Μάθημα : Ηθική του Πολέμου

To ερώτημα  σχετικά με το εάν υπάρχει κάποια μορφή οργανωμένης ένοπλης σύγκρουσης, η οποία να είναι ηθικά δικαιολογημένη, έχει απασχολήσει την ευρωπαϊκή διανόηση ήδη από τον Μεσαίωνα. Σταδιακά χριστιανοί θεολόγοι δημιούργησαν μια θεωρία σχετικά με τις προϋποθέσεις που θα πρέπει να πληρούνται προκειμένου η εμπλοκή μιας πλευράς σε μια ένοπλη σύρραξη να διαθέτει κάποιο ηθικό έρεισμα. Πρόκειται για τη θεωρία του δικαίου πολέμου, η οποία μας απασχολεί μέχρι σήμερα. Θα εξετάσουμε αυτές τις προϋποθέσεις, στο πλαίσιο της σύγχρονης φιλοσοφικής προβληματικής. 

Buchanan, A. “Institutionalizing the Just War”. Philosophy and Public Affairs 34 (2006): 2-38.

Clark, I. Waging War: A Philosophical Introduction. Oxford, 1990. (Κεφ. δύο)

Grotius, H. 11 θέσεις περί κυριαρχίας δικαίου πολέμου και ανταρσίας. Εισ.-μετ. Φ. Η. Χριστακοπούλου. Αθήνα, 2020.

Holmes, R.L. On War and Morality. Princeton, 1989. (Κεφ. πέντε)

Lazar, S. “Just War Theory: Revisionists versus Traditionalists”. The Annual Review of Political Science 20 (2017): 4.1-4.18.

Παιονίδης, Φ. , «Η επέμβαση στη Γιουγκοσλαβία και η θεωρία του δικαίου πολέμου». Αυγή. 23 Μαΐου 1999.

Παπαγεωργίου, Κ. Α. Πόλεμος και δικαιοσύνη: Πολιτική φιλοσοφία για τον κόσμο. Αθήνα, 2008. (Κεφ. τρία)

Reichberg, G. M. “Jus ad Bellum”. In War: Essays in Political Philosophy. L. May., ed. Cambridge, 2008.

US Catholic Bishops Pastoral Letter, “The Challenge of Peace: God's Promise and our Response”. 1983 (σσ. 17-20) https://www.usccb.org/resources/statement-challenge-peace-gods-promise-and-our-response-may-3-1983

Walzer, M. Arguing about War. New Haven, 2004.

     -            Δίκαιοι και άδικοι πόλεμοι: Σκοποί, κανόνες, μέσα, εγκλήματα και θεωρία πολέμου 428 π.Χ. -2003 μ.Χ. Μετ. Γ. Δημητροπούλου. Αθήνα, 2008.

Παραδοσιακά η κρατούσα αντίληψη είναι ότι μόνο οι αμυντικοί πόλεμοι μπορεί  υπό προϋποθέσεις να μην εγείρουν ηθικές αντιρρήσεις. Ωστόσο, μεταπολεμικά οι εξελίξεις στον χώρο των διεθνών σχέσεων οδήγησαν στο ερώτημα εάν υπάρχουν ηθικά δικαιολογήσιμες μορφές στρατιωτικής παρέμβασης σε ξένες χώρες, οι οποίες να γίνονται για ηθικά αποδεκτούς λόγους, όπως την παροχή ανθρωπιστικής βοήθειας ή την εγκαθίδρυση ενός δημοκρατικού καθεστώτος. Θα συζητήσουμε επιλεκτικά κάποιες όψεις της σύγχρονης φιλοσοφικής συζήτησης. 

Coady, C. A. J. et al. Challenges for Humanitarian Intervention: Ethical Demand and Political Reality. Oxford, 2018.

Falk, R. Humanitarian Intervention and Legitimacy Wars: Seeking Peace and Justice in the 21^st Century. London, 2014.

Holzgrefe, J. L. & Keohane, R. O, eds. Humanitarian Intervention: Ethical, Legal and Political Deilemmas. Cambridge, 2003.

Rawls, J. “Το δίκαιο των λαών”. Μετ. Φ. Στεφοπούλου. Ισοπολιτεία 7 (2003): 15-73.

Weiss, T. G. Humanitarian Intervention. Cambridge, 2016.

To jus in Bello ή Δίκαιο κατά τη διεξαγωγή του πολέμου αναφέρεται στους κανόνες της διεξαγωγής του πολέμου. Το Δίκαιο αυτό περιορίζεται από δύο κυρίως αρχές. Την αρχή της Αναλογικότητας (αναλογία τρόπου και αιτίας του πολέμου) και την αρχή της Διάκρισης (διάκριση μεταξύ αμάχων και στρατιωτών καθώς και μεταχείριση αιχμαλώτων πολέμου). Η Κυριαρχία του jus in Bello στη θεωρία του δίκαιου πολέμου ιχνηλατείται από τον 17^ο αιώνα και αποτελεί μια εξέλιξη της χριστιανικής  διερώτησης περί της νομιμότητας του πολέμου εν γένει. Σε αυτό το πλαίσιο ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στη ‘σωστή πρόθεση’ ως υπέρβαση του ορίου των δύο πλευρών της διάκρισης (jus ad bellum και  jus in bello).  Μπορούμε να μιλάμε για θεωρία δίκαιου πολέμου από το 1500 περίπου και την επιρροή των πολιτισμικών πιέσεων στο θέμα της βίας καθώς και του κώδικα των ιπποτών. Ιδιαίτερες όψεις της εξέλιξης του  jus in bello αποτελούν η σχέση μεταξύ δίκαιου πολέμου και ιερού πολέμου όπως και η χιουμανιστική οπτική (Έρασμος). Η σχολή της  Salamanca (κυρίως Francisco de Vitoria)  και η διαμάχη με τον Ισπανικό θρόνο για τη μεταχείριση των ιθαγενών της Νέας Ηπείρου από τους κατακτητές.  Είναι δυνατόν  να είναι ο πόλεμος δίκαιος και από τις δύο πλευρές; Η εμφάνιση του διεθνούς δικαίου λόγω της ανάγκης ρύθμισης της ραγδαίας εξάπλωσης νέων τεχνικών πολέμου, σηματοδοτεί την ώριμη φάση της εξέλιξης της έννοιας στο πλαίσιο της διεθνούς νομικοποίησής της (1800-1950). Το jus in bello σε αυτή τη φάση περιλαμβάνει την υιοθέτηση συμφωνιών που περιορίζουν συγκεκριμένους τύπους όπλων και πράξεων. Η κριτική που δέχεται η έννοια. Μήπως θα έπρεπε να θεωρήσουμε τη διάκριση jus in bello v.s. jus ad bellum ως δευτερεύουσας σημασίας;

• Babic, Jovan, “Ethics of War and Ethics in War,” Conatus - Journal of Philosophy 4, no. 1 (2019): 9-30.
• Grayling. A. C., Ανάμεσα στις νεκρές πόλεις, μετ/ση Αχιλλέας Φακατσέλης, Κασταλία, 2006.
• Hurka, Thomas, “Proportionality and Necessity”, in War: Essays in Political Philosophy, L. May., ed. Cambridge, 2008.
• May, L., War Crimes and Just War, Cambridge, 2007.
• Rengger, N, “The Jus in Bello in Historical and Philosophical Perspective,” in War: Essays in Political Philosophy, L. May., ed. Cambridge, 2008.
• Viner, S., “The Moral Foundations of the jus ad bellum/jus in bello distinction,” In Routledge Handbook of Ethics of War: Just War Theory in the Twenty-first Century, F. Allhoff et al., eds., New York, 2013.

Ένα από τα σοβαρότερα ηθικά ερωτήματα του δικαίου εν πολέμω αφορά τη διάκριση ανάμεσα σε μάχιμους και αμάχους. Παρότι ιστορικά οι πόλεμοι αφορούσαν κυρίως τους μάχιμους, η εξέλιξη των μορφών και πρακτικών του πολέμου οδήγησε στον 20^ο αιώνα σε ένα είδος καθολικού πολέμου που ουσιαστικά αντιμετώπιζε τόσο τους μάχιμους όσο και τους αμάχους ως τμήμα μιας ενιαίας πολεμικής μηχανής και άρα θεωρούσε νόμιμη τη χρήση βίας και κατά αμάχων, με αποκορύφωμα τους μαζικούς βομβαρδισμούς του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Παρά την εξέλιξη του δικαίου του πολέμου και την όλο πιο σαφή διάκριση ανάμεσα σε μάχιμους και αμάχους, το ζήτημα θα επανέλθει σε σχέση με την αντιμετώπιση των αντιαποικιακών και εθνικοαπελευθερωτικών κινημάτων ως συνολικά εχθρικών, με τους αμάχους να αντιμετωπίζονται ως το πεδίο υποστήριξης των μάχιμων ή αργότερα σε σχέση με την ανάλογη αντιμετώπιση των αμάχων σε πολεμικές επιχειρήσεις στο πλαίσιο του «πολέμου κατά της τρομοκρατίας» όπως αυτές στο Ιράκ. Σε αυτά τα ζητήματα προστίθεται και το ζήτημα των «παράπλευρων απωλειών» και σε ποιο βαθμό μπορούν να γίνουν αποδεκτές. Όλα αυτά διαμορφώνουν ένα πεδίο κρίσιμων ερωτημάτων: Ποια είναι τα όρια ανάμεσα σε μάχιμους και αμάχους; Μπορούν να συμπεριληφθούν άμαχοι στους νόμιμους στόχους πολεμικών επιχειρήσεων; Η υποστήριξη που προσφέρουν άμαχοι στην πολεμική προσπάθεια ή σε ένα ένοπλο κίνημα τους καθιστά νόμιμους στόχους μιας ένοπλης παρέμβασης; Μπορούν να στοχοποιηθούν ολόκληροι πληθυσμοί και να θεωρηθούν συνολικά εχθρικοί; Μπορεί η σημασία ενός στόχου να νομιμοποιήσει «παράπλευρες απώλειες»;

Coady, C. A. J.  Morality and Political Violence.  Cambridge, 2008. (Κεφ. επτά)

Holmes, R.L. On War and Morality. Princeton, 1989. (Κεφ. επτά)

Lefkowitz, D. “Collateral Damage”. In War: Essays in Political Philosophy. L. May., ed. Cambridge, 2008.

McMahan, J. Killing in War. Oxford, 2009.

Rodin, D. & Shue H., eds. Just and Unjust Warriors: The Moral and Legal Status of Soldiers. Oxford, 2008 (Coady, Zupan)

Ο όρος ‘εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας’ εισάγεται από το Διεθνές Δικαστήριο της Νυρεμβέργης (ως μια από τις τρεις πράξεις που ενέπιπταν στην αρμοδιότητα του δικαστηρίου μαζί με τα εγκλήματα κατά της Ειρήνης  και τα Εγκλήματα Πολέμου). Διαφοροποιούνται από τα εγκλήματα πολέμου διότι χαρακτηρίζονται ως συστηματικές κρατικές πολιτικές ακόμα και εν καιρώ ειρήνης και όχι ως συγκεκριμένες πράξεις στρατιωτών στον πόλεμο.  Σημαντικότερη εμφάνισή τους θεωρείται η γενοκτονία των Εβραίων (Σόα). Η ‘Σύμβαση για την πρόληψη και την τιμωρία του εγκλήματος της γενοκτονίας’ των ΗΕ ορίζει ποιες πράξεις ή πολιτικές συνιστούν γενοκτονία και ποιες πράξεις που σχετίζονται είναι κολάσιμες. Ωστόσο η συμπερίληψη στα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας στην ιδρυτική πράξη του διεθνούς στρατοδικείου της Νυρεμβέργης (ΙΜΤ) της κατηγορίας περί «απανθρώπων πράξεων που διαπράχθηκαν κατά οποιουδήποτε πληθυσμού αμάχων» τα συσχετίζει με τα εγκλήματα πολέμου.

Συχνή είναι η επίκληση της Νυρεμβέργης στην απόδοση ευθύνης για εγκλήματα πολέμου στην Αμερικανική πολιτική και στρατιωτική ηγεσία κατά τη διάρκεια του πολέμου του Βιετνάμ. Το δικαστήριο Μπέρναρντ Ράσελ στο οποίο συμμετέχει ο Ζαν Πωλ Σαρτρ κρίνει του Αμερικανούς στρατηγούς στο Βιετνάμ ως ένοχους εγκλημάτων πολέμου με τη νομολογία της Νυρεμβέργης. Πόσο δικαιολογημένη είναι η επίκληση της Νυρεμβέργης στην περίπτωση αυτή;

Βιβλιογραφία

• • Arendt, Hannah, Δυο επιστολές για τη ρηχότητα του κακού, Άγρα 2017.
  • Bassiouni, Cherif, Crimes Against Humanity historical evolution and contemporary application, M. Cambridge University Press, 2011.
  • Grayling.A.C., Ανάμεσα στις νεκρές πόλεις, μετ/ση Αχιλλέας Φακατσέλης, Κασταλία, 2006.
  • Levinson, S. “Responsibility for Crimes of War”. In War and Moral Responsibility. M. Cohen et al., eds. Princeton, 1974.
  • May, Larry, Crimes against Humanity A Normative Account, (Cambridge Studies in Philosophy and Law), Cambridge University Press, 2005.
  • United Nations, ‘Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide,’ General Assembly resolution 260 A (III) of 9 December 1948.
  • Wasserstorm, R.. “The Relevance of Nuremberg”, In War and Moral Responsibility. M. Cohen et al., eds. Princeton, 1974.
  • Βασιλόγιαννης, Φίλιππος, «Ενώπιον του Δικαστηρίου της Νυρεμβέργης: ο Kelsen και ο Schmitt για την αρχή nullum crimen, nulla poena sine lege,» http://users.uoa.gr/~pvassil/Vassiloyannis.html
  • Η απόφασις της Νυρεμβέργης. Μετ. - προλ. - σημ. Δ. Κ. Περδίκης. Αθήνα, 1960. (Το πλήρες κείμενο της απόφασης του δικαστηρίου)
  • Σαρτρ, Ζαν Πωλ, «Το Δικαστήριο Μπέρναρντ Ράσελ», στο Πολιτικά και αυτοβιογραφικά κείμενα, μετ/σηΔημήτρης Δημητριάδης, Εξάντας,

Από την προσπάθεια αναμέτρησης με τη φρίκη του Ολοκαυτώματος, μέχρι την τύχη των προσφύγων και των μεταναστών και το ερώτημα για τη νομιμότητα των βασανιστηρίων για υπόπτους για τρομοκρατία το ερώτημα για την «κατάσταση εξαίρεσης» επανέρχεται στη διεθνή συζήτηση. Είναι εγγενές στοιχείο της κυριαρχίας η δυνατότητα να επιβληθεί η «κατάσταση εξαίρεσης» ή μπορούμε να οραματιστούμε μια πολιτική συγκρότηση που θα διατηρεί διαρκώς ενεργά τα δικαιώματα; Σε ποιο βαθμό τα δικαιώματα είναι υπό διαρκή διακύβευση; Τα θέματα αυτό αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα μέσα σε συνθήκες πολέμου, όπου ούτως ή άλλως ακόμη και το συνταγματικό πλαίσιο των περισσότερων κρατών περιλαμβάνει εκτεταμένες μορφές αναστολής βασικών δικαιωμάτων. Μπορούμε να δεχτούμε αυτή την «κατάσταση εξαίρεσης» έστω και στο όνομα μιας πολεμικής συνθήκης; Πώς αντιμετωπίζουμε τους περιορισμούς στην ενημέρωση και την ελεύθερη έκφραση που επιβάλλονται εν καιρώ πολέμου; Που οδηγούμαστε όταν όλο και πιο συχνά αντιμετωπίζουμε περιπτώσεις επίκλησης «έκτακτης ανάγκης» ή «εξαίρεσης» και την αντίστοιχη αναστολή δικαιωμάτων; Πώς απαντάμε στην τάση η «κατάσταση εξαίρεσης» να γίνει ουσιαστικά τμήμα μιας νέας κανονικότητας μέσα από τη διαρκή επιβολή μέτρων επιτήρησης και ειδικών νομοθεσιών; Με ποιο τρόπο αντιμετωπίζουμε το γεγονός ότι συγκεκριμένες κατηγορίες ανθρώπων (π.χ. οι μετανάστες χωρίς χαρτιά) αντιμετωπίζονται υπό το καθεστώς μιας «κατάστασης εξαίρεσης»; Πώς αντιμετωπίζουμε την αναστολή δικαιωμάτων εντός πολέμου, που μπορεί να φτάσει μέχρι του σημείου της δικαιολόγησης των βασανιστηρίων;

Ενδεικτική βιβλιογραφία

Rawls, J. Πολιτικός φιλελευθερισμός. Μετ. Σ. Μαρκέτος. Αθήνα, 2004. (Ελευθερία της έκφρασης σσ. 191-408)

Carl Schmitt, Πολιτική θεολογία, μτφ. Π. Κονδύλης, Αθήνα, Λεβιάθαν, 1988.

G. Agamben, Homo sacer. Κυρίαρχη εξουσία και γυμνή ζωή, μτφ. Π. Τσιαμούρας, Αθήνα, Scripta, 2005.

G. Agamben, Κατάσταση εξαίρεσης, μτφ. Μ. Οικονομίδου, Αθήνα, εκδ. Πατάκη, 2007.

Sh. Biswas and Sh. Nair (eds.), International Relations and States of Exception. Margins, peripheries and excluded bodies, London, Routledge, 2010.

Greenberg and J. Dratel (eds), The Torture Papers. The Road to Abu Ghraib, Cambridge, Cambridge University Press.

Ο Άξονας έχει αναμφίβολα κριθεί ως ένοχος για άδικο πόλεμο σύμφωνα με το jus ad bellum λόγω των εγκλημάτων κατά της ειρήνης που διέπραξε. Με τις προϋποθέσεις του Jus in bello κρίνεται επίσης ένοχος για εγκλήματα πολέμου αλλά και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας όπως είδαμε στη σχετική ενότητα. Ωστόσο μια στιβαρή επιχειρηματολογία αναπτύσσεται από πολλές πλευρές σύμφωνα με την οποία και οι σύμμαχοι θα μπορούσαν να κριθούν ένοχοι εγκλημάτων πολέμου για τον ‘ολοκληρωτικό’ βομβαρδισμό των Γερμανικών πόλεων και την ατομική ισοπέδωση των Χιροσίμα -Ναγκασάκι. Ο Grayling καταδικάζει τους ‘ολοκληρωτικούς’ αεροπορικούς βομβαρδισμούς των συμμάχων είτε με συμβατικές είτε με εμπρηστικές είτε και με ατομικές βόμβες ως εγκλήματα πολέμου. Ακόμα και μέσα στον πόλεμο υπήρξαν φωνές διαμαρτυρίας για τους βομβαρδισμούς των Γερμανικών πόλεων (Βέρα Μπριτν, Η πραγματική σημασία των μαζικών βομβαρδισμών). Ακόμα περισσότερο από τους βομβαρδισμούς με συμβατικές και εμπρηστικές βόμβες, πόσο επιβεβλημένη μπορεί να ήταν η χρήση ατομικών όπλων κατά τη χρονική στιγμή που ο πόλεμος είχε σχεδόν κριθεί; Οι επιφυλάξεις και η τελική απόφαση του Τρούμαν φανερώνουν την αμφίβολη ηθική θεμελίωσή τους σύμφωνα με το δίκαιο που ήδη υπήρχε με μορφή συμβάσεων (τις οποίες οι σύμμαχοι είχαν προσυπογράψει) αλλά και το δίκαιο μετά τη δίκη της Νυρεμβέργης. Η Ελίζαμπεθ Άνσκομπ με φιλοσοφική επιχειρηματολογία καταδικάζει τον Τρούμαν ως εγκληματία πολέμου. Ο Τόμας Νάγκελ με μια ανάλογα φιλοσοφικά εκλεπτυσμένη επιχειρηματολογία εξετάζει από την ηθική σκοπιά τον πόλεμο του Βιετνάμ. Σύμφωνα με τις σύγχρονες Συνθήκες η χρήση όπλων μαζικής καταστροφής (χημικών, βιολογικών, ατομικών) απαγορεύεται διότι εκ της φύσης τους δεν επιτρέπουν τον σεβασμό της αρχής της διάκρισης. Ωστόσο η κατοχή των πυρηνικών (ιδιαίτερα) όπλων θεωρείται ηθικά αποδεκτή για αποτρεπτικούς λόγους όταν τα διαθέτει και ο αντίπαλος.

Βιβλιογραφία

• "Chapter XXVI: Disarmament – No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons". United Nations Treaty Collection. 6 July 2019. Retrieved 21 September 2017.
• Ford, S. J,“The Morality of Obliteration Bombing”, ιn War and Morality, R. A. Wasserstorm, ed. Belmont, 1970.
• Grayling.A.C., Ανάμεσα στις νεκρές πόλεις, μετ/ση Αχιλλέας Φακατσέλης, Κασταλία, 2006.
• Lee, S. P., “Weapons of Mass Destruction”, In War: Essays in Political Philosophy, L. May., ed. Cambridge, 2008.
• Rachels, James, Στοιχεία ηθικής φιλοσοφίας, μετ/ση Ξενοφών Μπαμιατζόγλου, επιμέλεια Φιλήμων Παιονίδης, Οκτώ, 2012.
• Άνσκομπ, Ελίζαμπεθ & Τόμας Νάγκελ, Ηθικός Πόλεμος- Ηθική εν Πολέμω, μετ/ση Κωστής Μ. Κωβαίος, Εκκρεμές, ΧΧΧΧ.

Η θεματική αυτή ενότητα προσπαθεί να εξετάσει τα ηθικά και φιλοσοφικά ερωτήματα που αφορούν την πολιτική βία και την αντιτρομοκρατική πολιτική. Από τη μια προσπαθεί να δει τη φιλοσοφική διερεύνηση των ζητημάτων που αφορούν την πολιτική βία (και αντι-βία), την κρατική βία, τόσο ως προς την ερμηνευτική όσο και ως προς τη νομιμοποιητική διάσταση. Σκοπός είναι να εξετάσουμε εάν μπορεί να βρεθεί μια ηθική δικαιολόγηση για την πολιτική βία και σε ποιο βαθμό μπορεί να αποτελέσει τμήμα μιας προσπάθειας υλοποίησης ενός πολιτικού προτάγματος (συμπεριλαμβανομένων και προταγμάτων κοινωνικού μετασχηματισμού και χειραφέτησης) ή εάν, αντίθετα, η καταφυγή στη βία συνιστά την αναίρεση του χειραφετητικού χαρακτήρα ενός τέτοιου πολιτικού διαβήματος. Αντίστοιχα, θέλουμε να εξετάσουμε τα φιλοσοφικά ηθικά ερωτήματα που αφορούν τα όρια της τρέχουσας αντιτρομοκρατικής πολιτικής και τις αντιπαραθέσεις γύρω από αυτήν, συμπεριλαμβανομένων των ερωτημάτων που αφορούν το εάν και κατά πόσο μπορούν να αναστέλλονται δικαιώματα και κατοχυρωμένες ελευθερίες. Μπορεί να υπάρξει ένας ορισμός της «τρομοκρατίας» έτσι ώστε να μπορούμε να συζητήσουμε και τα ηθικά ερωτήματα γύρω από αυτήν; Τα κίνητρα ή οι σκοποί των μορφών πολιτικής βίας σε ποιο βαθμό μπορούν να επηρεάσουν τις αξιολογικές μας κρίσεις για αυτές; Μπορεί να αποτελέσει η βία τμήμα μιας πολιτικής που έχει ως ορίζοντα την κατάργηση της βαναυσότητας; Και πώς αντιμετωπίζουμε την κρατική βία ως απάντηση στη βία μη κρατικών φορέων; Μπορεί να δικαιολογηθεί ή υπάρχει ο κίνδυνος να μιλήσουμε μια «κρατική τρομοκρατία»;

B. I. Λένιν, «Για τον παρτιζάνικό πόλεμο», Θέσεις http://www.theseis.com/index.php?option=com_content&task=view&id=800&Itemid=29

Hannah Arendt, Περί βίας, μτφ. Β. Νικολαΐδου-Κυριανίδου, Αθήνα, εκδ. Αλεξάνδρεια, 2000

Δ. Μπελαντής, Αναζητώντας τον «εσωτερικό εχθρό». Διαστάσεις της «αντιτρομοκρατικής πολιτικής», Αθήνα, εκδ. Προσκήνιο, 2004.

G. Labica, H Βία. Ποια βία;, μτφ. Χρ. Βαλλιάνος – Τ. Μπέτζελος, Αθήνα, εκδ. Εκτός Γραμμής, 2014.

V. Held, How Terrorism is Wrong, Oxford: Oxford University Press.

J. Butler, The Force of Non-Violence, London, Verso, 2020

P. McLaren, ‘The Dialectics of Terrorism: A Marxist Response to September 11, Critical Studies – Critical Methodologies, 2002-2003. Part One https://doi.org/10.1177/153270860200200206, Part Two DOI: 10.1177/1532708602239263

Ετιέν Μπαλιμπάρ, Πολιτική και αλήθεια, μτφ. Τ. Μπέτζελος και Μ. Μπαρτσίδης, Αθήνα, εκδ. Νήσος 2006

Η επιτρεπτικότητα των όπλων εμφανίζει σαφή συσχέτιση με την εποχή και την τεχνολογία της. Το 1139 ο Πάπας Ινοκέντιος ΙΙ επεδίωξε την απαγόρευση του οπλότοξου ως «ανεπίτρεπτα θανατηφόρου για τον χριστιανικό πόλεμο». Η Συνδιάσκεψη για τη Διεθνή Ειρήνη στην Χάγη το 1899 εισήγαγε ένα  νομικό πλαίσιο για τη ρύθμιση διενέξεων μεταξύ εθνών. Στο κείμενο Χάγη -IV Tμήμα ΙΙ απαγορεύεται «η χρήση δηλητηρίων ή δηλητηριωδών όπλων» καθώς και «ο δόλιος φόνος ή ο τραυματισμός ατόμων που ανήκουν σε εχθρικό έθνος ή στρατό». Ουσιαστικά αυτό που μπορεί να κρίνει τη χρήση ενός όπλου είναι οι αρχές της αναλογικότητας και της διάκρισης. Όπλα που δύσκολα μπορούν να χρησιμοποιηθούν χωρίς να πλήξουν αμάχους ή προκαλούν δυσανάλογη βλάβη με τον σκοπό του πολέμου απαγορεύονται. Τα βιολογικά όπλα, τα χημικά όπλα όπως και τα ατομικά θεωρούνται ότι ανήκουν στην κατηγορία των όπλων μαζικής καταστροφής (Weapons of mass destruction ή WMD) τα οποία έχουν διαφορετικό νομικό και ηθικό στάτους από τα συμβατικά όπλα. Η Σύμβαση για την απαγόρευση των Πυρηνικών Όπλων των ΗΕ (TPNW) είναι η πρώτη νομικά δεσμευτική διεθνής συμφωνία για την απαγόρευση και την τελική εξάλειψη των πυρηνικών όπλων. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η χρήση (αλλά και η φιλοσοφική συζήτηση για τη χρήση) των Drones. Πόσο παραβιάζουν τα τελευταία τις αρχές της αναλογικότητας και της διάκρισης και ποια η  δυνατότητα να τους αποδοθεί αυτουργία (agency);  Ο Daniel Dennett στην κλασσική του τοποθέτηση ισχυρίζεται ότι είναι δυνατή η απόδοση ευθύνης για πράξεις στα όπλα ΤΝ.

Βιβλιογραφία

• "Convention on the Prohibition of the Development, Production and Stockpiling of Bacteriological (Biological) and Toxin Weapons and on their Destruction" (PDF). United Nations. United Nations Office for Disarmament Affairs (UNODA). April 10, 1972.
• "Treaty banning nuclear weapons approved at UN: Supporters hail step towards nuclear free world as treaty is backed by 122 countries". The Guardian. 7 July Retrieved 9 August 2017.
• Daniel Dennett, “When Hal Kills, Who’s to Blame? Computer Ethics,” in Hal’s Legacy: 2001’s Computer as Dream and Reality, ed. David G. Stork, 351-365, MIT Press, 1997.
• Enemark, C., “Unmanned Drones and the Ethics of War”, in Routledge Handbook of Ethics of War: Just War Theory in the Twenty-first Century, F. Allhoff et al., eds. New York, 2013.
• Gounaris, Alkis & George Kosteletos, “Licensed to Kill: Autonomous Weapons as Persons and Moral Agents,” in HELLENIC-SERBIAN PHILOSOPHICAL DIALOGUE SERIES VOLUME II Dragan Prole & Goran Rujević, eds., Personhood, The NKUA Applied Philosophy Research Lab Press, 2020.
• Grayling.A.C., Ανάμεσα στις νεκρές πόλεις, μετ/ση Αχιλλέας Φακατσέλης, Κασταλία, 2006.
• Lee, S. P., “Weapons of Mass Destruction”, In War: Essays in Political Philosophy, L. May., ed. Cambridge, 2008.

Films:

Eye in the Sky (2015)  

https://www.imdb.com/title/tt2057392/

Video: The history of chemical weapons. Πατήστε το "παρακολουθείστε στο You Tube

Στην ενότητα αυτή θα ασχοληθούμε με τα ηθικά ερωτήματα που αφορούν τον επαναστατικό πόλεμο και τον ανταρτοπόλεμο. Καταρχάς θα σταθούμε στον τρόπο που οι κλασικοί του μαρξισμού αντιμετώπισαν τον πόλεμο και τα φιλοσοφικά και ηθικά ζητήματα που σχετίζονται με αυτόν. Με επίκεντρο στα γραπτά κυρίως του Ένγκελς και του Λένιν, θα εξετάσουμε πώς διατυπώνεται μια πρωτότυπη θεωρία που επεκτείνει μια πολιτική αντίληψη του πολέμου συνδυάζοντας με τη αντίληψη της πολιτικής ως ταξικής πρακτικής και αγώνα. Θα εξετάσουμε επίσης πώς αυτό θέτει το ζήτημα των δίκαιων και άδικων πολέμων σε νέες βάσεις αλλά και το πώς επαναπροσδιορίζει το αίτημα και τις προϋποθέσεις της ειρήνης. Παράλληλα θα ασχοληθούμε με τα ζητήματα που αφορούν την ηθική του ανταρτοπόλεμου ζήτημα που έχει αποτελέσει αντικείμενο μεγάλων συζητήσεων αλλά και αντιπαραθέσεων. Όλα αυτά συγκεφαλαιώνονται σε μια σειρά από κρίσιμα ερωτήματα: Μπορούμε να μιλήσουμε για μια εκδοχή πολέμου που εγγράφεται στον ορίζοντα της χειραφέτησης και τον μετασχηματισμό; Είναι ένας πόλεμος που δικαιολογείται μόνο μέσα από τον σκοπό του ή εμπεριέχει και μια διαφορετική πρακτική και ηθική του πολέμου; Ο στόχος της χειραφέτησης, της διεύρυνσης της δημοκρατίας, της ριζικής ισότητας μπορεί να δικαιολογήσει την καταφυγή σε μια πολεμική πρακτική; Ο ανταρτοπόλεμος συνιστά μια διαφορετική πρακτική και ηθική του πολέμου; Μπορούν να έχουν ισχύ οι προβλέψεις του δικαίου του πολέμου για ένοπλα σώματα που δεν έχουν την τυπική μορφή τακτικού στρατού; Σε ποιο βαθμό όλα αυτά συνδέονται με τα γενικότερα ερωτήματα της ηθικής του πολέμου;

Ενδεικτική βιβλιογραφία

Schmitt, C. H θεωρία του αντάρτη: Παρεμβολή στην έννοια του πολιτικού. Μετ. Σ. Χασιώτη. Αθήνα, 2019.

Ernesto ‘Che’ Guevara, Guerilla Warfare, London, Harper, 2009

Μάο Τσετούνγκ, Ο παρατεταμένος πόλεμος, Αθήνα, Ιστορικές Εκδόσεις, 1976.

Β.Ι. Λένιν, Για τον πόλεμο και τη σοσιαλιστική επανάσταση, Αθήνα, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 2014.

Π. Κονδύλης, Θεωρία του πολέμου, Αθήνα, εκδ. Θεμέλιο, 1998.

Δ. Δημούλης και Χρ. Γιαννούλη, Έθνη – τάξεις – πολιτική. Η διαλεκτική του πολέμου, Αθήνα, εκδ. Κριτική, 1995.

Fr. Engels, Engels’ military writings, https://www.marxists.org/archive/marx/works/subject/war/index.htm

Είναι δυνατόν να γίνει σεβαστό ένα  δικαίωμα αντίρρησης συνείδησης σε ένα άδικο πόλεμο; Στο πλαίσιο μιας κοσμοπολιτικής φιλελεύθερης αντίληψης η ευθύνη για την απόφαση του πολέμου θα μπορούσε να θεωρηθεί όχι συλλογική αλλά ατομική. Στη δίκη της Νυρεμβέργης η υπερασπιστική γραμμή περί εκτέλεσης εντολών δεν γινόταν αποδεκτή ακόμη και υπό το καθεστώς της Fuhrerprinzip (απόλυτης εξουσίας του ηγέτη). Σήμερα στις ΗΠΑ και μετά τις πολλαπλές δικαστικές αποφάσεις την περίοδο του πολέμου στο Βιετνάμ (π.χ. Μοχάμεντ Άλι) γίνονται αποδεκτές οι αντιρρήσεις συνείδησης για θρησκευτικούς αλλά και προσωπικούς ηθικούς λόγους όχι όμως για πολιτικούς ή για λόγους αυτοπροστασίας. Τα ιδιαίτερα προβλήματα που δημιουργεί η ‘επιλεκτική αντίρρηση συνείδησης’ και η πιθανή νομιμοποίησή της. Ο John Rawls και η διάκριση μεταξύ πολιτικής ανυπακοής και συνειδησιακής άρνησης. Αινιγματική η στάση του Καντ στην αντίρρηση συνείδησης, ο οποίος αρχικά θεωρεί ότι υπάρχει πάντα το καθήκον υπακοής στην εξουσία. Μια ανάλογη   θέση από ωφελιμιστική άποψη υπερασπίζεται ο Peter Singer στο πρώιμο έργο του Democracy and Disobedience.

          Βιβλιογραφία

• Bermudez, Mariana Rojas, «Δημόσια και ιδιωτική χρήση του λόγου στο ‘Τι είναι Διαφωτισμός’», στο Ιμμάνουελ Καντ Πρακτικός Λόγος και Νεωτερικότητα,  επιμ. Κων. Καβουλάκος, Αλεξάνδρεια, 2006.
• Clifford, G. “Legalizing Selective Conscientious Objection”. Public Reason 3 (2011): 22-38.
• Malament, D. “Selective Conscientious Objection and the Gillette Decision”. In War andMoral Responsibility. M. Cohen et al., eds. Princeton, 1974.
• Rawls, J. Πολιτικός φιλελευθερισμός. Μετ. Σ. Μαρκέτος. Αθήνα, 2004. (Ελευθερία της έκφρασης σσ. 191-408)
• Rawls, John, Θεωρία της δικαιοσύνης, Επιμέλεια Ανδρέας Τάκης, μετάφραση Φίλιππος Βασιλόγιαννης, Βασίλης Βουτσάκης, Φιλήμων Παιονίδης, κ.ά., Πόλις, 2017. (58. Η δικαιολόγηση της αντίρρησης συνείδησης και 59. Ο ρόλος της πολιτικής ανυπακοής)
• Singer, Peter. Democracy and Disobedience. Clarendon Press,1973.
• Wit, E. C., “Kant and the Limits of Civil Obedience,” Kant-Studien B. 90, H. 3, 1999, pp. 1-22. http://www.math.rug.nl/~ernst/kant.htm
• Παπαγεωργίου, Κωνσταντίνος, Πόλεμος και δικαιοσύνη, Εκδ. Πόλις, 2020.

Films:

1. The Conscientious Objector  (2004)

https://www.imdb.com/title/tt0302427/

2. A Hidden Life (2019)

https://www.imdb.com/title/tt5827916/