Στάθηκε μπροστά σε ένα παρκαρισμένο αυτοκίνητο και είπε: «Μοιάζουν σαν τάφοι.» [...] Ένα αυτοκίνητο παρκάρισε. «Τα παρκαρισμένα αυτοκίνητα μοιάζουν σαν στολισμένα», μουρμούρισε ο Φραντς. [...] «Έτσι τα βλέπω εγώ, αλλιώς εσύ», είπε η Ιρένε. «Ενδιάμεσος τρόπος δεν υπάρχει.» (113). Μεταφορικά, λοιπον, αναπαρίσταται και εδώ η αρχή της διαφορετικότητας.
Σημαντικό ρόλο στους Μετέωρους Ταξιδιώτες παίζει η γλώσσα και η διαλογική ετερογλωσσία, συνιστώντας έτσι σαφέστατα στοιχεία πραγμάτωσης διαπολιτισμικών συμφραζόμενων. Περιορίζομαι εδώ μόνο σε ένα σημείο, όπου η αναφορά στη μητρική γλώσσα γίνεται το εφαλτήριο για την υπονόμευση της εθνικής ιδέας. «Ο Τόμας, εξετάζοντας και εκείνος τα δικά του χέρια, της απάντησε: Ναι. Εκεί μιλούν άλλη γλώσσα. Γιατί κάνεις πάντα συγκρίσεις; Αφού δεν είναι η μητρική σου γλώσσα.» (134) Στο απόσπασμα γίνεται η προσπάθεια υπονόμευσης της εθνικής ιδέας, αφού «η μητρική σου γλώσσα», που λέγεται από το στόμα του Τόμας, αφήνει μια χροιά πικρής ειρωνείας. Το οικείο σύμφωνα με τον Τόμας ή γενικεύοντας σύμφωνα με τις κρατούσες μονοπολιτισμικές απόψεις μεταδίδεται εκ γενετής από γενιά σε γενιά. Τα έτερα πολιτισμικά και γλωσσικά συμφραζόμενα με τα οποία το υποκείμενο τυχόν να έχει γαλουχηθεί, όπως εδώ η ρουμανική γλώσσα για την γερμανικής καταγωγής Ιρένε, δεν καταλογίζονται στο οικείο. Έτσι και η γλώσσα ως ειδοποιός συστατικό κάποιου πολιτισμικού συνόλου εξοβελίζεται από το οικείο, αφού δεν εμπίπτει στο μοντέλο της εκ γενετής ‘κατασκευής’ ταυτότητας. Συλλήβδην υποβάλλεται περισσότερο η ιδέα της πραγμάτωσης διαπολιτισμικών συμφραζόμενων παρά αυτά πραγματώνονται λογοτεχνικά, αφού εκλείπουν λογοτεχνικοί τρόποι που να θυμίζουν τη σύζευξη της γερμανικής με τη ρουμανική γλώσσα. Υπό το πρίσμα των στοχασμών της πρωταγωνίστριας δίνονται κατ’ ουσία οι ορίζουσες μιας λογοτεχνικής μεταθεωρίας που άπτεται διαπολιτισμικών θεωρήσεων. Όπως έχει εντέλει καταφανεί, πρόκειται για μια τακτική που κυριαρχεί στο μυθιστόρημα, αφού αυτό στηρίζεται στους στοχασμούς και την αναχώνευση των εμπειριών από μέρους της πρωταγωνίστριας.
Επομένως και το δεύτερο ερμηνευτικό στοιχείο, της πραγμάτωσης διαπολιτισμικών συμφραζόμενων, συναντάται σε μεγάλο βαθμό. Είναι σαφές, ότι από όλο το έργο εκπορεύεται μια δυναμική έννοια του πολιτισμού και έστω και αν δεν υπάρχουν ‘υβριδικές ταυτότητες’ και τονίζεται η αρχή της πολιτισμικής διαφορετικότητας, υπάρχει έντονα το στοιχείο της υπονόμευσης της εθνικής ιδέας που εδράζεται στο τρίπτυχο «μια γλώσσα, ένα κράτος, ένας πολιτισμός». Έστω όμως και με αυτήν τη μορφή, το μυθιστόρημα είναι τελικά ένα πολύ καλό παράδειγμα κατάδειξης της αλληλενέργειας της κοινωνικής πραγματικότητας με τη λογοτεχνία.