Μάθημα : ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ & ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ

Η όπερα συνδυάζει θέατρο, μουσική και ποίηση. Η δεκτικότητα στην όπερα, η ικανότητα να την προσεγγίσεις, να τη νιώσεις και να την απολαύσεις δεν προαπαιτεί απαραίτητα μουσική παιδεία, αλλά, γνωρίζοντας την πλοκή της όπερας, απαιτεί ανοιχτό μυαλό να εστιάσεις στο συναίσθημα και να αφεθείς στη μαγεία της φωνής.

Πρόσφατα μου τράβηξε την προσοχή ένα θαυμάσιο αρχείο βίντεο του καναλιού @OperaRevival όπου ο νεαρός YouTuber δημιουργός του καναλιού εξηγούσε πώς κατάλαβε τι σημαίνει όπερα, αναλύοντας με εξαιρετικό τρόπο την ερμηνεία της Μαρίας Κάλλας στην άρια της Ντόνας Λεονόρας “Pace, pace mio Dio – Γαλήνη, γαλήνη, Θεέ μου” από την τελευταία σκηνή της όπερας του Tζουζέπε Βέρντι « Η Δύναμη του Πεπρωμένου» ( https://www.youtube.com/watch?v=jMV_Wh_sEgI ).

Η τέχνη της Μαρίας Κάλλας μας έχει απασχολήσει αρκετά στο πλαίσιο του μαθήματός μας τόσο στις εκτός Σχολής δράσεις μας όσο και στο παρόν ηλεκτρονικό χαρτοφυλάκιο (https://tinyurl.com/3a7x52t7, https://tinyurl.com/4th87jf7, https://tinyurl.com/ywefhef5, https://tinyurl.com/2tu2z65y). Η Μαρία Κάλλας (1923-1977) δεν ήταν απλώς μια τραγουδίστρια του ιταλικού Bel Canto (φωνητικής τεχνικής της Ιταλίας του 18ου αιώνα και των αρχών του 19ου) η οποία έφερε στο προσκήνιο ξεχασμένα έργα. Καθιερώθηκε στην Ιστορία της Τέχνης για τον τρόπο που συνδύαζε την τεχνική του κλασικού τραγουδιού με το βαθύ ψυχολογικό βάθος των ηρωίδων της. Η τέχνη της Κάλλας στηριζόταν στη «μουσικοδραματική» προσέγγιση, όπου κάθε νότα υπηρετούσε την εξέλιξη του χαρακτήρα του έργου, μετατρέποντάς την Κάλλας σε απόλυτη ντίβα της τέχνης που, με την επιρροή της, σφράγισε την ιστορία της όπερας μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο.

Η Ντόνα Λεονόρα, η παθιασμένη νεαρή κοπέλα που επιλέγει την απομόνωση και τη ζωή ως ερημίτισσα σε ένα μοναστήρι για να αποφύγει την εκδίκηση του αδελφού της και να τιμωρήσει τον εαυτό της για τον απαγορευμένο και τελικά χαμένο έρωτά της με τον Αλβάρο, για την οικογενειακή κατάρα και τον θάνατο του πατέρα της, είναι ένας από τους πιο τραγικούς ρόλους του βερντιανού ρεπερτορίου. Παρά τα χρόνια που έχει περάσει στην απομόνωση και την προσευχή, η Ντόνα Λεονόρα δεν έχει βρει την εσωτερική γαλήνη. Ο έρωτάς της για τον Αλβάρο παραμένει ζωντανός και βασανιστικός. Η τελευταία άριά της  ξεκινά με μια σπαρακτική, παρατεταμένη κραυγή προς τον Θεό, ζητώντας «Γαλήνη» (Pace). Η Ντόνα Λεονόρα εκφράζει την απόγνωσή της, καθώς το πεπρωμένο την καταδιώκει και η γαλήνη της ψυχής της μοιάζει ανέφικτη. Προς το τέλος της άριας, η Ντόνα Λεονόρα ακούει θορύβους και βήματα να πλησιάζουν την κρυψώνα της. Εξοργισμένη και τρομαγμένη που κάποιος βεβηλώνει το ιερό της καταφύγιο, ξεσπά φωνάζοντας «Καταραμένοι - Maledizione!», κλείνοντας την άρια με τρομερή δραματική ένταση. Η εν λόγω άρια αποτελεί σήμα κατατεθέν του βερντιανού ρεπερτορίου για «δραματική – spinto σοπράνο (υψίφωνη)» και απαιτεί τεράστια φωνητική αντοχή. Ξεκινά με ένα διάσημο fil di voce (μια πολύ λεπτή, χαμηλής έντασης αλλά απόλυτα ελεγχόμενη νότα) στη λέξη Pace, περνά από βαθιά μελαγχολικές μελωδικές γραμμές και καταλήγει σε ένα εκρηκτικό, γεμάτο πάθος φινάλε.

Ιδού τα λόγια αυτής της άριας της Ντόνας Λεονόρας από το λιμπρέτο της όπερας:

Pace, pace, mio Dio!

Γαλήνη, γαλήνη, Θεέ μου!

Cruda sventura m' astringe, ahimè, a languir;        

Αλίμονο, σκληρή μοίρα με αναγκάζει να μαραζώνω·

come il di primo da tant' anni dura 

σκληρή όπως την πρώτη μέρα, για τόσα χρόνια

profondo il mio soffrir.           

τα βάσανά μου υπομένω.

Pace, pace, mio Dio!

Γαλήνη, γαλήνη, Θεέ μου!

L'amai, gli è ver! Ma di beltà e valore            

Τον αγάπησα, είναι αλήθεια! Μα με ομορφιά και θάρρος,

cotanto Iddio l'ornò,

 ο Θεός τον προίκισε τόσο πολύ       

che l'amo ancor, nè togliermi dal core         

που ακόμα τον αγαπώ κι ούτε θα μπορέσω απ’ την καρδιά μου

l'immagin sua saprò.

να βγάλω τη μορφή του.

Fatalità! Fatalità! Fatalità!    

Η μοίρα! Η μοίρα! Η μοίρα!

Un delitto disgiunti n' ha quaggiù!   

Ένα έγκλημα μάς χώρισε σ’ αυτόν τον κόσμο!

Alvaro, io t'amo, e su nel cielo è scritto:      

Αλβάρο, σ’ αγαπώ κι ας είναι γραμμένο στους ουρανούς

non ti vedrò mai più! 

πως ποτέ δεν θα σε ξαναδώ!

Oh Dio, Dio, fa ch'io muoia; 

Θεέ μου, Θεέ μου, κάνε με να πεθάνω·

ché la calma può darmi morte sol. 

μια που μόνο ο θάνατος μπορεί να μου δώσει ηρεμία.

Invan la pace qui sperò quest'alma  

Μάταια η ψυχή μου ήλπιζε για γαλήνη εδώ,

in preda a tanto duol.

ενώ βρισκόταν σε τόση θλίψη.

Misero pane . . . a prolungar mi vieni            

Μίζερο ψωμί... κάνε με να παρατείνω

la sconsolata vita . . . Ma chi giunge?           

την άβολη ζωή μου... Μα ποιοι πλησιάζουν;

Chi profanare ardisce il sacro loco?              

Ποιοι τολμούν να βεβηλώσουν τον ιερό αυτόν τόπο;

Maledizione! Maledizione! Maledizione!    

Ας είναι καταραμένοι!

Η σκηνική εμπειρία της Μαρίας Κάλλας με την όπερα «Η Δύναμη του Πεπρωμένου» του Βέρντι περιορίστηκε αυστηρά στα πρώτα χρόνια της καριέρας της στην Ιταλία, με συνολικά 6 παραστάσεις στο Θέατρο Βέρντι της Τεργέστης τον  Απρίλιο του 1948 όπου η Κάλλας έκανε το ντεμπούτο της ως Ντόνα Λεονόρα. 

Είναι η ολοκληρωμένη ηχογράφηση της όπερας στο στούντιο το 1954 υπό τη διεύθυνση του μέντορα της Κάλλας, μαέστρου Τούλιο Σέραφιν, που περιλαμβάνει την  παρακάτω αναλυόμενη ερμηνεία της εν λόγω άριας. Σε έναν ρόλο που γενικά δεν συνδέεται με αυτήν και που απαιτεί φωνή  και πάλι φωνή και όλο περισσότερη φωνή, η Κάλλας είναι εκπληκτικά καλή και δίνει στον ρόλο ένα βάθος χαρακτήρα που θα ήταν πέρα από την κατανόηση των συνηθισμένων ερμηνευτριών του ρόλου. Η ερμηνεία της Κάλλας σχολιάζεται ευρέως ως ένα σεμινάριο εξειδίκευσης-masterclass στο ψυχολογικό μουσικό δράμα και όχι ως απλή φωνητική επίδειξη. Ενώ οι κριτικοί περιστασιακά σημειώνουν μια οξύτητα στην ψηλή περιοχή της φωνής της, η γενική άποψη εγκωμιάζει την πλήρη συναισθηματική της ταύτιση της Κάλλας με την τραγική ηρωίδα, την Ντόνα Λεονόρα. Η Κάλλας εκφέρει σχολαστικά τις λέξεις του λιμπρέτου, μετατρέποντας μια τυπική επίδειξη σοπράνο σε ένα σπλαχνικό, κινηματογραφικό θρήνο. Οι φράσεις μεταβαίνουν ομαλά από μια εσωτερική σκέψη σε μια αγχωτική έκκληση και τελικά σε μια κατάσταση βαθιάς απελπισίας. Η επιλογή του τέμπο της εν λόγω ηχογράφησης στο στούντιο είναι απίστευτα μετρημένη. Αυτός ο σκόπιμα αργός ρυθμός τής επιτρέπει να ακολουθεί τα ακριβή σημάδια του Βέρντι - όπως "come un lamento" (σαν θρήνος) και "con dolore" (με πόνο) - με απαράμιλλο φραζάρισμα  και άψογο λεγκάτο (legato=αδιάκοπη ροή). Οι μουσικοκριτικοί επισημαίνουν ότι η Κάλλας δεν διαθέτει το καθαρό, βελούδινο φωνητικό ηχόχρωμα συγχρόνων της συναδέλφων όπως η Ρενάτα Τεμπάλντι  ή παλαιοτέρων όπως η Ρόζα Πονσέλ. Κατά τη διάρκεια αυτής της ηχογράφησης του 1954, ο παραγωγός Βάλτερ Λέγκε επεσήμανε μια αναδυόμενη αστάθεια του βιμπράτο της φωνής της Κάλλας στις ψηλές νότες της, την οποία η Κάλλας εργάστηκε επίπονα για να συγκρατήσει. Στο τέλος της άριας η Κάλλας εκφωνεί τις δραματικές κραυγές "Maledizione! - Καταραμένοι" με μια πυρακτωμένη θεατρικότητα που λίγες δραματικές-σπίντο σοπράνο έχουν φτάσει ποτέ.

Η ηχογράφηση που με έκανε να αγαπήσω την όπερα - Μαρία Κάλλας (Ανάλυση παρτιτούρας).mp4

ΒΕΡΝΤΙ Pace, pace mio Dio. Μ. Κάλλας, Ορχήστρα του Θεάτρου της Σκάλας του Μιλάνου, Τ. Σέραφιν (1954).mp3

Η  «Δύναμη του Πεπρωμένου» (ιταλ. “La forza del destino”) είναι μία τραγική όπερα σε 4 πράξεις του Τζουζέπε Βέρντι (1813-1901), γραμμένη πάνω σε ιταλικό λιμπρέτο του Φραντσέσκο Μαρία Πιάβε βασισμένο σε ένα ισπανικό θεατρικό έργο. Πρόκειται για ένα από τα πιο επικά και σκοτεινά έργα της ωριμότητας του συνθέτη. Συνδυάζει το μελόδραμα, το θρησκευτικό στοιχείο και την κωμωδία, ενώ το ομώνυμο «πεπρωμένο» λειτουργεί ως ο αμείλικτος πρωταγωνιστής που καταστρέφει τις ζωές των ηρώων. Το αριστούργημα του κορυφαίου συνθέτη των αντιθέσεων και του μέτρου είναι γεμάτο από μελωδικές άριες και ντουέτα, ενώ ισορροπεί θαυμαστά το δραματικό και το τραγικό στοιχείο με το κωμικό ορισμένων σκηνών. Σε αντίθεση με άλλα έργα όπου η μοίρα είναι μια αφηρημένη έννοια, εδώ το πεπρωμένο εμφανίζεται χειροπιαστά. Κάθε προσπάθεια των ηρώων να ξεφύγουν από αυτό (είτε πηγαίνοντας σε πόλεμο είτε απομονωνόμενοι σε μοναστήρι) αποτυγχάνει παταγωδώς. Η όπερα εστιάζει στην καταστροφική ιστορία δύο εραστών, οι οποίοι προσπαθούν μάταια να ξεφύγουν από το αδυσώπητο πεπρωμένο τους, παγιδευμένοι σε έναν φαύλο κύκλο αίματος, παρεξηγήσεων και τραγικών συμπτώσεων. H «Δύναμη του Πεπρωμένου» είναι η ιστορία ενός προπατορικού αμαρτήματος το οποίο διαιωνίζεται και καθορίζει τις πράξεις και τις επιλογές των μελών μιας δυσλειτουργικής οικογένειας μέχρι τέλους. Είναι επίσης μια σπουδή πάνω στις συνέπειες των ψυχολογικών τραυμάτων, στις εμμονές και στη δύναμη της εκδίκησης.

Η ιστορία ξεκινά με τους ερωτευμένους Ντον Αλβάρο και Ντόνα Λεονόρα. Η Λεονόρα, παρότι γνωρίζει την αντίθεση του πατέρα της, του Μαρκησίου του Καλατράβα, για τον αγαπημένο της, είναι αποφασισμένη να φύγει μαζί του. Τα γεγονότα όμως παίρνουν άλλη τροπή όταν κατά λάθος ο Ντον Aλβάρο σκοτώνει τον Μαρκήσιο. Οι δυο εραστές αναγκάζονται να χωρίσουν, ενώ ο Ντον Κάρλο, ο αδελφός της, ορκίζεται να πάρει εκδίκηση για τον θάνατο του πατέρα του. H ιστορία διαδραματίζεται πριν, κατά τη διάρκεια και μετά το τέλος ενός πολέμου· η επιθυμία να καταστραφεί ο αντίπαλος, η εχθρότητα, ο μισανθρωπισμός και οι φρικαλεότητες που έρχονται με τον πόλεμο καθώς και η ανάγκη για επιβίωση έχουν έναν παραλληλισμό με μια από τις κύριες γραμμές της πλοκής, αυτήν του μίσους που εκφράζει ο Ντον Κάρλο, ο οποίος θέλει να εκδικηθεί για τον θάνατο του πατέρα του. Δημιουργούνται έτσι δύο επίπεδα ανάγνωσης καθώς η εσωτερική αναταραχή μεταφράζεται σε εξωτερική και διευρύνεται σε κλίμακα και ένταση. Η πορεία των τριών βασικών χαρακτήρων εντέλει μεταφράζεται σε μια μανιώδη αναζήτηση προσωπικής γαλήνης και εξιλέωσης.

Λίγες μόνο νότες από τη διάσημη δραματική ορχηστρική Εισαγωγή της «Δύναμης του Πεπρωμένου» αρκούν για να μεταδώσουν τη σαγήνη της ιταλικής όπερας και να αποκαλύψουν το μέγεθος της δημιουργικής μεγαλοφυΐας του Τζουζέπε Βέρντι. Η εισαγωγή του έργου ξεκινά με το επιβλητικό μοτίβο του πεπρωμένου (τρία επαναλαμβανόμενα, δυνατά χάλκινα πνευστά), προμηνύοντας την τραγωδία, για να περάσει στη συνέχεια στις λυρικές μελωδίες των τραγουδιστών.

Ο μαέστρος Ρικάρντο Μούτι θεωρείται ένας από τους κορυφαίους και πιο παθιασμένους ερμηνευτές της συγκεκριμένης μουσικής.  Στην εκτέλεση του 1986 που θα ακούσουμε, ο μαέστρος «βάζει φωτιά» στην ορχήστρα. Αντλώντας έμπνευση από τη σφιχτοδεμένη και ρυθμική παράδοση του θρυλικού μαέστρου Αρτούρο Τοσκανίνι, ο Μούτι δίνει έμφαση στην ακριβή τήρηση της παρτιτούρας   (χωρίς αδικαιολόγητες παρεκκλίσεις) και διατηρεί μια ορμητική, σχεδόν βίαιη ζωντάνια που αναδεικνύει τις καταιγιστικές αντιθέσεις του έργου. Παρά την ταχύτητα και την ένταση, ο Mούτι επιχειρεί να αναδείξει και τη μελαγχολική και ψυχοπαθολογική πλευρά της εισαγωγής. Εστιάζει με προσοχή στον τρόπο που οι ψυχρές συγχορδίες των χάλκινων πνευστών και το σόλο των εγχόρδων χτίζουν την ατμόσφαιρα του αναπόφευκτου, προετοιμάζοντας άψογα τον ακροατή για τη σκοτεινή πλοκή της όπερας. Η προσέγγισή του ταιριάζει απόλυτα σε όσους προτιμούν την εκρηκτική θεατρικότητα και το σφιχτό τέμπο έναντι του βαθύτερου ρομαντικού λυρισμού των υποβλητικών μεγάλων μελωδικών φράσεων του Βέρντι.

ΒΕΡΝΤΙ Εισαγωγή στη Δύναμη του Πεπρωμένου, Ορχήστρα του Θεάτρου της Σκάλας του Μιλάνου, Ρ. Μούτι.mp3

Επανερχόμαστε στον ρόλο της σοπράνο. Η Ντόνα Λεονόρα  είναι η κατεξοχήν βασανισμένη ηρωίδα του Βέρντι, διχασμένη ανάμεσα στον έρωτά της και την πίστη της στον Θεό. Παγιδευμένη σε μια μοιραία σύγκρουση μεταξύ οικογενειακής τιμής και παθιασμένου έρωτα, ο χαρακτήρας της εξελίσσεται από μια διστακτική, ερωτευμένη αριστοκράτισσα σε μια βαθιά μετανοημένη, απομονωμένη ερημίτισσα σε μοναστήρι. Η προσευχή της  “Pace, pace, mio Dio - Γαλήνη, γαλήνη, Θεέ μου”, μία από τις πιο διάσημες και δραματικές άριες για σοπράνο στην ιστορία της όπερας,  αποτελεί μια από τις πιο σπαρακτικές στιγμές του έργου, όπου ο λυρισμός συναντά τη θρησκευτική κατάνυξη. Η εμβληματική, ψυχοφθόρα τελική αυτή άρια  που η Ντόνα Λεονόρα παρακαλεί απεγνωσμένα για γαλήνη, απαιτεί, μεταξύ άλλων,  από την υψίφωνο να μεταβεί ομαλά από δραματικές εκρήξεις σε ένα άψογο, αιωρούμενο πιανίσιμο-pianissimo, λίγο πριν το τελευταίο ξέσπασμα. Η Ντόνα Λεονόρα απαιτεί μια απόλυτη δραματική σοπράνο, ικανή για τεράστια συναισθηματική και φωνητική αντοχή, με υπέρτατο έλεγχο της αναπνοής,  ικανότητα να περιστρέφει μακριές, αψιδωτές φράσεις λεγκάτο-legato και τεράστια δύναμη ώστε να αιωρείται πάνω από τη βαριά ενορχήστρωση του Βέρντι. Μετά τη Μαρία Κάλλας, ας γνωρίσουμε και κάποιες άλλες ερμηνείες της εν λόγω άριας.

Η Άννα Νετρέμπκο και ο αρχιμουσικός Αντόνιο Παπάνο  απέσπασαν διθυραμβικές κριτικές για την ερμηνεία της  όπερας και της διάσημης άριάς  της κατά το ανέβασμα του έργου στη Βασιλική Όπερα του Λονδίνου Κόβεντ Γκάρντεν (Covent Garden). Οι κριτικοί επαίνεσαν την ικανότητα της Νετρέμπκο να ισορροπεί ανάμεσα σε απαλές, λυρικές στιγμές και σε δυνατές, πλούσιες δραματικές κορυφώσεις. Η υψίφωνη απέδωσε με συγκλονιστική ένταση την αγωνία και την τραγικότητα της ηρωίδας, μεταφέροντας την απελπισμένη αναζήτηση της λύτρωσης και της γαλήνης. Η αγωνιώδης ένταση στην ερμηνεία της άριας μετέδωσε στους θεατές τόσο τον ζήλο της Λεονόρας όσο και την ευθραυστότητά της με μαγευτικό μαγνητισμό. Ο μαέστρος και η ορχήστρα της Βασιλικής Όπερας επαινέθηκαν για τον πλούσιο, γεμάτο παλμό ήχο που ανέδειξε όλο το μεγαλείο της παρτιτούρας του Βέρντι, προσφέροντας ιδανική στήριξη στην ερμηνεία της Νετρέμπκο.

Α. Νετρέμπκο, Βασιλική Όπερα του Κόβεντ Γκάρντεν, Α. Παπάνο (2019).mp4

Η Άνγκελα Γκεοργκίου, υποστηριζόμενη από τη στιβαρή διεύθυνση του Ρικάρντο Σαγί, ερμηνεύει τη διάσημη άρια στο άλμπουμ "Verdi Heroines – Ηρωίδες του Βέρντι"  που κυκλοφορήθηκε το 2000 και προσωπικά αποτελεί αγαπημένο μου δίσκο. Οι κριτικοί επαίνεσαν το χαρακτηριστικό, βελούδινο ηχόχρωμα της υψιφώνου. Η πρώτη επίκληση της λέξης «Pace» αναφέρεται ως μαγευτική, με τη φωνή να ξετυλίγεται σαν μετάξι και τη σοπράνο να διατηρεί τις γραμμές με εκπληκτική διάρκεια και έλεγχο έως και την τελευταία φράση της άριας η οποία ερμηνεύεται σωστά με μια ανάσα, εκτοξευόμενη σε μια μεγάλη, τολμηρή νότα σι-ύφεση. Ο μαέστρος αποφεύγει τις τετριμμένες προσεγγίσεις, προσφέροντας μια προσεγμένη, εις βάθος καθοδήγηση που συνδέει αρμονικά τη δραματική πρόζα με την ορχήστρα. Η παρούσα θεωρείται μια από τις πιο εκφραστικές ηχογραφήσεις της άριας, συνδυάζοντας την ευαίσθητη λυρική χροιά της τραγουδίστριας με την ακρίβεια του μαέστρου.

Α. Γκεοργκίου, Συμφωνική Ορχήστρα του Μιλάνου Τζουζέπε Βέρντι, Ρ. Σαγί (1998).mp3

Η Λέονταϊν Πράις ως Ντόνα Λεονόρα από παράσταση της Μητροπολιτικής Όπερας της Νέας Υόρκης.

Η ηχογράφηση της όπερας με τη σοπράνο Λέονταϊν Πράις και τον μαέστρο Τόμας Σίπερς το 1964 από την εταιρεία RCA θεωρείται σταθμός. Η ερμηνεία της εν λόγω άριας από την Λέονταϊν Πράις είναι μυθική, προσφέροντας απαράμιλλο λυρισμό και πάθος και προσεγγίζει το τραγικό αίτημα της ηρωίδας για λύτρωση και γαλήνη, με συγκλονιστική δραματικότητα. Η αφροαμερικανίδα σοπράνο, με τη χαρακτηριστική βελούδινη και πλουσιότατη φωνή της, δίνει μια από τις πιο εμβληματικές της ερμηνείες ως Ντόνα Λεονόρα στην εν λόγω ηχογράφηση ολόκληρης της όπερας, ενώ ο μαέστρος  αναδεικνύει το σκοτεινό, παθιασμένο και γεμάτο αντιθέσεις πνεύμα του έργου. Η μπαγκέτα του, στο φινάλε της όπερας, προσδίδει μια βαθιά συγκινητική ατμόσφαιρα.

Λ. Πράις,Όρχήστρα Όπερας της Ιταλικής RCA, Τ. Σίπερς (1964).mp3